دوو هەفتە لەمەوبەر، كینیس ئێم پۆڵاك، توێژەر لە پەیمانگای برووكینگز، بۆ بەشداری لە دیبەیتەكانی پەیمانگای مێری سەردانی هەولێری كرد، دوای تەواوبوونی گەشتەكەشی راپۆرتێكی لەسەر رەوشی سیاسی و ئەمنی لە هەرێمی كوردستان و پەیوەندیی جەنگی مووسڵ بەو رەوشەوە بڵاوكردەوە، لێرەدا پوختەیەكی سەرنجەكانی دەخەینە روو.

مووسڵ لە روانگەی هەولێرەوە

"بەشێوەیەكی گشتی، كورد دڵخۆشە بە چۆنێتی بەڕێوەچوونی لایەنە سەربازییەكەی ئۆپەراسیۆنی مووسڵ"، بە تایبەتی لەو هاوكارییەی كە لەگەڵ هێزە ئەمنییەكانی عێراق و هاوپەیمانان بە سەركردایەتی ئەمریكا هەیانە.

ئەگەری شەڕی نێوخۆیی لە شنگال و تەلەعفەر هەیە


توێژەرە ئەمریكییەكە ئاوا دەستپێدەكات و پاشان ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە سەركردایەتیی كورد هیچ مەیلێكیان نییە بۆ ئەوەی پێشمەرگە بچێتە نێو مووسڵ، ئەمە تێڕوانینێكە كە "لە نێو سەركردایەتیی باڵای پارتی دیموكراتی كوردستانیشدا بەدی دەكرێ، ئەگەرچی بەشداریی پێشمەرگە لە شەڕی مووسڵ زۆرترین دەستكەوتی بۆ دەستەبەر دەكات". چونكە زۆرینەی دانیشتووە كوردەكانی ئەم شارە لایەنگری پارتین و دەكرێ دەنگدەرێكی گرنگی ئەو حیزبە بن لە هەڵبژاردنەكانی داهاتوودا وەك چۆن پێشتریش هەر وا بووە.

بەگوێرەی راپۆرتەكە، سەركردایەتیی كورد چاوەڕێی قۆناغی دوای كۆنترۆڵكردنەوەی مووسڵ دەكەن، ئەگەرچی "پێیانوایە ئەوە هەڵە بووە كە هێزە بەشدارەكان لەنێو خۆیاندا لەسەر پلانێك رێكنەكەوتوون، نیگەرانی ئەوەشن كە حكومەتی عێراق خۆی بە تەنیا دەرەقەتی ئەو تەحەددیە نەیەت".

ژمارەیەكی زۆر لە سەركردەكانی كورد بە پۆڵاكیان راگەیاندووە كە "ئەگەر پرۆسەی سەقامگیركردنی مووسڵ سەرنەگرێ، كورد تەنیا پلانی ئەوەی هەیە بەرگری لە سنوورەكانی خۆی بكات، ئاوارەكان وەربگرێ‌ و پشێوییەكە بۆ عێراقی و ئەمریكییەكان جێدەهێڵن".

لە بەشێكی دیكەی راپۆرتەكەی كینیس پۆڵاكدا باس لە نیگەرانییەكانی كورد سەبارەت بە شنگال و تەلەعفەر دەكرێ، لە هەردوو ناوچەكە "ئەگەری شەڕ و پێكدادانی نێوخۆیی هەیە. چونكە لە شنگال كوردی ئێزدی لەنێوان پەكەكە و لە پشت ئەوانیشەوە یەكێتی نیشتمانی و ئێران لەلایەك و پارتی دیموكراتی كوردستان و توركیا لەلایەكی دیكەوە گیریان خواردووە". توركمانەكانی تەلەعفەریش بەسەر سوننە و شیعەدا دابەشبوون.

مالیكی پەشیمانە لەوەی لە 2014دا دەستی لە دەسەڵات بەردا


كورد، بە تایبەتیش پارتی، هۆشداری دەدەن كە "جموجوڵی پەكەكە لە شنگال و حەشدی شەعبی لە تەلەعفەر دەشێ هێرشی توركیای لێ بكەوێتەوە. بەبۆچوونی پۆڵاك ئەمە دەكرێ ببێتە هۆی ئەوەی پارتی بكەوێتە لای توركیا و یەكێتیش بكەوێتە لای پەكەكە و ئێران، ئەمەش كارەساتبارە، لەبەر ئەوەی ئەگەر تەنانەت پارتی و یەكێتیش تووشی جەنگی دەستەویەخە نەكات، پەیوەندییەكانی نێوان ئەو دوو لایەنە كوردییە هێندەی دیكە ژەهراوی دەكات".

گیرخواردنی دۆخی سیاسی لە كوردستان

بەبۆچوونی پۆڵاك، ئەوەی كە رەوشی سیاسیی نێوخۆی كوردستان لەخاڵێكدا گیری خواردووە، دوو هۆكاری هەیە: یەكەمیان ئەوەیە كە داهاتووی شنگال و تەلەعفەر روون نییە، دووەمیشیان پەیوەندی بە كێشەی نێوان حیزبەكان و كێشەی نێوخۆیی پارتە كوردییەكانەوە هەیە. لەم پەیوەندییەشدا ئاماژە بە كێشە نێوخۆییەكانی یەكێتی نیشتمانی و بزووتنەوەی گۆڕان دەكات.

لەلایەكەوە یەكێتی لەنێو ململانێی نێوان "خێزانی تاڵەبانی" و باڵی لایەنگری كۆسرەت رەسوڵ عەلی و بەرهەم ساڵح، هەردوو جێگرەكەی تاڵەبانیدا گیری خواردووە. لەلایەكی دیكەشەوە گۆڕان، بە هۆی خراپ مامەڵەكردن لەگەڵ خۆپیشاندانەكانی 2015 لە دژی پارتی و دووركەوتنەوەی نەوشیروان مستەفا، ئیفلیج بووە.

گۆڕان بەهۆی دژایەتی پارتی و دووركەوتنەوەی نەوشیروان مستەفاوە ئیفلیج بووە


زۆربەی ئەو كەسانەی لە سەركردایەتی كورد قسەیان بۆ پۆڵاك كردووە، پێیانوایە دووركەوتنەوەی نەوشیروان مستەفا گۆڕانی تووشی سەرلێشێوان كردووە، لەبەر ئەوەی "ناتوانن بەبێ ئەو هیچ بكەن و تەنانەت ناتوانن، ئەگەر بۆ ماوەیەكی كاتیش بێ، سەركردەیەكی نوێ هەڵبژێرن".

بەپێی راپۆرتەكەی پۆڵاك، سەركردایەتیی كورد پێیانوایە دۆخی چەقبەستووی ئێستای كوردستان شكستێكە كە هەموو لایەنەكان تێیدا بەشدارن. لەلایەكەوە "یەكێتی و گۆڕان هێندە بە قەیرانە نێوخۆییەكانی خۆیانەوە سەرقاڵن كە هیچیان پێناكرێ" بۆ ئەوەی كوردستان لەم رەوشە دەرباز بكەن.

لەلایەكی دیكەشەوە "پارتی، لەبەر ئەوەی حوكمڕانیی كوردستانی لەسەر شانە، زیاتر لە هەموو لایەنەكانی دیكە دەرگیری جەنگی مووسڵە"، ئەمەش هەموو تەركیزی ئەو پارتەی بۆ خۆی بردووە، هەرچەندە پارتی رای وایە "نە گۆڕان و نە یەكێتی هێندە یەكڕیز نین كە بكرێ دانوستاندنێكی واتاداریان لەگەڵ بكرێ". بەڕای پۆڵاك ئەم بۆچوونەی پارتی دەكرێ راستییەكی تێدا بێ.

بەرپرسانی باڵای پارتی ئەوەشیان بە توێژەرە ئەمریكییەكە راگەیاندووە كە پلانیان وایە دوای كۆنترۆڵكردنەوەی موسڵ كۆمەڵێك هەنگاو بنێن بۆ ئەوەی حكومەتێكی نوێ دامەزرێنن و رەوشەكە بەرەوپێش بەرن، ئەمە جگە لەوەی "سووریشن لەسەر ئەوەی لە ساڵی 2017دا هەڵبژاردنێكی دیكە بەڕێوەبەرن". ئاكامی هەڵبژاردنەكان دەكرێ سوودبەخش یان زیانبەخش بێ، ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە ئاخۆ یەكێتی و گۆڕان وەڵامی پۆزەتیڤیان بۆ هەوڵەكانی پارتی بۆ چارەسەركردنی ناكۆكییەكان دەبێ یان نا.

سەربەخۆیی یان كۆنفیدراڵیزم

پۆڵاك پێیوایە سەرەڕای هەموو كێشە نێوخۆییەكان، دوو هۆكار وا دەكەن هەستێكی ئەرێنی لە هەولێر هەبێ، یەكەمیان ئەو پێشكەوتنانەیە كە لە پرسی سەربەخۆییدا بەدی هاتوون و ئەوەی دووەمیان پەیوەندی بە هەنگاوەكانی چاكسازی ئیداری و دارایی كوردستانەوە هەیە.
مانگی رابردوو مەسعود بارزانی، سەرۆكی هەرێمی كوردستان و نێچیرڤان بارزانی، سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان، رایانگەیاند كە گفتوگۆكانیان لەگەڵ سەركردە شیعەكانی عێراق لە بەغدا ئەرێنی و بنیاتنەر بوون.

پۆڵاك دەڵێت بەغدا و هەولێر لەسەر پێكهێنانی "لیژنەیەكی هاوبەش بۆ دانوستاندنەكانی تایبەت بە پرۆسەی ئاشتیانەی جیابوونەوە" رێككەوتوون.

بەپێی راپۆرتەكەی برووكینگز، كورد رای وایە حەیدەر عەبادی، سەرۆكوەزیرانی عێراق، بە جددی ئامادەیە رێگە بە كورد بدات لە عێراق جیاببنەوە، بەڵام لە هەمان كاتدا بارزانیش دەزانێ یەكێك لە هۆكارەكانی ئەم هەڵوێستەی عەبادی ئەوەیە كە سەرۆكوەزیرانی عێراق پێویستی بە پشتگیریی پارتی هەیە بۆ ئەوەی بەرەنگاری هەوڵەكانی مالیكی ببێتەوە بۆ دوورخستنەوەی لە دەسەڵات. پۆڵاك دەڵێت "عەبادی ئەم هەڵوێستەی خۆی لە جیابوونەوەی كورد لە عێراق لای زۆر كەس باس كردووە، یەكێك لەوانە خۆم بووم كە لە ئاداری 2016دا بۆی باس كردم".

پارتی دوای ئۆپەراسیۆنی مووسڵ حكومەتێكی نوێ‌ پێكدێنێ‌


"كورد جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە بڕیاری جیابوونەوە تەنیا بە رەزامەندیی عەبادی دەستەبەر نابێ"، بۆیە وەك پۆڵاك دەڵێ، بۆ كورد گرنگە هەموو هاوپەیمانێتی نیشتمانیی رەزامەندی بۆ سەربەخۆیی كوردستان بدەن.

بەبۆچوونی لێكۆڵەرە ئەمریكییەكە كورد نیگەرانە لەوەی "عەبادی نەتوانێ پرسێكی ئاوها گەورە لەئەستۆ بگرێ، یان رەنگە نەتوانێ لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراق لە 2018دا بەرامبەر نووری مالیكی یان هادی عامری، سەرۆكی حەشدی شەعبی سەركەوتن بەدەست بهێنێ.

بەگوێرەی راپۆرتەكەی پۆڵاك سەركردەكانی كورد پێیانوایە وەرگرتنی رەزامەندیی هەموو هاوپەیمانێتی شیعە، رێگە عەقڵانییەكەی هەوڵدانە بۆ سەربەخۆیی، ئەگەر ئەم میتۆدە هیچیشی لێ شین نەبێ، ئەوان دیسان سوورن لەسەر ئەوەی تاقی بكەنەوە.

پۆڵاك دەڵێت "ئەمە گۆڕانێكی گەورەیە لە بیركردنەوەی كورد سەبارەت بە پرسی سەربەخۆیی"، لەبەر ئەوەی كورد پێشتر بڕوای وابوو "رێگای سەربەخۆیی بە ئەنقەرەدا تێدەپەڕێ، بەڵام ئێستا بڕوایان وایە كە رێگاكە بە بەغدادا دەڕوات".

بەپێی راپۆرتەكە "زۆرینەی سەركردەكانی كورد، یان هەر هیچ نەبێ سەركردەكانی پارتی، هێشتاش پێیانوایە دەتوانن قەناعەت بە ئەنقەرە بهێنن" بۆ ئەوەی پشتگیری لە جودابوونەوەیەكی ئاشتیانەی كورد لە عێراق بكات، بەڵام دان بەوەشدا دەنێن كە "كێشە نوێیەكانی رەجەب تەیب ئەردۆغان (سەرۆك كۆماری توركیا) لەگەڵ كوردی توركیا و سووریا، ئەردۆغان وا نیشان دەدەن كە بۆ پرسی سەربەخۆیی كوردستان كەمتر جێی متمانە بێ".

لێكۆڵەرە ئەمریكییەكە ئاماژە بە دیبەیتێك دەكات كە لەنێوان سیاسییەكانی كورد هاتووەتە ئاراوە دەربارەی ئەوەی ئاخۆ ئێستا داوای سەربەخۆیی بكەن یان كۆنفیدراڵیزم. هۆكاری دروستبوونی ئەم دیبەتەش ئەوەیە "دانوستاندنەكانی سەربەخۆیی (لە نێوان هەولێر و بەغدا) هێشتا لە قۆناغی بەراییدایە، بەشێكی زۆر لە مەسەلەكەش بۆ رەوشی ئەمنی و ئابووریی هەرێمی كوردستان لە كاتی دانوستاندنەكان دەگەڕێتەوە"، بەشێك لە سەركردە میانڕەوەكانی كورد پێیانوایە "كۆنفیدراڵیزم دەكرێ وەكوو حاڵەتێكی كاتی قەبووڵ بكرێ"، چاوەڕێش دەكرێ دواجار ئەمە بۆ سەربەخۆیی تەواو بگۆڕدرێ.

ئەو سەركردە میانڕەوانە ئاماژەیان بە چوار مەرج داوە بۆ ئەوەی كورد بە كۆنفیدراڵیزم رازی بێ:

یەكەم: كورد سەروەریی تەواوی خۆی هەبێ.

عەبادی جددییە لە رێگەدان بە جیابوونەوەی كورد لە عێراق


دووەم: سیاسەتی بەرگری لەژێر كۆنترۆڵی كورد خۆیدا بێ (ئەمەش مافی كڕینی راستەوخۆی چەك و كەرەستەی سەربازی لەخۆدەگرێ).

سێیەم: سیاسەت و كەرتی وزەی كوردستان لەژێر دەسەڵاتی كورد خۆیدا بێ (ئەمەش مافی فرۆشتنی نەوتی كوردستان و لاچوونی ئەو پارەیە لە خۆدەگرێ كە حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ قەرەبووكردنەوەی كۆمپانیا بیانییەكان دەبێ بیدات).

چوارەم: كورد كۆنترۆڵی تەواوی لەسەر سیاسەتی دارایی و پارەی خۆی هەبێ (وەكوو چاپكردنی پارە، دانانی بانكی ناوەندیی كوردستان و وەرگرتنی قەرز لە ناوەندە دارایی و قەرزبەخشە نێودەوڵەتییەكان).

چاكسازییەكان

بەشێكی دیكەی راپۆرتەكەی برووكینگز باس لە پرۆسەی چاكسازی لە هەرێمی كوردستان دەكات و تیشك دەخاتە سەر هێنانی وەزیری پێشووی دارایی لوبنان بۆ ئەوەی چاودێریی وەزارەتی دارایی هەرێمی كوردستان بكات.

ئەمریكا بەرپرسیارێتی قۆناغی دوای گرتنەوەی مووسڵ دەخاتەوە ئەستۆی حكومەتی عێراق

هەروەها كۆمپانیاكانی (Ernst &Young) و دیلۆیت بە كۆی كەرتی نەوت و غازی هەرێمدا دەچنەوە. جگە لەمانە حكومەتی هەرێمی كوردستان "لە ماوەی یەك ساڵی رابردوودا و لە چوارچێوەی پرۆگرامی دەستپێوەگرتندا، پاڵپشتی دارایی كەم كردووەتەوە و مووچەی فەرمانبەرانیشی بە رێژەی 49% كەم كردووەتەوە".

دوو پرۆگرامی دیكەش بە مەبەستی كەمكردنەوەی خەرجییەكان و گەندەڵی دارایی دەستیان پێدەكرێ. یەكەمیان پەیوەندی بە كەرتی كارەباوە هەیە كە هەم دەدرێت بە كەرتی تایبەت و هەمیش ژێرخانی دابەشكردنەكەی چاك دەكرێتەوە.

دووەمیشیان دانانی پرۆگرامێكی تۆماری ئەلیكترۆنی یان بایۆمیتریی فەرمانبەرانی هەرێمی كوردستانە، بە شێوازێك كە "تەنیا ئەوانەی ناویان لە داتابەیسە ئەلیكترۆنییەكەدا هەیە، چەكی مووچەیان پێدەدرێ، ئەمەش دەشێت دەیان یان سەدان هەزار فەرمانبەر و هێزی سەربازیی بندیوار لە كۆڵ حكومەت بكاتەوە".

پۆڵاك پێیوایە گوشاری نەبوونی مووچە و كەمبوونەوەی خزمەتگوزارییەكانی حكومەت لە چوارچێوەی پرۆگرامی دەستپێوەگرتن، وای كردووە خەڵك هەست بە بایەخی پرۆگرامەكە نەكات، بەڵام لە درێژخایەندا ئەم چاكسازییە گەورەترین سوودی بۆ كوردستان دەبێ، دواجار ئەگەر كوردستانیش نەبووژێنێتەوە، رەوشەكەی سەقامگیر دەكات".

عێراق... جەنگی مووسڵ و پلانی دوای داعش

بەشێكی دیكە لە راپۆرتە مەیدانییەكەی برووكینگز تایبەتە بە عێراق و چارەنووسی مووسڵ لە پاش ئۆپەراسیۆنی كۆنترۆڵكردنەوەی شارەكە. پۆڵاك دەڵێت هەڵەیە وابزانین ئیدارەی كۆشكی سپی بیری لە كێشەكانی دوای كۆنترۆڵكردنەوەی مووسڵ نەكردووەتەوە، بەڵكو "زۆربەی سەرچاوەكان ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن، ئەمریكا بڕیاری داوە بەرپرسیارێتی قۆناغی دوای گرتنەوەی مووسڵ بخاتەوە ئەستۆی حكومەتی عێراق".

لێكۆڵەرەكەی برووكینگز پێیوایە ئەگەر ئەمە رێكاری ئەمریكا بێ، ئەوە كۆمەڵێك قازانجیشی بۆ واشنتن هەیە:

یەكەم: لە حاڵەتی ئامادەیی حكومەتی عێراقدا پێویست ناكات پلانێكی ئاڵۆز و هەمەلایەنە بۆ رێككەوتن لە نێوان لایەنەكان هەبێ.

دووەم: ئەمە ئەو شتەیە كە عەبادی دەیەوێ.

سێیەم: پێویست بە دانوستاندنی دوور و درێژ لە نێوان لایەنە ركابەرەكان ناكات كە رەنگە هەر ئەم دانوستاندنە دەستپێكردنی ئۆپەراسیۆنەكەی بۆ چەندین مانگ دواخستبێ.

بەڵام ئەم پلانە كۆمەڵێك مەترسی گەورەش دێنێتە ئاراوە:


یەكەم: توانای حكومەتی عێراق بۆ راگرتنی رەوشی شارەكان لە دوای كۆنتڕۆڵكردنەوەیان زۆر كەمە، بە تایبەتیش كە مووسڵ دووەم گەورەترین شاری عێراقە.

دووەم: ئەگەر پلانێكی پێشوەختە نەبێ كە هەموو لایەنەكان لەسەری رێككەوتبن، ئەوە هێزە بەشدارەكان (لەوانەش حەشد، هێزەكانی نوجەیفی، پەكەكە و توركیا) بەرژەوەندی بۆ خۆیان دەپچڕن. تەنانەت مەترسی ئەوەش هەیە هەر لایەنێك بەشێك بۆ خۆی بەرێت و ئەمەش لەوانەیە شەڕ و پێكدادانی هەموو لایەنەكانی لێبكەوێتەوە.

سێیەم: بەم هەنگاوە ئەمریكا هەڵەكانی رابردووی خۆی لە عێراق دووبارە دەكاتەوە، كاتێك لە نێوان ساڵانی 2009 بۆ 2014 پشتگیرییەكی بێ ئەملا و ئەولایان لە سیاسەتە فراوانخوازەكانی مالیكی كرد.

چوارەم: عەبادی پێشتریش لە گەڕاندنەوەی سەقامگیری بۆ ناوچە كۆنترۆڵكراوەكان هەڵەی كردووە، ئەمە جگە لەوەی عەبادی هێزی ئەوەی نییە پلانێكی ئاوها هەمەلایەنە بە تەنیا جێبەجێ بكا.

عەبادی لابدرێ‌ ئەمریكا هاوكارییەكانی خۆی بۆ عێراق رادەگرێ‌

یارییەكانی مالیكی لە بەغدا

بەپێی راپۆرتەكە "حاڵی حازر مالیكی (لە رێگەی ئەندام پەرلەمانەكانی خۆیەوە) بەردەوام دەبێ لەوەی كێشە بۆ حكومەتی عێراق و حەیدەر عەبادی دروست بكات، ئەمەش وەكوو تۆڵەسەندنەوەیەك. زۆربەی ئەو بەرپرسانەش ئەوانە بوون كە دەستیان هەبووە لە لادانی مالیكی لە پۆستی سەرۆكایەتی وەزیران لە 2014دا".

راپۆرتەكە دەڵێت زۆربەی سەركردەكان باسی ئەوە دەكەن كە "مالیكی پێی گوتوون پەشیمانە لەوەی لە 2014 دەستی لەكار كێشاوەتەوە"، لە بەرامبەریشدا گوتوویەتی "نایەوێت جارێكی دیكە ببێتەوە بە سەرۆكوەزیران، بەڵام حەز دەكا خۆی سەرۆكوەزیرانی داهاتوو دەستنیشان بكات"، بەڵام ئەمریكییەكانیش هۆشدارییان بە لایەنە عێراقییەكان داوە "ئەگەر عەبادی لە پۆستی سەرۆكوەزیران لابدەن، ئەوە ئەوانیش هاوكارییەكانی خۆیان بۆ حكومەتی عێراق دەكێشنەوە"، بەپێی رێككەوتنەكانی ئێستاش "عەبادی هەتا 2018 لە پۆستی سەرۆكوەزیراندا دەمێنێتەوە".

كێنێس پۆڵاك جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە ئەگەرچی "عەبادی لە هەوڵەكانی مالیكی بۆ لەسەر كارلادانی دەربازی بووە، بەڵام هێزی ئەوەی نییە بڕیارەكانی خۆی جێبەجێ بكات. بازنەكەی عەبادی لە پەرلەمان زۆر بچووكە... زۆربەی هاوپەیمانە سیاسییەكانیشی وازیان لێ هێناوە، بە كورتییەكەی عەبادی (بۆ بەردەوامبوونی خۆی) پێویستی بە یارمەتییە".
rudaw-