شێری لایزەر نووسەر و رۆژنامەنووسە و تایبەتمەند و پسپۆڕی كاروباری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باكووری ئەفریقیایە، حاڵی حازر سەرگەرمی توێژینەوەیە لەسەر كۆڵۆنییە فەڕەنسییەكانی پێشووی باكووری ئەفریقیا و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. بۆ شیكردنەوە و راڤەكردنی ئەو بارودۆخە پڕ لە پشێوییەی باڵی كێشاوە بە سەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و تیشك خستنەسەر رۆڵی كورد لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریستاندا، گوڵان دیدارێكی لەگەڵدا سازكرد و ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی داینەوە.



* ئەوەی بەدی دەكرێت لە ئێستادا ئەوەیە كە دەتوانین كێشەی بنەڕەتی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بگەڕێندرێتەوە بۆ شێوازی داڕشتنی سنووری دەوڵەتانی ئەم ناوچەیە، كە نەتوانراوە پێكهاتەی ناوچەكە لە سەروەختی دروستكردنی ئەم دەوڵەتانەدا لەبەرچاو بگیرێت، هەر لەبەر ئەوەشە كە ئەم دەوڵەتانە نەیانتوانی ئەركەكانی خۆیان ئەدا بكەن و سەركەوتوو بن، لەم رۆژگارەشدا چیتر بواری ئەوە نەماوە بە شێوازی زەبر و زەنگ حوكمڕانی و كۆنتڕۆڵی خەڵك بكرێت. لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی ناوچەكە پێویستمان بە سیستمێكی نوێی دەوڵەت نییە؟


- ئەمانە پرسیارگەلێكی گەورە و بەپەلەن و منیش هەوڵ دەدەم لە خستنەڕوو و گوزارشتكردن لە بیروبۆچونەكانمدا بە روونی تیڕوانینەكانی خۆم بخەمەڕوو. سەرەتا من لە خۆم دەپرسم، ئایا لە راستیدا حوكمڕانە دیكتاتۆر و تاكڕەوەكان لە رووی عەمەلییەوە باشتر نین لەو پشێوی و ململانێ تایفەگەرییانەی بە هۆی داڕووخانی دیكتاتۆرەكانەوە دێنەئاراوە؟ سەرباری ئەوەش ناكۆكییە ئیتنییەكان و سەرهەڵدانەوەی میلیتاریزمی ناسیۆنالیستی بە چەشنی ئەوەی لە توركیا بەدی دەكرێت، هەروەها دەستێوەردانی گەمەكارە نێودەوڵەتییەكان بۆ پشتیوانیی هەردوو لایەنی ناكۆكییە ناوخۆییەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. لە ئێستادا دۆخەكە زۆر لە دۆخی كۆتایی جەنگی یەكەمی جیهان و ئەو رۆژگارەی كە بووە هۆی داڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی ئاڵۆزترە. سەرۆكی توركیا- ئەردۆغان- لەسەر بنچینەی بیركردنەوەیەكی تەقلیدی هەڵسوكەوت دەكات. سەربەخۆبوونی دەوڵەتان رێگەخۆش دەكات بۆ دووبارەبوونەوەی ئەو فراوانخوازییەی لە دوای رۆژگاری كۆلۆنیاڵییەوە هاتەئاراوە و پەیوەست بوون بە سنوورەكانەوە كە لە سەر بنچینەی یەكڕەنگكردنی ئایینی لە ئارادا بوون، هەروەك ئەوەی لە توركیا و ئێراندا بەدی كرا. ئەوەی پەیوەست بێت بە رووسیاوە ئەوا ئەم وڵاتە سەرقاڵی فراوانخوازی سنوورەكانیەتی لە ئۆكڕانیا و پانتاییەكانی دیكەی یەكێتی سۆڤیەتی پێشوو، هەروەها پاڵپشتی هاوپەیمانە تەقلیدیەكانیشی دەكات، وەك ئێران و سووریا. لوبنان ناسەقامگیر بووە بە هۆی شەڕی ناوخۆیی سووریا و پشتیوانی حزبوڵا بۆ خانەوادەی ئەسەد و خەتی عەلەوی/شیعە، كە بە هۆی مەشق و راهێنان و چەكی ئێرانەوە لە پێگەیەكی بەهێزدایە. توندڕەوە سوننەكان بەردەوامن لە كار و چالاكییەكانیان لە باكووری لوبنان و بەنزین دەكەن بەسەر ئاگری هەڵگیرساوی شەڕ لە ناوچە سوننەكانی نزیك لە سنوورەكانی لەگەڵ سوریادا. میلیشیا تایفەگەرییەكان بایەخ بە هێنانەئارای دەوڵەتی نەتەوەیی سەقامگیر نادەن، بەڵكو لە خەمی ئەوەدان مەزهەبەكەیان باڵادەست بكەن بەسەر سەرجەم مەزهەبەكانی دیكەدا و هەوڵی ئەوە دەدەن نكۆڵی لە مافەكانی مەسیحیەكان و ئێزیدیەكان و گروپە ئاینیەكانی دیكە بكەن. ئێران لە رێی هەڕەشە و گوڕەشەوە بیروباوەڕی شیعەگەری خۆی بەسەر سەرجەم خەڵكی ئێراندا دەسەپێنێت، سعودیەش سەرچاوەی هەڕەشەی دیكەیە بۆ سەقامگیری و لە رووی ئایدیۆلۆژییەوە هاوئاهەنگە لەگەڵ توركیادا. ئێمە پێكدادانی بیروباوەڕی ئایینی و بیروباوەڕی عەلمانی بەدی دەكەین. بە تێڕوانینی من، جیاكردنەوەی ئایین لە دەوڵەت گرنگە بۆ هێنانەئارای كۆمەڵگەیەكی فرەیی، چونكە لەگەڵ رووخانی پاشا و دیكتاتۆر و تاكڕەوەكاندا ئەوا حوكمڕانیی گێرەشێوێنەكان دەستپێدەكات، كە ئەمە لە هەر لە بنەڕەتدا سەروەری یاسا نییە، هەروەك ئەوەی لە عێراقدا روویدا كاتێك بە شێوەیەك حكومەتی بەعس و سوپای عێراق هەڵوەشێندرانەوە و هیچ شتێك دانەمەزرێندرا بۆ پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییەی دروست بوو. دواتر گەندەڵی هاتەئاراوە. لە راستیدا رۆژهەڵاتی ناوەڕاست پێویستی بە مۆدێلێكی نوێیە بۆ حوكمڕانی كە بنیادنرابێت لەسەر دەستوورێكی هەمواركراو كە تێیدا شەریعە و ئایین لابدرێن، ئەگەرنا لە واقیعدا ئەو دەوڵەتانە دروست دەبن، كە نازناوی دەوڵەتی ئیسلامییان لە خۆیان ناوە و كارەكانیشیان لە پێشێلكاری و كوشتندا چڕكردۆتەوە. هەمان شت راستە بۆ وڵاتانی ئەفریقیا كە تێیاندا میلیشیا ئوسوڵگەراكان كۆنتڕۆڵیان گرتۆتەدەست و بە زەبری لوولەی تفەنگ حوكمڕانی دەكەن.


* لایەنێكی دیكە كە دەتوانین ئاماژەی پێبكەین كە بارودۆخی ناوچەكەی هێندەی دیكە ئاڵۆز كردووە، بوونی ئەو شەڕە ناوخۆییە سنووربڕانەی چەند دەوڵەتێكە كە هەموو ناوچەكەی گرتۆتەوە، هۆكار و ریشەی ئەم شەڕ و ئاڵۆزییانەش ئەوەیە هەتا ئێستا ئەو فاكتەرە بە تەواوەتی دەستنیشان نەكراوە كە هۆكاری ئەم شەڕەیە، بەڵكو زیاتر لەگەڵ دەرهاویشتەی شەڕەكە مامەڵە دەكرێت و پەتاكە وەك خۆی دەمێنێتەوە و چارەسەر ناكرێت، پرسیارەكە ئەویە ئایا چۆن ئەم شەڕە كۆتایی دێت، ئەگەر بێتوو سەرچاوەی شەڕەكە وەك خۆی بمێنێتەوە؟


- لە دوای دەستپێكردنی راپەڕینەكەی سووریا لە مانگی نیسانی ساڵی 2011دا، كاتێك سەردانی سنوورەكانی نێوان لوبنان و سووریام كرد و گەشتێكم كرد بۆ دۆڵی بیقاع، بارودۆخەكە بە شێوەیەكی ریشەیی گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە. لە رۆژانی پڕ لە سەرمەستی «بەهاری عەرەبی»یەوە بارودۆخەكە بە چەشنێك خراپ بووە كە هەر لایەك شەڕ لە پێناوی دەستكەوتەكانی خۆیدا دەكات. ئاماژە و ئەگەری رووداوی خراپیش بەدی دەكران، كاتێك شایەتحاڵی شەڕی خوێناوی نێوان لایەنەكان بووین كە بووە هۆی لە ناوبردنی «بەهاری عەرەبی» لە لیبیای دوای رووخان دەسەڵاتی قەزافی، هەروەها بە هۆی هەڵكشانی دەسەڵاتی سوپا لە میسردا. بەهاری عەرەبی لە بری بەدەستهێنانی دیموكراسی و سەقامگیری تێكشكان و خوێنڕێژی بەدوای خۆیدا هێنا و هێزە رۆژئاواییەكان نەیانتوانی لە كەلتووری كەرامەت لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا تێبگەن. ئەوەندەی پەیوەست بێت بە سووریاوە، بەشار ئەسەد ئامادە نەبوو خانەوادەی ئەسەد و ناو و دەستكەوتەكانی باوكی شەرمەزار بكات، بەوەی دەستبەردار بێت و پەنا نەباتە بەر بەكارهێنانی هێز. بەو پێیە خانەوادەكە بە هۆی پەنابردنەبەر هێزەوە مانەوە و لەبەر ئەوەی ترسی هەبوو لە ئایندەیەكی نادیار، ئەوا گومانی هەڵنەدەگرت كە پەنا دەباتەبەر هێز لە بەرامبەر هەر بەرهەڵستییەكدا، لەبەر ئەوە شەڕەكە بەردەوامە. ئەسەد لەوەدا بە هەڵەدا نەچوو كە لە سەرەتادا رایگەیاند ئەوە هێزە دەرەكییەكانن هەوڵی دەست بە سەرداگرتنی وڵاتەكەی دەدەن. هێشتا ئەمە هەر راستە. هێزە دیموكراتییەكانی نێو سووریا هاوشانی گروپە میلیشیا ئوسوڵگەراكان نەبوون، كە گروپگەلێكی دڵڕەق بوون و پشتیان بە هێنانەڕیزی چەكدارە بیانییەكان و كەڵكوەرگرتن لە كێڵگە نەوتییەكان دەبەست، ئامانجی شەڕەكە بریتی بوو لە هەوڵدان بۆ كۆتاییهێنان بە مەحسووبییەت و دەستبەسەرداگرتنی سەروەت و سامان و سەرچاوەكانی وڵاتەكە لە لایەن نوخبەی عەلەوی و دەوروبەری خانەوادەی ئەسەد، هەموو جۆرە شەڕانگێزەكان ئازادكران بۆ شەڕكردن لە دژی رژێمەكە و شەڕكردن لەگەڵ یەكتردا. سووریا پێویستی بە بونیادنانەوەی ناوخۆیی هەبوو، بەڵام شەڕەكە تراژیدیایەكی مرۆیی بێ پێشینەی هێنایەئاراوە، ئەمە سەرباری ئەوەی قەیرانی پەنابەران لە ناوچەكەدا و ئەو پەنابەرانەی روودەكەنە ئەوروپا بەردەوامە و ئەوروپاش داڵدەیەكی ساختەیە و تەنیا كەسە بە هێزەكان دەتوانن لە ئەوروپا ئیدارە بكەن، ئەمە ئەگەر توانییان بگەنە ئەوروپا.


* واقیعێك لە ئارادایە ئەویش ئەوەیە كە چەند بارودۆخی دەوڵەتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئاڵۆزتر بێت و چەند هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دژی داعش، رۆژانە چەكدارانی داعش بكوژێت، بەڵام هێندەی دیكە جیهادییەكان دینە ناو رێكخراوی تیرۆریستی داعش، هەروەك چۆن داعش ئێستا لە 2014 بەهێزترە، ئایا لە ئێستادا كە ئەمە واقیعەكە بێت، سیاسەتی ئیحتیواكردنی تیرۆریستان چۆن سەركەوتوو دەبێت؟


- پێویستە چارەسەرێك بۆ پرسی هێنانەڕێزی ئەندامی نوێ بۆ گروپە تیرۆریستان لە رێی ئەنتەرنێتەوە بدۆزرێتەوە كە خزمەت بە راڤەكردنێكی توندڕەوانە بۆ چەمكی جیهاد دەكات. واتە حكومەت و تویتەر و فەیسبووك دەتوانن كۆنتڕۆڵی ناوەڕۆكی وێبسایتەكانیان بكەن و دایانبخەن. راپۆرتەكانی ئەم هەفتەیە ئەوەیان خستەڕوو كە چەند ئەكاوەنتێك هەبوون و لەلای داعشەوە بەكارهێنراون، بەڵام ئاشكرایە كە ئەم كۆنتڕۆڵكردنەش كارێكی ئاسان نییە. هەرچۆنێك بێت تویتەر بانگەشەی ئەوە دەكات كە زیاتر لە 125 هەزار ئەكاوەنتی پەیوەست بە دەوڵەتی ئیسلامی و گروپە تیرۆریستییەكانی دیكەیان داخستووە، بەرپرسانی فەیسبووك-یش هەوڵدەدەن هەمان ئەو كارە بكەن. ماكینەی پڕوپاگەندەی داعش سەرنجی ئەو توندڕەوانە رادەكێشێت كە پابەند نابن بە یاساوە و خۆیان بە شەڕكەرێكی پاڵەوان دەزانن، واقیعەكە زۆر كەسی دووچار شۆك كردووە، ئەوانەی نەوەی گەمەكان بوون و كلیكێك لای ئەوان ئاگری چەكێك بوو. زۆرێكیان دەچنە ناویان و پاشەكشە دەكەن، بەڵام ژمارەیەكی زۆریشیان پێوەندییان پێوە دەكەن. هەروەها هەر كاتێك پێوەندییان پێوەكردن، ئەوا وازهێنان ئاسان نابێت، چونكە دیسپلینی ناوخۆیی زۆر توندوتۆڵە و تەنانەت دەگاتە كوشتنیش. جگە لە كاریگەری پڕوپاگەندەی داعش، سنوورە فشۆڵەكانیش رۆڵی گەورەیان بینیوە كە بوونەتە هۆی ئەوەی شەڕكەرە بیانییەكان بتوانن بەئاسانی تێپەڕن. دەكرێت ئەو خاڵانەی پەڕینەوە كۆنتڕۆڵ بكرێن و بەتایبەتی پەردە لە سەر دووڕویی توركیا لابدرێت. پرسیاری زۆر هەیە كە دەبێت توركیا وەڵامیان بداتەوە. توركیا شوێنی ئەنجامدانی كۆبونەوەی گەورەی لایەنگرانی رێكخراوی توندڕەوەی حزبولتەحریر بوو، كە گروپێكی ئوسوڵگەرای هاوشێوەی داعشە و داوای دامەزراندنی خەلافەت دەكات. باس لەوە دەكرێت كە كۆنفرانسەكە لە ژێر ئەم ناونیشانەدا ئەنجامدرا «خەلافەت: خەیاڵ یان واقیعێك كە بەم زووانە دێتەدی» و تێیدا رایانگەیاند «92 ساڵ دوای ئەوەی خەلافەتی ئیسلامی هەڵوەشێندرایەوە، ئێمە هاوار دەكەین و لە نزیك پەرلەمانەوە خەلافەت دادەمەزرێنینەوە.»


* لە ناو ئەم بارودۆخە ئاڵۆزەی كە باڵی كێشاوە بە سەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ئەوەی بەدی دەكرێت ئەوەیە كە كورد تەنیا نەتەوەیە كە توانیویەتی لە سەر زەوی شەڕی تیرۆریستانی داعش بكات و رووبەڕویان ببێتەوە، هەروەها هەتا ئێستاش نەبۆتە بەشێك لە كێشە و ململانێی نێوان سوننە و شیعە، ئایا تا چەند هاوكاری و پشتگیری كورد بۆ ئەم شەڕە گرنگە بۆ ئەوەی دەروازەیەك بۆ تێكشكاندنی تیرۆریستان و كۆتایهاتنی ئەو شەڕە بدۆزرێتەوە؟


- پێویستە هەوڵ و كۆششی زیاتر بخرێتەگەڕ لە كوردستان بۆ ئەوەی سنوورێك بۆ چوونی گەنجان لە رێی مزگەوت و لە رێی ئەنتەرنێتەوە بۆ نێو گروپە سوننە توندڕەوەكان دابنرێت. هەروەها گەندەڵی ناوخۆیی كاریگەری هەیە لەسەر كەسانی ئاسایی و مەدەنی لە كوردستان كە بێبەشكراون لە بەشی خۆیان. پێوەندییەكان لەگەڵ بەغدا كاریگەری جددییان لەسەر كرێكاران كردووە و لەم ساتەوەختەدا كە ئێمە ئەم دیدارە دەكەین، پێشمەرگەش چەندین مانگە مووچەیان وەرنەگرتووە، بە لای منەوە ئەمە جێی داخێكی گەورەیە كە دەبینم پێشمەرگە بۆ ماوەی چوار دەیەیە قوربانیەكی زۆر دەدات، بەڵام كوردستان سەرەڕای ئەوەی كێشەی ناوخۆیی خۆی هەیە، دەتوانێت هاوكار بێت لە تێكشكاندنی تیرۆریزم لە سەرتاسەری عێراقدا بەهۆی ئەو گیانی پاڵەوانێتیە كە نەتەوەی كوردی پێناسراوە كاتێك رووبەڕووی سەركوتكاری دەرەكی دەبێتەوە. رێگەكردنەوەی زیاتر بۆ ئێران و توركیاش بۆی هەیە سەربكێشێت بۆ مەترسیی زیاتر لە ئایندەدا.
* لە سەدەی 16هەمەوە كە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی هاتۆتە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دیاردەیەك لە ناوچەكە دروست بووە كە دەبینین دەوڵەتانی ناوچەكە چیتر توانای چارەسەركردنی كێشەكانیان نییە، هەر لەبەر ئەمەش هەموو كات هێزێكی گەورە و لایەنی سێیەم لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا رۆڵی هەبووە بۆ ئەوەی كێشەكان خاوبكاتەوە و رێگە نەدات شەڕ دروست بێت، لەم حاڵەتەدا كە هێزێكی گەورەی وەك ئەمەریكا خۆی دوورخستۆتەوە، تا چەند ئەم خۆدوورخستنەوەیە بارودۆخەكە بەرەو ئاڵۆزی و خراپبوونی زیاتر دەبات؟
- بە بێ بوونی هێزی ئاسمانی ئەمەریكا ئەگەری ئەوە هەبوو ئێستا كوردستان و عێراقیش بكەوتایەتە ژێر دەستی داعشەوە. بەڵام تاكەی ئەمەریكا دەتوانێت پارێزگاری لە عێراق بكات؟ یەكەمجار جۆرج بۆشی باوك بوو كە هاوسەنگییەكەی تێكدا، بە داگیركردنی عێراق لە ساڵی 2003دا پتر ئەو وڵاتە دووچاری وێرانكاری بوو. من ژیاننامەی باراك ئۆباما-م خوێندۆتەوە، ئەو كەسێكە پەروەردەی دوو كەلتووری جیاواز و رەچەڵەكێكی تێكەڵی هەیە. ناكرێت كێشەكانی دەزگای هەواڵگری، نوخبە موحافیزكارە نوێیەكان و كەلتووری سەربازی و لۆبی كۆمارییەكان و توندڕەوەكانی ئەوپەڕی راستڕەوەكان و مەسیحیە سەرسەختەكان و هاوسۆزەكانی گروپی كلۆ كلەكس كلان، بخرێنە ئەستۆی ئۆباما. ئەوە ئەوانەی پشت پەردەوەن كە زیاتر لە سەرۆك سیاسەتی دەرەكی دیاری دەكەن. لەو زیانە روو لە زیادانە بڕوانە كە لە سووریا روودەدات لە دوای دەستێوەردانی رووسیاوە. كاتێك ژمارەیەكی زۆری گەمەكارە نێودەوڵەتییەكان و دەوڵەتە دراوسێكان دەستێوەردان دەكەن، ئەوا مەترسی بۆ سەر سەقامگیری زیاتر دەبێت، لەبەر ئەوەی هەر گەمەكارێك ئامانجی خۆی هەیە. چیتر ئەو دەستەواژە كۆنە مانای نەماوە كە دەڵێت: «ئەمە پرسێكە و پەیوەستە بە ئاسایشی ناوخۆییەوە.» مەترسیدارترین كێشە كە رووبەڕووی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەبێتەوە، بریتییە لە توندڕەویی ئایینی و دابەشبوونی تایفەگەریی روو لە زیاد و تێكەڵكردنی ئایین و سیاسەت كە لێكدژە لەگەڵ فرەیی و دیموكراسیدا. هەر كاتێك مرۆڤیش دژی سروشت و یاسا سروشتییەكان ژیانی بەسەر برد، بونیادی كۆمەڵایەتی دادەڕووخێت، بە چەشنێك كەس ناتوانێت بنیادی بنێتەوە. كاتێك دەوڵەتێك خۆی بە گرنگتر دەزانێت لە تاكە كەسەكان ئەو كاتە هۆكاری بوونی خۆیان لە ناو بردووە. تاكە كەسەكان بۆ ئەوە دروست نەبوون خزمەت بە دەوڵەت بكەن، بەڵكو دەبێت دەوڵەت خزمەت بە تاكەكان بكات. بە راستی زۆرێك لە سیاسەتمەدارانی ئەمەریكا هۆشیارییان نیە بەرامبەر كەلتووری رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. تەنیا ئەگەر لە دەرەوەی كەلتووری خۆیان ژیابێتن، ئەگەرنا ناتوانن هەنگاوی پێویست هەڵبگرن و بونیادی كەلتووری خۆیان بسەپێنن. ئەگەر ئەم جۆرە كەسانە دەسەڵات بگرنەدەست، ئەوا كەس نایەوێت دەستێوەردان بكات لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، دەقاودەق ئەمە روویدا لەگەڵ جۆرج بۆشی كوڕ و تێڕوانینە بێماناكەی دەربارەی «میحوەری شەڕ». هەر شتێك كە لە خۆی و بەهاكانی جیاواز بووایە، ئەوا ئەو بە سەرچاوەی هەڕەشەی دادەنا. ئەو لە عێراقدا سەرنەكەوت و كردەوەی سەربازیش ناتوانێت ئەو زیانانە بگەڕێنێتەوە.
* هێزەكانی هاوپەیمانی ناتۆ توانییان لە بۆسنە دەستێوەردان بكەن و شەڕی ناوخۆیی لەو وڵاتەدا كۆتایی پێبهێنن و پاشانیش بە شێوەیەكی لەسەرخۆ و هەنگاو بە هەنگاو بكشێنەوە، بەڵام ئەمەریكا ئەزموونی ناتۆی لە بۆسنە لەبەرچاو نەگرت و كاتێك لە ساڵی 2011 بە تەواوەتی لە عێراق كشایەوە، بووە هۆكار بۆ هەڵگیرسانی شەڕێكی ناوخۆیی و خوێناوی لە نێوان سوننە و شیعە و سەرهەڵدانی داعش و دامەزراندنی خەلافەت لە سووریا و عێراق، ئایا ئەمە مانای ئەوە نییە ئیدارەی ئۆباما هەر لە سەرەتاوە نەیتوانی كۆنتڕۆڵی بارودۆخەكە بكات؟

- هەروەك لە سەرەوە ئاماژەم پێكرد، من ئۆباڵەكە دەخەمە ئەستۆی ئیدارەی بۆش، نەك ئۆباما. ئەو هەرچی لەدەستی هات، كردی، بەڵام زۆر درەنگ بوو. ئەلقاعیدە لە عێراقدا ناڕەزابوونی سوننەكانی لە دوای گۆڕانی رژێمەوە لە ساڵی 2003دا بەكار هێنا بۆ برەودان بە تیرۆریزمی سوننە و دواتر تیرۆریزمی شیعە. جۆرج بۆشی كوڕ و حكومەتەكەی بلێر لە بەریتانیا كەڵكی خراپیان لە تراژیدیا مرۆییەكەی 11/9 وەرگرت بۆ داگیركردنی عێراق و رووخاندنی دۆست و هاوپەیمانەكەی پێشوویان. دەكرێت ئەوان بە راستی باوەڕیان وابووبێت كە عێراق بە بێ ئەو دەبێتە وڵاتێكی باشتر، هەروەك ئەمە باوەڕی كورد و سەرجەم قوربانییەكانی بوو. بەداخەوە دەسەڵاتی دیكتاتۆر و كەسانی دەروبەری لە ناوبران، تەنیا بۆ ئەوەی هەزاران دیكتاتۆر ئەو بۆشاییە پڕبكەنەوە. عێراق دەوڵەتێكە كە تێكەڵێكی ناسروشتیە و سنوورەكانیشی ناسروشتین. هێشتا دەكرا پشێوییەكە دەرئەنجامی ئیجابی لێبكەوتایەتەوە، ئەگەر بهاتایە كێشانەوەی هێڵەكانی نەخشەكە بە شێوەیەك بووایە كە خزمەتی بە نەتەوەكانی عێراق بكردایە. بۆسنیا حاڵەتێكی جیاواز بوو، ژمارەیەكی كەمی بەكرێگیراوە نێودەوڵەتییەكان لە ئارادا بوون. بەڵام دەوڵەتە نەتەوەییەكان هیچ مانایەكی نییە بۆ شەڕكەرانی داعش و چەمكی خەلافەت بە چەشنی كۆمۆنیزم چەمكێكی میسالییە و تاكە كەسەكان ناسنامەی خۆیان لە دەست دەدەن لە پێناوی دڕەندەیەكی بێ روخساردا.
* ئێستا مەترسی پەڕینەوە و پەلێكشان و پەرش و بڵاوبوونەوەی پریشكی شەڕە ناوخۆییەكان هەموو ناوچەكانی لە عێراقەوە بۆ سووریا و لوبنان و میسر و لیبیا و یەمەن گرتۆتەوە، هەروەها كۆمەڵێك دەستێوەردانی دەوڵەتانی ئیقلیمی دروست بوون و هاتوونەتەئاراوە كە لە هەر شوێنێك لەم ناوچانە گروپێك بە وەكالەتی هێزێكی ئیقلیمی شەڕی ئەوی دیكە دەكات. ئایا تا چەند ئەم حاڵەتە مەترسیی شەڕێكی ئیقلیمی گەورە و خوێناوی لێدەكرێت؟

لە سەروەختی بەهاری عەرەبیدا، ئەو كەشە كە دروست بوو، بووە هۆی ئەوەی یاخیبووان هەوڵیان دا گۆڕانكاری لە رژێمەكانی سووریا و میسر و تونس و جەزائیر و شوێنەكانی دیكە بهێننەدی، ئەمەش كاریگەری پێچەوانەی هەبوو، كە بووە هۆی بەهێزكردنی ئوسوڵگەرا ئیسلامییەكان و میلیتاریزمی دواكەوتووخواز. مەغریب وەك ئەردەن پاشانشینە، بەڵام ئەمە مانای وا نییە لە ئاست گروپە تیرۆریستە سوننەكاندا پارێزبەندییان هەیە. لوبنان كە باجێكی زۆر گەورەی داوە لە شەڕی ناوخۆدا و هەوڵ دەدات هاوسەنگی لایەنە تایفەگەرییەكان بهێنێتەدی. یەمەن بۆتە نێچیری كاراكتەرە نێودەوڵەتییەكان كە بۆ پشتیوانی هەر لایەنێك دەستێوەردان دەكەن لە ململانێ تایفەگەرییە گەورەكەدا. تاكە چارەسەریش بریتییە لە لێبوردەیی نێوان شیعە و سوننە و بە دانپێدانان بە مێژووی ئایینیەكەیان كە سەری كێشا بۆ جیاوازی لە تێڕوانینەكانیاندا. بۆچی ناكرێت دان بە جیاوازییەكاندا بنرێت لە پێناوی خوای بەتوانا و بەدەسەڵاتدا؟ ئەی چی دەربارەی ئیسرائیل و فەلەستینیەكان، ئەو ناكۆكییەی بە بەردەوامی و بێڕەحمی دراوسێكانی تێكشكاندووە، نەوە بە نەوە گیانی خەڵكی لە ناو بردووە، دیوارەكە درێژتر و بەرزتر دەبێتەوە، كەسانی نێو كۆمەڵگە جوولەكەنشینەكان چەكدار كراون، چەقۆی بكوژەكان كە دەچەقێتە گۆشتی بێتاوانەكان دەبێتە سیمبۆڵ و چیتر وەك مرۆڤ لێیان ناڕوانرێت. حزبوڵا فەلەستینییە سوننەكان بەكار دەهێنێت لە پێناو ئامانجێكی هاوبەشدا بۆ لە ناوبردنی ئیسرائیل، لەبەر ئەوە پێویستە بەسەر دابەشبوونە تایفەگەرییەكەدا زاڵ بن. دەبێت لە بری لە ناوبردنی گەلێكی دیكە، ئامانجێكی ئیجابیتر بدۆزرێتەوە لە پێناوی رزگاركردنی مرۆییدا. گەلی جوولەكە دووچاری هۆلۆكۆست بۆوە كە گەورەترین تراژیدیا بوو شایەتحاڵی بووبێتین. زۆرێك لە جوولەكەكان زایۆنیزم رەتدەكەنەوە و پێداگیری لەسەر مافی فەلەستینییەكان دەكەن، ئەویش لەسەر بنەمای پەیوەستبوونی جوگرافیایان بە رۆژهەڵاتی نزیكەوە. هەموو كوردێك عەرەبەكان بە دوژمن نازانن. ئوسوڵگەرایی و سەختگیری كێشەن. تەنیا رێزگرتن لە جیاوازییەكان و فڕێدانی چەك و چەكە كۆمەڵكوژەكان دەتوانن ئاشتی جیهانی بهێننەئاراوە، جۆن لێنۆنی گۆرانیبێژ نووسیویەتی: «وێنای ئەوە بكەن كە سەرجەم خەڵكی لە ئاشتیدا بژین.» بەڵام بۆ رۆحڕەشەكانی نێو ئێمە ئاشتی دەستەواژەیەكی پۆخڵە و توندوتیژی دەبێت باڵادەست بێت و ئەمەش سەری كێشاوە بۆ ئێش و ئازارێكی نەبڕاوە.