تۆماس پرێستۆن پڕۆفیسۆری زانستی سیاسییە لە زانكۆی واشنتۆن ستەیت. تایبەتمەندی بوارێكی گرنگە وەك سیاسەتی ئەمنی، كاروبارە دەرەكییەكان، سایكۆلۆژیای سیاسی و وانەبێژی بابەتەكانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا، سیاسەتی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریكا و شرۆڤەكاری هەواڵگرییە. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا شرۆڤەكرد، كە بەند بوون بە سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی سەرۆك جۆ بایدن و كاریگەرییەكانی ئەم سیاسەتە لەسەر پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان، هەروەها سیاسەتی ئەم ئیدارەیە لە ئاست ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و پرسی دیالۆگی ستراتیژیی نێوان ئەمریكا و عێراق.

 

* نكۆڵی لەوە ناكرێت كە ئاڕاستەی كاركردن و سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەكانی ئەمریكا كاریگەرییان لەسەر پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان دەبێت، پرسیارەكە ئەوەیە ئایا سیاسەت و شێوازی كاركردنی ئیدارەی سەرۆك بایدن چ گۆڕانكارییەكی هێناوەتە ئاراوە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكاندا، بەتایبەتی كە ئەم ئیدارەیە جەخت لەسەر پێكەوەكاركردن و گەڕانەوە بۆ دامەزراوە فرەلایەنەكان دەكات؟ ئایا ئەم ئیدارەیە ڕێباز و ڕێچكەیەكی دیاریكراوی گرتووەتەبەر لەم ڕووەوە؟

- لە ڕاستیدا باشترین وەسفێك كە بۆ سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی سەرۆك بایدن بكرێت، ئەوەیە كە گەڕانەوەیە بۆ سیاسەتی تەقیلدیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ئەو سیاسەتە تەقیلیدییەی كە ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ ژێرو ژووری كردبوو. ئەمەش بە واتای پابەندبوونێكی ڕاستەقینەیە بە گرتنەبەری ڕێچكەی كاركردنی پێكەوە و فرەلایەنەوە، واتا جەختكردنەوەیەكی تەواوە بە كاركردن لەگەڵ هاوپەیمانەكان و بە بنیاتنانی پەیوەندییەكان لەگەڵیاندا و.. هتد. هەروەها لە كاتێكدا كە ئەمە سیاسەتێكە كە بە ئاقار و ئاڕاستەی دووبارە كاركردنەوەیە لەگەڵ جیهاندا، واتە سیاسەتێكی گۆشەگیرانە و بەرزكردنەوەی دروشمی «ئەمریكا پێش هەموو شتێك» نییە، كە ئیدارەی ترەمپ گرتبوویەبەر، لە هەمان كاتدا سەرۆك بایدن هەوڵ دەدات خۆی بە دوور بگرێت لە ڕێچكەی دەستێوەردان بە چەشنی ئەوەی لە سەردەمی ئیدارەی جۆرج بوشی كوڕدا لە ئارادا بوو. كەواتە ئەگەر ئەمە پوخت بكەینەوە، ئەوا دەتوانین بڵێین كە جەختكردنەوەی سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی سەرۆك جۆ بایدن ئەوەیە كە كۆتایی بە ڕۆڵی چالاكی شەڕكردنی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بهێنێت، كە لە شەڕە درێژخایەنەكانەوە تێوەگلاوە لە ئەفغانستان لە ساڵی 2001 و لە عێراقدا لە ساڵی 2003وە. ئەگەر بێتوو هەڵسەنگاندنی بۆ بكەین، ئەوا ئەمە شێوازێكی واقیعبینانەیە لەو ڕووەوە كە ئەو ڕاستییە لەبەرچاو دەگرێت كە چیتر ئیرادەیەكی سیاسی لە نێو سیستمی سیاسیی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكادا لە ئارادا نییە بۆ تێوەگلانێك لە تێچوونی سیاسەتە كۆنەكە (كە ڕەنگە لە ساڵی 2008ەوە گەیشتبێتە 8 تریلیۆن دۆلار).

* ئەگەر ئێوە لە پێگەیەكدا بن كە ڕاوێژكاری و ڕاسپاردە پێشكەش بكەن بە ئیدارەی ویلایەتە یەكگرتووەكان، ئایا پێتان وایە لە نێوان سیاسەتێكی دەرەكیدا كە هەوڵی گۆڕانكاری بدات لە سیستمە سیاسییەكانی وڵاتی دیكە و سیاسەتێك كە هەوڵی ڕێككەوتن بدات لە سەر بنەمای بەرژەوەندییەكان، چ سیاسەتێكی دەرەكی واقیعبینانەترە و دەتوانرێت بەدەست بهێنرێت و جێبەجێ بكرێت؟

- ڕەنگە لەم ساتەوەختەدا واقیعبینانەترین سیاسەتی دەرەكی بۆ ئەمریكا بریتی بێت لەو سیاسەتە دەرەكییەی كە تەنیا جەخت لەسەر ئەنجامدانی ڕێككەوتن دەكاتەوە لەسەر بنەمای بەرژەوەندییەكان، بەتایبەتی ئەگەر ئەو سنووربەندییانە لەبەرچاو بگرین كە ڕووبەڕووی ئیدارەی ئەمریكا دەبنەوە (بە هۆی بەرهەڵستیكردنی نێوان كۆماری و موحافیزكارەكانەوە) بۆ گرتنەبەری سیاسەتێكی دەرەكی لەسەر بنەمای بەهاكان.

* ئەگەر پرسیارەكە سنووردار بكەینەوە بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە، ئایا چ هەڵسەنگاندن و تێڕوانینێكت هەیە بۆ سیاسەتی دەرەوەی ئیدارەی سەرۆك جۆ بایدن لە ئاست ئەم ناوچەیەدا؟

- هەر جیاوازبوونێك لەو سیاسەتەی كە ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ گرتیەبەر لەم ئاست ئەم ناوچەیە، ئەوا بە بەرەوپێشچوون دادەنرێت، بەڵام ئەوەی جێی داخە، ئیدارەی ترەمپ زیانی زۆری بە سیاسەتی ئەمریكا گەیاندووە لەم ڕووەوە، ئیدارەی بایدنیش ناتوانێت بە ڕەوتێكی خێرا حاڵەتەكە چارەسەر بكات. هەروەها سیاسەتێكی یەكسانتر لە ئاست كێشەكانی ئیسرائیل/فەلەستیندا گۆڕانكارییەكە و جێی پێشوازیلێكردنە، بە هەمان شێوە هەوڵدان بۆ گفتوگۆكانی پەیوەست بە ڕێككەوتنە ئەتۆمییەكەوە. بە داخەوە، ئیدارەی ترەمپ لە ڕێككەوتنەكەی پێشوو كشایەوە و، ئێستاش بە لەبەرچاوگرتنی ڕوودانی گۆڕانكاری لە سەركردایەتیی ئێراندا و بەرهەڵستیی بەردەوامی پارتی كۆمارییەكان لە نێو خودی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، ئەوا پێناچێت ئەگەری بەرەوپێشچوونێكی گەورە هەبێت لەم ڕووەوە. هەروەها ناپاكیی ترەمپ لە كوردی سووریا بووە هۆی واڵاكردنی دەستی توركیا، بەڵام ئەوە لە سەردەمی ئیدارەی بایدندا بەردەوام نابێت، هەرچۆنێك بێت زیانەكە ڕووی داوە. لەبەرچاوگرتنی سیاسەتی ناوخۆی ئێستای عێراقیش، پێدەچێت كشانەوەی ئەمریكا لەو وڵاتەدا دەرئەنجامێكی حەتمی بێت، دەبێت چاوەڕێی بكەین و ببینین ئایا بەغدا دەتوانێت پارێزگاری لە سەقامگیری بكات لە وڵاتێكدا كە جیاوازیی مەزهەبگەرایی تێدایە و داعش خەریكی خۆكۆكردنەوەیە، ئەگەر بتوانێت ئەم كارە بكات، ئەوا جێی ستایشكردن دەبێت، بەڵام ئەمە لەم بارودۆخەدا كارێكی زەحمەتە. بەڵام ئەوەی دەتوانرێت لێرەدا بوترێت ئەوەیە كە سیاسەتی ترەمپ شكستێكی ئاشكرا بوو. 

* باوەڕێك لە ئارادایە، ئیدی ڕاست بێت یان گریمانە، ئەوەیە كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا سەرقاڵی كشانەوەیە لەم ناوچەیە، ئەوە ئایا تا چەند ڕاستە و ئایا پەیوەندی بەوەوە نییە كە چیتر ئەم ناوچەیە بە چەشنی ڕابردوو بۆ بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا گرنگی نییە؟

- من باوەڕم بەوە نییە كە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ئەم ناوچەیە بە گرنگ نەبینێت بۆ بەرژەوەندییە ستراتیژییەكانی خۆی، چونكە مەسەلەكە هەر تەنیا پەیوەست نییە بە پرسی نەوتەوە. تەنانەت ئەگەر ئێمە بە چەشنی ڕابردووش نەوت لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە نەكڕین، ئەوا ئەگەر بێتوو وڵاتی ئێران، یان وڵاتانی دیكە كێشە بۆ بەرهەمهێنانی نەوت دروست بكەن، ئەوا كاریگەری لەسەر ئابووریی جیهان دەبێت بە چەشنێك كە ڕەنگدانەوەی دەبێت لەسەر خودی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا. دواتر ئاسایشی ناوچەكە و بەرگرتن بە بڵاوبوونەوەی توندڕەوی (بۆ نموونە توندڕەویی داعش)، بەرژەوەندییەكی ئەمنی گرنگە بەلەبەرچاوگرتنی بوونی هاوپەیمانەكانی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لەم ناوچەیەدا (هەر لە ئیسرائیلەوە تاوەكو سعودیە و وڵاتانی كەنداویش). نابێت دەستهەڵگرتن لە ڕۆڵی شەڕكردن بەوە لێك بدرێتەوە كە چیتر ئەمریكا بە گرنگییەوە لەم ناوچەیە ناڕوانێت.

* ئێوە ئاماژەتان بە پرس یان ئەگەری گەڕانەوە بۆ ڕێككەوتنە ئەتۆمییەكە لەگەڵ ئێراندا كرد، بەڵام هەروەك ئاشكرایە، بێ متمانەییەكی زۆر لە نێوان ئەم دوو وڵاتەدا هەیە، بەتایبەتی دوای ئەوەی ئیدارەی ئۆباما ڕێككەوتنەكەی واژۆ كرد و دواتر ئیدارەی ترەمپ لێی كشایەوە، ئایا بواری ئەوە ماوە هەنگاوی بنیاتنانی متمانە لە نێوان ئەم دوو وڵاتەدا هەڵبگیرێت بۆ ئەوەی ڕێككەوتنەكە بهێنرێتەوەئارا؟

- ئەمە تا ڕاددەیەكی زۆر بەندە بە سیاسەتی ناوخۆیی هەردوو وڵاتەكەوە (ئێران و ئەمریكا). یەكێك لە گەورەترین تراژیدیاكانی ڕۆژگاری ئیدارەی سەرۆك دۆناڵد ترەمپ بریتی بوو لە لەباربردنی ڕێككەوتنە بنەڕەتییەكە لەگەڵ ئێراندا، كە بووە هۆی بەهێزكردنی پێگەی موحافیزكارەكان لە هەردوو وڵاتەكەدا بۆ ئەوەی بەرهەڵستی هەر بەرەوپێشچوونێك بكەن لە نێوانیاندا. بوونی حكومەتێكی سەختگیر لە تاران، كە ئێستا چیتر ڕۆحانی لە دەسەڵاتدا نەماوە، بووەتە هۆی ئەوەی ئەگەری ئەوە لە ئارادا نەبێت كە سازشێكی زۆر بۆ ئەمریكا بكات، بەتایبەتی كە ڕێبەری باڵا خامنەئی لەگەڵ ئەوەدا نییە سازشێكی زۆر بكرێت. هەروەها كۆمارییەكانی نێو كۆنگرێسی ئەمریكا هەر سازشكردنێك لەلایەن بایدنەوە بەكار دەهێنن بۆ موزایەدەكردنی سیاسی لە هەڵبژاردنەكانی 2022دا. ڕێككەوتنە بنەڕەتییەكە باش بوو لەبەر ئەوەی پرسی پڕۆگرامە ئەتۆمییەكەی گرێ نەدابوو بە بابەتە ناپەیوەندیدارەكانی دیكە (واتە پرسی وڵاتی یەمەن و سووریا و.. هتد). هەر هەوڵدانێكیش بۆ گرێدانەوەی ئەم پرسانە پێكەوە دەبێتە هۆی ئەوەی ڕێككەوتنەكە لە مەحاڵ نزیك بێت. كەواتە ڕێچكەی بنیاتنەر لەم ڕووەوە كە بگیرێتەبەر بریتییە لە گەڕانەوە و پابەندبوون بە ڕێككەوتنە بنەڕەتییەكەوە، دواتر ستراتیژیەتی ئیحتیواكردن و هاوكاریكردن بگیرێتەبەر لەگەڵ هاوپەیمانە ئیقلیمییەكاندا بۆ بەرەنگاربوونەوەی چالاكییەكانی ئێران (فرۆشتنی چەك، پشتیوانی بۆ گرووپە ڕادیكاڵەكان و.. هتد). لە ڕاستیدا سیاسەتێك نییە كە بۆ هەموو هەلومەرجێكی گونجاو بێت، بەڵام مامەڵەكردن لەگەڵ پرسی پڕۆگرامە ئەتۆمییەكەدا گرنگترین كێشە بوو، ئەو پرسەشە كە بۆی هەیە لە كۆتاییدا سەربكێشێت بۆ سەرهەڵدانی ناكۆكیی سەربازی. لەبەر ئەوە من زۆر گەشبین نیم بەوەی كە لە سایەی ئەم هەلومەرجەی ئێستادا بەرەوپێشچوونێكی گەورە بەدی بێت، خۆ ئەگەر بێتوو گرێدانەوەی پرس و كێشەكانیش ببێتە مەسەلەیەكی سەرەكی، ئەو كاتە هیچ دەرفەتێك بۆ سەركەوتن نامێنێت.

* دوای ڕاگەیاندنی بەیاننامەی هاوبەشی دیالۆگی ستراتیژی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و عێراق، ئایا هیچ ئاسۆیەك بەدی دەكەیت بۆ شەراكەتێكی ستراتیژی و درێژخایەن لە نێوان ئەم دوو وڵاتەدا؟

- ئەمە بەندە بە ئیرادەی حكومەتی ئێستای عێراقەوە بۆ ئەوەی بەردەوام بێت لە گرتنەبەری هاوبەشییەكی چالاك لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە بارەی پرسەكانی پەیوەست بە ئاسایش، ئەمە سەرەڕای بەرهەڵستیی پارتە شیعەكان بۆ ئەم پەیوەندییانە. داخزانی عێراق بەرەو ناسەقامگیری لە بەرژەوەندی ئەمریكادا نییە، هەروەك ئەوەی بۆ ماوەی ساڵێكە لە ئەفغانستاندا ڕوودەدات، بەڵام ئەمە بە ڕاستی پێویستی بەوەیە بەغدا ئەم هاوبەشییە بگرێتەبەر. ئەگەر هەنگاوی عەمەلییش هەڵنەگیرێت، ئەوا بەیاننامەكان لە پارچە كاغەزێك زیاتر نین.