بڕیاری 666 ئەو نەفرەتەی بەر كوردی فەیلی كەوت.. جینۆسایدی كوردە فەیلییەكان
شتێكی نھێنی نییە، ئەو بڕیارە بۆ ئەوە بووە "جینۆساید" لە دژی فەیلییەكان ئەنجامبدرێت، رووداوەكانی دواتر پیلانی رژێمی پێشوویان لەم روویەوە كرد، كە بە ئامانجكردنی كوردی فەیلیی لێكەوتەوە و زنجیرەیهك ھەنگاو و سزا و رێكار گیرانەبەر گشتیان بەیەكەوە گەورەترین تاوانەی قیزەوەنی رژێمی پشوویان دژ بە كوردی فەیلی ھینایە كایەوە.
ئێستا دوای تێپهڕبوونی 40 ساڵ بەسەر دەستپێكردنی ئەو تاوانە گەورەیە، ئاشكرابووە رژێمی پێشوو بەو بڕیارەی كوردی فەیلی بەچڕی كردووەتە ئامانج بۆ لەناوبردنیان بەتەواوی. ئەوەش بەپێی یاسای نێودەوڵەتی تاوانێكی قڕكردن و جینۆساید بووە، كە كەمینەیەك بەھۆی دایك وباوكیانەوە بە بەخیانەتكار بناسرێن و دواتر رەگەزنامەیان لێبسەنرێتەوە و بەھەزارانیان لە وڵات دوورخرانەوە و دەستیگرت بەسەر مال و موڵكیان و تەنانەت لێكجیابوونەوەاین بەسەر ژمارەیەكی زۆر لە هاوسهراندا سەپاندن و بە دەیان ھەزار كەسیان لە ژیاندا نەھێشت و ھیچ وەسفێك نییە بۆ قیزەوەنی ئەو تاوانە، كە تا رادەیەكی زۆر پێچرابوویەوە وەك بڵێیت ئەرشیفە و دەیانەوێت بە شاراوەیی بمێنێتەوە.
ئەو تاوانە گەورەیە دژ بە كورد فەیلی مێژوویەكی تەنھا لە سەدامەوە دەستپێناكات، بەڵكو پێش ئەویش سەرۆكی پێشووتری عێراق، ئەحمەد حەسەن بەكر لە ساڵی 1970 دەستپێشخەریی لە ئەنجامدانی تاوانەكە كردبوو.
دوای ئەو رێكارانەی لە ئەنجامی بەدوای یەكتردا ھاتن، ئاشكرابوو، كە كوردی فەیلی كراونەتە ئامانج، تهنیا لە بەر ئەوەی كوردن و داوتریش شیعەن. ھەروەھا بەھۆی ئەوەی كوردی فەیلی لە چوارچێوەی بزووتنەوەی رزگاریخوازی كورد لە عێراق چالاك بوون. چونكە لەو كاتەدا سەدام كەشوھەوای دژایەتیكردنی ئێرانی لەبار دەكرد و خۆی ئامادەدەكرد بۆ شەڕكردن دژ بە ئێران، ھۆكارێكی دیكەشی بۆ ئەنجامدانی تاوانەكەی خستە پاڵ فەیلییەكان، ئەویش لەبەر ئەوەی، كە شیعەن.
ھەڵمەتی بە ئامانجكردنی فەیلییەكان لە ساڵی 1970 دەستیپێكرد، ئۆپەراسیۆنەكانی بە گرتن و بێسەروشوێنكردنی ژمارەیهك لە كوردی فەیلی لە ناوچە جیاجیایەكانی عێراق دەستپێكرد و ژمارەیەكی زۆریان بەرەوە ئێران دوورخرانەوە، كە بریتیبوون ھاووڵاتیانی ئاسایی، ئەكادیمی، چالاكوان، بازرگان و كەسانی دیكەشی لەخۆ گرت. رژێمی بەعس لە میانی شەڕی عێراق و ئێراندا، زۆر لە ھاوسەرانیای عێراقییان ناچاركرد، له ژنه فەیلییەكانیان و لە پیاوه فەیلییەكانیان جیا ببنهوه، سڕینەوە و ستهمكاری گەیشتە ئەوەی رێگری لە كوردە فەیلییەكان بكرێت خوێندنی باڵای زانكۆییان تەواو بكەن.
كورده فەیلییەكان زۆر لە مێژە لە مێژوودا ھەر لەو ناوچانە دەژین كە ئێستا تێیدا لە عێراق نیشتەجێن و لە ھەندێك ناوچەی دیكەی ئێرانیش دەژین، ھەر ھیچ نەبێت لە پێش دامەزراندنی دەوڵەتی عێراقی نوێ و پێش دامەزراندنی حزبی بەعس ھەر لەو شوێنانە بوونە. لە عێراقدا فەیلییەكان لە بەسراوە بگرە و لە ناوچەكانی سنووری تا دەگاتە پارێزگاكانی دیكەی باشووری عێراق و بەغدا تا دەگاتە سلێمانی و ناوچەكانی دیكە ھەن.
بڕیارەكە، كە ئاماژە بە "بنەچەی بیانی" دەكات بە مەبەستی لێسەندنەوەی رەگەزنامەی عێراقی، خۆی لە خۆیدا خستنەڕووی لەناوبردن و جینۆساید بە ئاشكرا دژ بەو كەس و لایەنانەی ناساز گونجاو نین لەگەڵ دەسەڵاتی ئەمنی و رژێمی سیاسی دەسەڵاتدار، ئەمەش لێكەوتە و نالۆجیكیی لێدەكەوێتەوە، نەك تەنھا لە عێراق بەڵكو لە ھەموو شوێنیكی جیھان.
بەپێی بڕیاری 666، تاوانەكە "بەیاسایی كرا و رەوایی پێدرا" و ھەڵمەتەكانی دژ بە كوردی فەیلی لەو ناوچانەی تێیدا دەژین بەدوای یەكتردا ھاتن، لە بەغدا و پارێزگاكانی دیكەی عێراق. ئەو كاتیش كەم خەڵك ھەبوو دەیزانی ئەو تاوانانە ئەنجامدراون، تەنانەت یەك دەنگیش لە ھەموو جیھان بۆ رێگەگرتن یان سەركۆنەكردنی ئەو تاوانانە بەرز نەبوویەوە.
ئەو بەڵگەنامە و رووداوانهی لە دوای بڕیارەكەوە ھاتن، ئاشكرا دەكەن، كە جگە لە لێسەندنەوەی رەگەزنامەی عێراقی، دەستبەسەرداگرتنی ماڵ و موڵكەكانیان، دۆرخستنەوەیان بەرەو ئێران بەبیانووی سەر بە ئێرانن، زیندانیكردن و بێسەروشوێنكردنی بەدەیان ھەزار لە گەنجەكانیان، كە تەمەنیان لە نێوان 17-35 ساڵ بوون، ھەروەھا رژێمی بەعس چەكی كیمیاویشیان لەسەر كوردی فەیلی تاقیكردەوە، بەپێی بەڵگەنامەكانی دوای روخانی رژێمی بەعس لە ساڵی 2003، ئاشكرابوون.
جێگەی داخە لەو كارەساتەی بهسهر كوردی فەیلیدا هاتووە، تا ئێستا ژمارەی راستەقینەی قوربانیانی ئەو تاوانەی جینۆساید دەستنیشان نەكراوە، چونكە ھەندێك خێزان بە تەوای لەناوبراون یان بێسەرشوێنن و ھیچ شتێك لە بارەی چارەنووسیان نازانرێت.
ژمارەی جیا جیا لە بارەی قوربانیانی كوردی فەیلی دەخرینەڕوو، ھەندێك دەڵێن 70 ھەزار تا 600 ھەزار كوردی فەیلی دوورخرانەتەوە بۆ ئێران. كەچی كۆمسیۆنی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ مافەكانی مرۆڤ دەڵێت، %65 لەو 20 ھەزار پەنابەرەی لە ئێران ھەن، كوردی فەیلین و بەزۆر دوورخراونەتەوە لە ماوهی جینۆسایدكردنیان، بەڵام ئەو داتایەی نەتەوە یەكگرتووەكان هی ساڵی 2003یە.
لێكەوتەكانی جینۆسایدكردنی فەیلییەكان تا ئێستا كۆتاییان نههاتووە، دەوڵەتی نوێی عێراقی لە ساڵی 2003وە تاكو ئێستا ئەوەی پێویست بووە بۆ چارەسەركردنی لێكەوتە تاوانییەكانی جێبەجێكردنی بڕیاری 666 نەیكردووە، ھەر ھیچ نەبێت گەڕاندنەوەی رۆڵەكانی كوردی فەیلی بەشێوەیەكی شایستە.
ھەرچەندە زۆر لە كوردە فەیلییەكان رەگەزنامەی عێراقییان وەرگرتەوە، بەپێی ئەوەی وەزارەتی كۆچ و كۆچبەرانی عێراقی لە ساڵی 2010 رایگەیاندووە، بەڵام ژمارەیەكی زۆر لە كوردە فەیلییەكان بێسەروشوێنن و ھەندێكیان نازانرێت بەرە كۆێ كۆچیان پێكراوە. ھەروەھا زەوی و زار و ماڵ و موڵكەكانیان، كە رژێمی پێشوو بەسەر پیاوەكانیدا دابشكردوون، تا ئێستا بۆیان نەگەڕاوەتەوە و ھەر داگیركراون.
چارەنووسی بە ھەزاران، ئەگەر بەدەیان ھەزار نەبێت لە كوردی فەیلی، تا ئێستا ئاشكرا نییە، چ لەوانەی لەدوای ھەڵمەتەكانی دەستگیركردن لە ساڵەكانی حەفتاكان و ھەشتاكان ونبوونە، یانیش لەوانەی بە كۆمەڵ كوژراون و خانەوادەكانیان بە تەواوی لەناوچوونە لە ناوچە جیاجیاكانی عێراق بەدرێژایی ماوەی ساڵانی دوور و درێژی جینۆسایدكردنیان.
ئەو رەوشەی ئێستا خۆی ئیدانەی رژێمی دوای 2003 دەكات، بە تایبەتی ئەرشیفی رژێمی پێشوو ئێستا لەبەردەستیانە و دەیانتوانی زانیارییەكان بخەنە بەردەست و چارەنووس و رێڕەوی رووداوەكانی ئەو قۆناغە خویناویە ئاشكرا بكەن.
ئەو بێخەمییەی رژێمی نوێی عێراق تەنھا بەرامبەر بە كەیسی جینۆسایدی فەیلییەكان نییە، بەڵكو بەرامبەر گشت تاوانەكانی رژێمی پێشوویە بەرامبەر بە گەلی كورد، لەوانەش ھەڵەبجە، ئەنفال، جینۆسایدی فەیلییەكان ...هتد.
سۆمایەك ئۆمێد لە بڕیارەكەی دادگای تاوانی عێراقیدا ھەبووە، كە لە تشرینی دووەمی ساڵی 2010 ئەو تاوانەی بە "جینۆساید" و "تاوانی دژ بە مرۆڤایەتیی" ناساند، ھەروەھا ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، بە كۆی دەنگ لە كۆبوونەوەی 1/8/2011 ئەو تاوانەی بە "تاوانی جنۆساید" راگەیاند.
k24 -
