بەپێی ئامارەكان لە هەشت ساڵی رابردوودا ئاماری تەڵاق و جیابوونەوە بە رێژەی 42% زیادبووە و ئاماری گرێبەستی هاوسەرگیریش بە رێژەی 24٪ كەمی كردووە .لە ماوەی ساڵانی 2017 و 2018 و 2019 دا 20 هەزار جیابوونەوە تۆمار كراون. هە‌ر بەپێی ئامارەكانی ئەنجومەنی دادوەریی حكومەتی هەرێمی كوردستان، لە ساڵی رابردوو(2020) ژمارەی تۆماركراوی  گرێبەستی هاوسەرگیری لە هەرێمی كوردستان 44410 بووە، 1619 مارەبرینی دەرەكی پەسەند كراوە، هاوكات 7566 جیابوونەوە تۆمار كراون. لە داتاكانی ئەنجومەنی دادوەریی حكومەتی هەرێمدا دەردەكەوێت، زۆربەی تەڵاق و جیابوونەوەكان لەنێو ئەو هاوسەرانەدایە كە تەمەنیان لەنێوان 16 تاوەكو 25 ساڵیدا بووە.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

 تاڤان حەكیم، پارێزەرە لە دادگای بەرایی رانیە، سەرەتا باسی ئەوە دەكات، كە «رێژەی جیابوونەوە رۆژ بە رۆژ لە هەڵكشاندایەو بۆ دەستنیشانكردنی هۆكارەكان و رێنمایی و رێوشوێنی گونجاو بۆ هاوسەران لەكاتی بوونی كێشەدا هیچ دەستێك نییە.» هاوكات دەڵێت: «جیابونەوە وەك مافێك لە مافەكانی ژن و مێردایەتی و لە دینی ئیسلامیشدا وەك چارەسەرێك بۆ كێشەی خێزانی دانراوە، كاتێك كە دوو هاوسەر ناتوانن بەیەكەوە بژین.»

ئەو یاساناسە، چەندین هۆكار بۆ جیابوونەوەی هاوسەران لە ئێستادا و لە ناو كۆمەڵگەی كوردی بەم جۆرە دەستنیشان دەكات: «هەندێك لە هۆكارەكان پەیوەندیان بە خودی ژن و مێردەوە هەیە و، هەندێكیشیان پەیوەندییان بە چواردەور و كۆمەڵگەوە هەیە، گرینگترینی هۆكارەكانیش، هاوسەرگیریی پێشوەختەیە، واتە كاتێك كە دوو كەس هاوسەرگیری دەكەن، كە نەگەیشتوون بە تەمەنی هاوسەرگیری، كۆمەڵێك بەرپرسیارێتی دەكەوێتە سەر شانیان كە لە توانای ئەواندا نییە بۆیە، زۆر جار بە جیابوونەوە كۆتایی دێت. یەكێك لە هۆكارەكانی دیكەـ بەزۆر بەشوودان، یان بەزۆر ژنهێنانە، لە كاتێكا ئەو كچ و كوڕانە توانای هاوسەرگیرییان نییە. هەر وەها پەیوەندیی خۆشەویستی و درۆیەكانی پێش هاوسەرگیری هۆكارێكی دیكەی جیابوونەوەكانە. دەستوەردانی خزم و كەسوكاریش زۆر جار هۆكارێكە بۆ جیابوونەوە، بۆ نموونە دەڵێن: چۆن بەو كوڕە رازی بووی؟ یان چۆن ئەو كچەت هێناوە؟ پەروەردەی نادروست و خراپیی باری ئابووری و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانیش رۆڵی بەرچاویان لە تێكدانی شیرازەی خێزان و بەرزبوونەوەی رێژەی جیابوونەوە گێڕاوە.»

تاڤان حەكیم، رای وایە: «دروستكردنی سەنتەرێك بۆ چارەسەری كێشە خێزانییەكان و دانانی كەسانی پسپۆر و شارەزا و توێژەری لێهاتوو، هەروەها دكتۆری دەروونناس لە كەمكردنەوەی رێژەی جیابوونەوە كانی هاوسەران رۆڵی بەرچاو دەگێڕن.»

توێژەری كۆمەڵایەتی هێمن ساڵح، باسی ئەوە دەكات: «چەند كۆمەڵگە فراوان و كراوەتر بێت، رێژەی تەڵاق و جیابوونەوە زیاتر دەبێت، چونكە كۆمەڵگەی ئێمە كۆمەڵگەیەكی داخراو بووە، لەگەڵ ئەو بەجیهانیبوون و كرانەوەیەی عەولەمە كاریگەری دەكەوێتە سەر رێژەی تەڵاق و جیابوونەوە زیاد دەكات، چونكە تاوەكو ئێستا زۆرینەی ژیانی هاوسەرگیری لە هەرێمی كوردستان لەسەر بنەمای خۆشەویستی و یەكترناسین نییە، كە بنەمایەكی پتەوە بۆ هاوسەرگیری، بەڵكو بە پێكهێنان و دۆزینەوەیە بۆ یەكتری.» هاوكات دەڵێت: «بێگومان پرسی بەجیهانیبوون و تەكنەلۆژیا (بە هەموو بوارەكانی وەك مۆبایل و تەلەفزیۆن و ئینتەرنێت) كاریگەری دەبێت لەسەر خیانەتی هاوسەری كە هۆكارە بۆ هەڵوەشاندنەوەی خێران، هەروەها ئەوەی باوە، تەمەنی كەم و دانەمەزاریی كچ و كوڕە لە رووی عەقڵ و تێگەیشتنەوە بۆ هاوسەرگیری، كە ئەوەش دواجار بە تەڵاق دەگات، هۆكارێكی دیكە ئابووری و نەبوونی خانوو و شوێنی نیشتەجێبوونە، كە دەبێتە هۆی جیابوونەوە، هەروەها كاریگەریی كەسانی نزیك بە شێوەی نەرێنی، جیاوازیی تەمەن و تێنەگەیشتن لە یەكتری، هەموو ئەوانە هۆكارن بۆ جیابوونەوە، جیابوونەوەش كاریگەریی خراپی لەسەر كۆمەڵگە دەبێت، چونكە ژمارەیەكی زۆری منداڵان بێ سەرپەرشت دەكات، جگە لەوەی ژنیش لەو كۆمەڵگەیە دەبێت بە قوربانی و بە چاوی پێشوو سەیر ناكرێت، ئەوەش بە گشتی كاریگەری خراپی لەسەر رەوشی پەروەردە دروست دەكات.»

توێژەری دەروونی ژوان كەمال، لە سەر هەمان پرس دەڵێت: «راستە بەهۆی كۆمەڵێك هۆكار، لە سەرووی هەموویانەوە هاوسەرگیریی كوڕ و كچ لە تەمەنی پێنەگەیشتوو، رێژەی جیابوونەوە لە هەڵكشاندایە، بەڵام دەبێتن ئەوەشمان لەبیر بێت كە هەمیشە جیابوونەوە لە ئەنجامدانی تاوان، یان كوشتن، یان خۆكوشتن و خۆسووتاندن باشترە، لە ناو كۆمەڵگەی كوردیدا بە هۆی پەیڕەوكردنی سیاسەتی چەقبەستووی پیاوسالارییەوە لەنێو زۆربەی خێزانەكان جیابوونەوە بە عەیبە دەزانرێت، خێزانەكان رێگا بە جیابوونەوەی ژنان نادەن. لە كاتێكدا لە ئایینی ئیسلامدا جیابوونەوە حەڵاڵ كراوە و رەوایەتی پێ دراوە.

ژوان كەمال پێداگری لەسەر ئەوە دەكات كە «دیاردەیەكی مەترسیدار لە ئێستادا لە هەرێمی كوردستان بە دیار كەوتووە، ئەویش كوشتن و بوونە قوربانیی ژنانە لە كاتێكدا كە دەیانەوێت گرێبەستی هاوسەرگیری هەڵبوەشێننەوە، لەم رووەوە چەندین نموونەی زیندوو هەیە، لەوانە: پەیمان عەبدوڵای ٣٧ ساڵ لە ٢١/١٢/٢٠١٨ لە سوید بەرەبەیانێك بەر لە گەیشتنی بە شوێنی كارەكەی لە لایەن هاوسەری پێشوویەوە درایە بەر گوللە.

شادیە جاسم كە لە رۆژی ١/٩/٢٠١٩ لە بەردەم دادگای هەولێر لە لایەن مێردەكەیەوە بە شەش گوللە كوژرا، تەنیا لە بەر ئەوەی دەیویست جیا ببێتەوە.» گوتیشی: «سەروەرنەبوونی یاسا وای كردووە كۆمەڵگە ببێتە لەشێكی بێ سەر و هەركەس هەر چییەكی ویست، بە بێ ترس لە سزا ئەنجامی بدات.» جەختی لەوەش كردەوە كە «پێویستە یاسا وەكو خۆی جێبەجێ بكرێت. دەبێت دادوەران لە دادگاكان باوەڕیان بە مافی ئافرەت هەبێت، بەتایبەت دادوەرە پیاوەكان كە لە زۆربەی دۆسیەكان پشتی پیاو دەگرن و شەرعیەت بە ژن نادەن.