بزووتنەوەی ئافرەتان لە جیهاندا مێژوویەكی دوور و درێژی هەیە، لە كوردستانیش لە سەردەمی شۆڕش و لەسەر دەستی بارزانی-ی نەمر ڕێكخراوێك بۆ دەستەبەری مافەكانی ئافرەت هاتە دامەزراندن، لە دوای ڕاپەڕینەوە دەیان ڕێكخراوی دیكەی داكۆكیكار لە مافەكانی ئافرەت دروست بوون، بەڵام وەك ئاشكرایە لە چەند مانگی ڕابردوو لە هەرێمی كوردستان ژمارەیەك ئافرەت كوژران. لە بەرامبەردا كەسانێك ڕێكخراوەكانی ئافرەتان بەوە تاوانبار دەكەن كە ئەوان جگە لەوەی نەیانتوانیوە سنوورێك بۆ توندوتیژی دابنێن، هاوكات هۆكارێك بوون بۆ بە لاڕێدا بردنی ئافرەتان. لێرەدا پرسیارێك دێتە ئاراوە كە ئایا ئەو ڕێكخراوانە تا چەند خزمەتیان بە دۆزی ئافرەتان كردووە؟ بەشداربووانی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان وەڵامی پرسیارەكە دەدەنەوە.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

دهـــۆك بەڕۆژی بەرپرسی ڕاگەیاندن و پەیوەندییەكان لە ئەنجومەنی سۆرانی یەكێتی ئافرەتانی كوردستان، سەرەتا باسی ئەوە دەكات كە «ڕێكخراوەكانی ئافرەتان هۆكاری هوشیاریی تاكن لە كۆمەڵگەدا، هۆكاری سەرەكیی ژنكوشتن لە كوردستاندا دیاردەیەكی عەقڵی دواكەوتووی پیاوسالارییە لە كۆمەڵگەدا و دابونەریت و بە هەڵە تێگەیشتن لە ئایین تاوانی كوشتنی ئافرەتی بە بیانووی پاككردنەوەی شەرەف زیاد كردووە. هەروەها تاوانەكانی كوشتنی ئافرەت لە كۆمەڵگەی كوردستاندا، پاڵنەر و پاشخان و فاكتەری جیاجیای هەیە، لەهەر تاوانێكی لەم جۆرەدا چەندین هۆكاری جۆراوجۆر لە ژینگەی كۆمەڵایەتی و خێزانی ئامادەییان هەیە. چیرۆكی ژیانی ئەو ئافرەتانەی دەبنە قوربانیی هزری ڕزیوی شەرەفپارێزی پڕە لە ستەم و نادادی و ژینی سەخت.» هەر لەو بارەیەوە گوتی:» لە تاوانی كوشتنی ئافرەتدا هەر بكوژ تاوانبار نییە، سەرەڕای پاشخانە كۆمەڵایەتی و بونیادییەكان، ئەوەی بانگەشەی گوێڕایەڵی و پاشكۆیی ئافرەت دەكات، ئەوەی لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان هانی سزادانی ئافرەت دەدات و ڕەوایەتی بە توندوتیژی دەدات و سووكایەتی بە ئافرەت دەكات، هەموویان دەستیان بەو خوێنە سوورە و لەو تاوانەدا بەشدارن.

ئێمە وەكو ڕێكخراوەكانی ئافرەتانی كوردستان، هەردەم دووپاتی دەكەینەوە، كە سزای یاسایی بە تەنیا دادی مامەڵەكردن لەگەڵ تاوانەكانی كوشتنی ئافرەت نادات، لە بەر ئەوەی ڕەگی ئەم تاوانە بۆ ژینگەی كۆمەڵایەتی و هزری پیاوسالاری و شەرەفپارێزی دەگەڕێتەوە، دەبێ هەر لەوێشەوە بە دوای چارەسەرەوە بین، ئەویش بە گۆڕینی ئەو تێگەیشتنە كۆمەڵایەتییەی ڕەوایەتی بەم تاوانە دەدات، بە لێدان لەو بنەمایانەی ئاودێریی ئەو هزرە دەكەن و بەردەوامیی پێ دەدەن، لە ڕێگەی بەرەنگاریی هەموو ئەو ڕوانگە و پەیامانەی كە لە كەناڵ و پێگەی جیاجیاوە ژەهری كۆمەڵایەتی دەڕێژن و هانی كوشتنی ئافرەت دەدەن».

چیمەن فەیزوڵڵا سەرۆكی ڕێكخراوی ئەفرا بۆ هاوكاری و پەرەپێدانی مرۆیی، جەخت لەوە دەكاتەوە كە «ڕۆڵی هەر تاكێك لە پاراستنی مافە ڕەواكانی خۆی وەك مرۆڤێكی خاوەن هزر بابەتێكی حاشاهەڵنەگرە و ناكرێت هێج لایەنێك یا كەسێك تۆمەتبار بكرێت لە وەی كە ڕۆڵی بووە لە بەلاڕێدا بردنی ئەو تاكە لە ناو كۆمەڵگە. بەڵام هەڵسەنگاندیی نادروست دەبێتە هۆی بەرزبوونەوەی مەترسی لەسەر تاك لە ئاستی بنەماڵە و لە ئاستی كۆمەڵگەش. ئەوەی كە ڕێكخراوەكانی كۆمەڵەی مەدەنی و بە تایبەتیش ڕێكخراوەكانی پاراستنی ژنان چ جۆرە ڕۆڵیكیان هەیە لە چارەسەری بابەتەكانی پەیوەست بە ژنان، دەگەڕێتەوە سەر بنەماكانی سەرەكیی ڕێكخراوەكە لەگەڵ كەلتوور و عورفی كۆمەڵگە، كە لە لایەك پەسەندبوونی كاری ڕێكخراوەیی لەلایەن ئەو كۆمەڵگەیە و لە لایەكی دیكەش خۆگونجاندنی پلانی ڕێكخراوەكانی لەگەڵ ڕۆحییەتی كۆمەڵگە پێویستە، كە وا دەكات لە ئاستی هۆشیاركردنەوەی هەم تاك و هەم بنەماڵە بتوانن ڕۆڵی ئەرێنی بگێڕن. ئەگەر چالاكییەكانی ڕێكخراوەكان لە ئاراستەی بیركردنەوە كۆمەڵگە نەبێت، نە تەنیا نابێتە ئامراز بۆ بەرزكردنەوە ئاستی هۆشیاری و چارەسەری كێشەكان، بەڵكو دەبێتە هۆكاری سەرەكی بۆ لەناوبردنی مافە ڕەواكانی ژنان لە ناو كۆمەڵگە و، زۆر جاریش دەبێتە هۆی ناتێگەیشتنی كۆمەڵگە لەسەر بنەماكانی ئازادیی تاكە كەسی و هەروەها ژنان.» گوتیشی: «هەر بۆیە لە تاوانباركردنی ڕێكخراوەكان لە بابەتەكانی پەیوەست بە ژنان، نابێت ئەو ڕاستییە لە بیر بكڕیت كە خێزان وەك سەرچاوەی سەرەكیی بابەتی كۆشتنی ژنان لە كۆمەڵگە دەستنیشان دەكرێن، بە هۆكاری ئەوەی بنەما سەرەكییەكانی خۆناسین و خۆپاراستن و هۆشیاری لە بنەماڵەوە بە تاك دەبەخشرێت، هەر بۆیە حكومەت بە كاركردن لەسەر خێزان و جۆری پەروەردە لە ناو خێزانەكان دەتوانێت تا ڕاددەیەكی بەرچاو بابەتی كۆشتنی ژنان لە كۆمەڵگە كەم بكات».

دوریا شێروانی سەرۆكی ڕێكخراوی ئایلان بۆ پرسی ئافرەتان و منداڵان، وتەكانی بەوە دەست پێ دەكات «ڕۆژانە دەبینین و دەبیستین كەوا ڕێژەی كوشتن و خۆكوشتن لە هەڵكشان و داكشاندایە و ئەوەش هۆكاری جیاوازی خۆی هەیە. بەشێك لە تاكەكانی كۆمەڵگە هۆكاری كوشتنی ژن دەخەنە ئەستۆی ڕێكخراوەكانی تایبەت بە كاروباری خانمان گوایە هۆكارێكن بۆ لاساربوون و لادان لە ڕێچكە و یاسا كۆمەڵایەتییەكانی كۆمەڵگەكەمان لەلایەن ژنانەوە. دەتوانم بڵێم بەشێك لەم بۆچوونانە ڕاستن، چونكە كرانەوەیەكی لە ڕاددەبەدەری بێ پلان و بەرنامەی پێشوەخت ئەنجامی نەرێنی بە دوای خۆیدا دێنێت چونكە لە دەستەبەركردن و داواكردنی مافی ئافرەتان پێویستە ئێمە ئەوەمان لە بەر چاو بێت، كۆمەڵگەی كوردی خێزان و تاكی جیاوازی تێدایە كە هەڵگری بیروڕای جیاواز و خاوەنی ژینگەی جیاوازن، ئەو كرانەوەیەی لە ژینگەی شارێكی مەزن یان پایتەخت جیاوازە لە ژینگە و عاداتی گوندێكی دوورەدەست و خێزانێكی كراوە و بیر فراوان جیاوازە لە خێزانێكی هەڵگری داب و نەریتی كوردی، یان هەڵگری بیر و باوەڕێكی دیكە بە جۆرێك كە ناكرێت لە نێو ئەم تاك و كەسایەتییانەی كۆمەڵگە ئیدیعای ئازادیی جل پۆشین و دەرچوون بكەیت، لە كاتێكدا مافی ئافرەت لە چوارچێوەی جل و دەرچوون تەسك ناكرێتەوە، بەڵكو دەبێت ئامانج و بەرنامەی باشتر و گونجاوتر بێت، بەپێی جیاوازیی ژینگە و خێزان و تاك، دوای ئەوەش ئەم كرانەوە لە ناكاوەی كۆمەڵگەكەمان بەڕووی ئینتەرنێت و تۆڕی كۆمەڵایەتی و دراما دۆبلاژكراوەكان كاریگەرییەكی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی لەسەر تاك بە تاكی ئەم وڵاتە جێهێشتووە، بە جۆرێك بە بێ جیاوازی ڕەگەزی كۆمەڵێك سنووری دیاریكراو بە زەین درا و ئەنجامەكەی بە لێك ترازانی خێزانی و خیانەتی هاوسەری و كوشتن و خۆكوشتن كۆتایی هات،، كاتێك ئەم حاڵەتەش دێتە كایەوە، ڕێكخراوەكانی خانمان بە ئەركی خۆیان دەزانن بەشێكیان بەرگری لە ژیانی ئافرەتێك بكەن كە خەریكە ڕووبەڕووی مەرگ دەبێتەوە و پێویستی بە دەستێكە هاوكاری بكات و لەو تارماییە ڕزگاری بكات وەك مرۆڤێك و تاكێكی ئەم كۆمەڵگەیە».