درەنگ یان زوو داعش دواجار مووسڵ لەدەست دەدات. كەواتە ئێستا پرسیارەكە ئەوەیە پاش ئۆپەراسیۆنەكە داعش چی بەسەر دێت؟ وەڵامی ئەم پرسیارە پەیوەستە بەو پێناسەیەی كە بۆ گرووپی چەكدارانی رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی دەكەین، هەروەها پەیوەندی بەوەشەوە هەیە ئاخۆ باسی كام بەشی ئەو رێكخراوە دەكەین.

سێ بەشەكەی داعش

رێكخراوی داعش بەردەوام هەوڵیداوە خۆی وەكوو رێكخراوێكی یەكانەی خاوەن پلەبەندیی جیهانی پێناسە بكات، بەڵام راستییەكەی ئەم گرووپە لە سێ بەش پێكهاتووە:

بەشی یەكەم: ناوكی رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی كە بە شێوەیەكی سەرەكی لە عێراق و سووریا نیشتەجێن. ئەو بەشەیان گەورەترین بەشی رێكخراوەكەیە و ناوچەیەكی زۆریان لەژێر كۆنتڕۆڵدایە و تەقەمەنی و چەكداری بە ئەزموونی رێكخراوەكە لەخۆدەگرێ.

بەش یەكەم، كە گرنگترین بەشی رێكخراوەكەشە، پلانداڕێژەری هێرشەكانی داعش لە دەرەوەی سووریا و عێراقن. هەر سێ هێرشە گەورەكەی داعش لە ماوەی یەك ساڵی رابردوودا هێرشەكانی پاریس، بروكسڵ و ئیستەنبوڵ، لەلایەن ئەو بەشەی داعشەوە سەرپەرشتی كرابوون.

بەشی دووەم: ئەو گروپانە لەخۆدەگرێ كە هاتوونەتە پاڵ داعش یان پەیمانیان بە خەلافەت داوە و دەكەونە دەرەوەی سنووری ناوچەكانی ژێر كۆنتڕۆڵی داعش، لەوانەش دەكرێ ئاماژە بە بۆكۆحەرام لە دێلتای نایجیریا، ئەنسار بەیت ئەلموقەدەس لە میسر و ویلایەتی بەرقا لە لیبیا و ویلایەتی سوودان ئەلغەربی لە سوودان بكرێ. بەڵگەیەكی ئەوتۆ لەبەردەست نییە كە لە نێوان ناوكی رێكخراوی داعش و ئەو گرووپانەدا هاوكارییەكی سەربازیی بەرچاو هەبێ.

بەشی سێیەم: لە خەڵكانی ئاسایی وڵاتان پێكدێ كە رەنگە پەیوەندییان بە ناوكی رێكخراوەكە یان بەشی دووەمی داعشەوە هەبێ یان نا. ئەم گرووپە زۆربەی جاران چاوەڕێی پەیامەكانی سەركردایەتی داعش دەكەن، بۆ ئەوەی هێرشی خۆكوژی بكەن.

لە دەستدانی مووسڵ و ناوچە سەرەكییەكانی دیكەی وەكوو دابق یان منبج كاریگەریی جیاواز لەسەر ئەم سێ بەشە جیاوازەی رێكخراوی داعش دادەنێ.

ناوكی رێكخراوی دەوڵەتی ئیسلامی

بە لەدەستدانی شار و ناوچە سەرەكییەكان، بەشی ناوكی داعش زۆرترین ئەندام، كەرەستە، سەرچاوە و هێڵەكانی گەیاندنی هاوكاری و پەیوەندی لەدەست دەدات. بەبێ ئەم ناوچە و شارانە داعش توانای وەرگرتنی چەكداری لە خەڵكی ناوچەكە نامێنێ، بە هەمانشێوە چیدی ناتوانێ باج یان بە زۆر پارە لە خەڵكی ناوچەكە وەربگرێ، یان دەست بەسەر موڵك و ماڵەكانیاندا بگرێ. كۆنتڕۆڵكردنەوەی ئەم ناوچانە لەلایەن هێزەكانی دژی داعشەوە، ژمارەیەكی زۆر كێڵگەی نەوتی و رێگەی گواستنەوە و قاچاخی نەوتیش لە دەستی ئەم رێكخراوە دەردەكات.

لەدەستدانی سەركردە و فەرماندە باڵاكان گورزێكی دیكەیە كە چاوەڕێ دەكرێ بەر ئەم رێكخراوە بكەوێ. ئەگەرچی گرووپی دەوڵەتی ئیسلامی ژمارەیەكی زۆر كەسی تێدایە كە دەتوانن سەركردایەتی رێكخراوەكە پڕ بكەنەوە، بەڵام لە ماوەی رابردوودا ژمارەیەكی زۆر فەرماندەی بەئەزموونی لەدەستداوە كە پڕكردنەوەی شوێنیان بۆ داعش ئاسان نییە.

رەوشی ئێستای ئەم گرووپە لە رەوشی دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق (داع)ی ساڵی 2010 دەچێ، كاتێك تووشی شكستی قورس هات و سەرچاوەی مرۆیی و دارایی ئەوتۆی بەدەستەوە نەبوو. لەگەڵ كۆنتڕۆڵكردنەوەی ناوچەكان، داعش جارێكی دیكە لە شارێكی وەكوو مووسڵ روو لە چالاكی ژێرزەمینی دەكات، یان لە بیابانەكانی رۆژئاوای پارێزگای ئەنبار خۆیان حەشار دەدەن، یان لە سنوورەكانەوە ئاودیوی سووریا دەبن و لە جەنگی نێوخۆیی سووریادا بەشداری دەكەن.

لە ماوەی دوو ساڵی رابردوودا باسێكی زۆر سەبارەت بە مەترسی گەڕانەوەی چەكدارە بیانییەكانی داعش بۆ وڵاتانی رۆژئاوا دەكرێ. بەڵام بارودۆخی ئێستای ناوچەكە و ئەو رێگەیەی كە چەكدارەكان بۆ گەیشتن بە وڵاتەكانی خۆیان دەبێ بیبڕن، وای كردووە ئەمە ئامانجێكی ئاسان نەبێ بۆ چەكدارە بیانییەكان. لە لایەكەوە زۆربەی ئەو چەكدارانە لە وڵاتە ئەوروپییەكان ناسراون و كەیسیان بۆ ئامادەكراوە، هەروەها رێگەی گەڕانەوەی چەكدارەكان بە عێراق و سووریادا تێدەپەڕێ و لە هەردوو ئەم وڵاتانە هێزی دژبەری چەكدارانی داعش بۆیان لە بۆسەدان. بەشێوەیەكی گشتی چ لە رۆژئاوا و چ لە ناوچەكەدا رەوشەكەی ئێستا بۆ چەكدارە توندڕەوەكان زۆر سەختترە لە رەوشی ئەو كاتەی چەكدارەكان وڵاتەكەی خۆیان بەرەو سووریا یان عێراق جێهێشت.

بەدەر لەمانە، شانەی چالاكییە دەرەكییەكانی ئەم بەشەی داعشیش زیانی گەورەی بەردەكەوێ، لەبەر ئەوەی بەشی ناوەندی داعش ناتوانێ وەكوو جاران پارە و كەرەستە و ئەندامەكانی خۆی رەوانەی ئەوروپا بكات. ئەمەش بەو مانایە نییە كە داعش چیدی هەڕەشە نییە بۆ وڵاتانی ئەوروپا، بەڵكو بەو مانایەیە كە توانای ئەم جۆرە هێرشانەی داعش زۆر سنووردار بووە.

گرووپە پەیوەندیدارەكان و لایەنگرانی داعش

ژمارەیەك لەو گرووپانەی كە پەیوەندییان بە داعشەوە هەیە خۆیان بە "ویلایەت" ناو دەبەن، هەندێكیشیان ئەم ناوەیان لە خۆیان نەناوە. ئەم گروپانە (وەكوو بۆكۆحەرام) لە ناوچەكانی خۆیاندا چالاكن و شانە و لقەكانیان بەر لە دروستبوونی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام هەبووە. ئەم گروپانە كە بەشی دووەمی داعش پێكدەهێنن، خاوەن ناوەندی فەرماندەیی و چاودێری خۆیانن و لەڕووی دارایی و لۆجیستیكیش سەربەخۆن. هەر بۆیە لەدەستدانی ناوچەكان لەلایەن داعشەوە، كاریگەریی راستەوخۆی لەسەر توانا و هێزی ئەوان نابێ‌.

هەندێك لەم گروپانە دەشێ چۆن یەكەمجار پەیمانیان بە داعش دابوو، ئاوها بە ئاسانیش پەشیمان ببنەوە. لەوانەیە هەندێك لەوجۆرە گروپانەش روانگەی ئایدیۆلۆژی تایبەتیی خۆیان بۆ جیهاد دابمەزرێنن و بە تەواوەتی هەم لە قاعیدە و هەمیش لە داعش جیا ببنەوە. ئەمە لە درێژخایەندا دەشێ ناكۆكی و جەنگی هەمەلایەنە لە نێوان گرووپە توندڕەوە ئیسلامیەكاندا بخاتەوە. هەر وەك چۆن لە رابردوودا جیاوازییە جوگرافییەكان فۆرمی جیاوازی كۆمۆنیزمی هێنایە ئاراوە (لەوانەش ستالینیزم، ماویزم، لینینیزم و هتد)، ئەمجارەیان جیاوازییە جوگرافییەكان دەكرێ فۆرمی نوێی رێكخراوە توندڕەوەكانیش بهێنێتە ئاراوە.

لایەنگرانی داعش لە نێو خەڵكی ئاسایی

ژمارەیەك لەم بەشەی داعش پەیوەندییەكی كەم تا زۆریان بە بەشی ناوكی داعشەوە هەیە، هەندێكیشیان پەیوەندی راستەوخۆیان بەو چەكدارانەوە هەیە كە بۆ هێرشەكان روو لە ئەوروپا دەكەن. مەترسی و هەڕەشەكانی ئەم بەشەی داعش هەر دەمێنێ، چونكە ئەمانە سەردانی سووریا یان عێراقیان نەكردووە و بەڵگەیەكی ئەوتۆشیان بەدەستەوە نەداوە بۆ ئەوەی دەزگا ئەمنییەكان لێكۆڵینەوەیان لەگەڵ بكەن. هەرچەندە چاوەڕێ دەكرێ بەشێك لەم جۆرە خەڵكانە دوای شكستهێنانی خەلافەت واز لە ئایدیۆلۆژیاكەی داعش بهێنن، بەڵام چاوەڕێ دەكرێ زۆربەیان واز لە بیركردنەوەی رادیكاڵی ئیسلامی نەهێنن، وەك چۆن لە 2012 كاتێك قاعیدە لە یەمەن ناوچەكانی لەدەست دا، ژمارەی لایەنگرانی لە نێو خەڵكی ناوچەكەدا كەم نەبووەوە.
Rudaw-