نووسینی: عەلی عەللاوی
ئەو عێراقەی مانگی ڕابردوو سوپای ئەمەریكا بەجێی هێشت زۆر جیاوازە لەو وڵاتەی لە ساڵی 2003ـدا كۆنترۆڵی كرد. ئێستا عێراق بە دەست چەند كێشەیەكەوە دەناڵێنێت و ڕووبەڕووی 5 بەربەست بووەتەوە.

ئێران و ئەمەریكا و سعوودیە
یەكەم: ئێران سەنتەری ڕووبەڕووبوونەوەی نێوان ئەمەریكا و عێراقە. عێراق تەنیا شوێنە كە تێیدا سوپای ئەمەریكا بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ ڕووبەڕووی ئەو میلیشیایانە دەبێتەوە، كە لە لایەن كۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە پشتگیرییان لێ دەكرێت.

دووەم: كۆماری ئیسلامیی ئێران و سعوودیە ڕكابەرایەتی یەكتری دەكەن بۆ ئەوەی ببن بە دەستەڵاتداری ناوچەكە و بەهێزترین ڕۆڵییان هەبێت و عێراقیش لە ناوەندی ئەم ڕكابەرایەتییەدایە. خانەوادەی شاهانەی سعوودیە دژی ئەم حكوومەتەی ئێستان، بەڵام مەرج نییە دژی سیستەمی ئێران بن. ئەوان پێدەچێت لەگەڵ حكوومەتێكی دیكەی ئێراندا كێشەیەكی ئەوتۆیان نەبێت، هەروەكوو چۆن لە ساڵانی نەوەدەكانی سەدەی ڕابردوودا بینرا.

بەهێزی پێگەی توركیا
سێیەم: توركیا دەیەوێت پێگەی خۆی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەهێزتر بكات، چ بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئێران و چ بۆ بڵاوكردنەوەی ئەو تێڕوانینە ئیسلامییەی كە بەرپرسانی ئەو وڵاتە هەیانە. لەم ڕكابەرایەتیەیشدا جارێكی دیكە عێراق سەنتەری گرتووە. توركیا پەیوەندییەكی زۆر باشی لەگەڵ لیستی ئەلعێراقییەی زۆرینە سوننەدا هەیە و، گەورەترین سەرچاوەی وەبەرهێنانیشە لە هەرێمی كوردستاندا. پاشانیش، حكوومەتی توركیا پەیوەندییەكی بەهێزی لەگەڵ حكوومەتی هەرێمی كوردستاندا هەیە.

سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان
چوارەم: كوردستانی عێراق لە قۆناغێكی پێشكەوتنی زۆر گرنگدایە و، پێدەچێت بەرەو جۆرە سەربەخۆییەكی دیفاكتۆییش هەنگاو هەڵگرێت. كوردستان ئێستا لەو قۆناغی سەربەخۆییە نزیك بووەتەوە. ئێستا جێگری سەرۆككۆماری عێراق (تاریق هاشمی) لەو هەرێمەیە و، حكوومەتی ناوەندی دەستی ناگاتی و ئەمەیش ئاشكراترین نموونەی ئەم جۆرە سەربەخۆییەیە.

حكوومەتی هەرێمی كوردستان توانیویەتی لە دابینكردنی ئاساییش و خزمەتگوزاریدا بۆ هاووڵاتیانی هەرێمەكە سەركەوتن بەدەست بهێنێت، ئەمەیش بە پێچەوانەوەی حكوومەتی ناوەندیەوە، كە تاوەكوو ئێستا نەیتوانیوە ئەو خزمەتگوزاریانە بۆ هاووڵاتیانی عێراق دابین بكات. ئەم ئەزموونە سەركەوتووەی هەرێمی كوردستان بووەتە هاندەرێك بۆ درووستبوونی هەرێمی دیكەی ئۆتۆنۆمی لە عێراقدا و، ئەمەیش كێشەیەكی گەورەی بۆ حكوومەتی ناوەندی درووست كردووە.

شەڕی تایەفی و مەزهەبی
پێنجەم: بارودۆخی ناوچەكە بەشێوەیەكی گشتی بە ئاراستەی تەقینەوەی كێشەی تایەفی و مەزهەبیدا هەنگاو هەڵدەگرێت. كێشەی نێوان سوننە و شیعە خەریكبوو ببێتە هۆی هەڵگیرسانی شەڕێكی ناوخۆ لە نێوان ساڵانی 2005 و 2007ـدا لە عێراقدا. ئەمڕۆیش، مەترسی لە دووبارەبوونەوەی هەمان سیناریۆ هەیە.

سیاسەتی سیاسەتمەدارە شیعەكانیش نیگەرانییەكی درووست كردووە و، ئەو ترسەی خوڵقاندووە كە شیعەكان دەیانەوێت باڵادەستی و تاكڕەوی خۆیان بسەپێنن. میدیا هەواڵییەكانیش، بەتایبەتی كەناڵە ئاسمانییە عەرەبییەكان، خەریكی چاندنی تۆوی دووبەرەكی و تایەفین و، ڕۆڵێكی كارا لە خوڵقاندنی كەشوهەوایەكی پڕ لە كێشە و قەیراندا دەگێڕن.

سەرەڕای ئەوەیش هەندێك مامۆستای ئایینی هەن لە ژێر ئایدیۆلۆژیای توندی ئایینیدان و ئەوانیش دووبارە ڕۆڵێكی خراپ لە قوڵبوونەوەی ئەم كێشە تایەفیانەدا دەگێڕن.

كێشە گەورەكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست
مێژوونووسی فەرەنسی (فێرناند برۆدڵ) بۆ ڕوونكردنەوەی ئەو ڕاستییەی كە چۆن گۆڕانكاری لە پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و ئابووری و تەكنەلۆژیای شارستانییەتدا، بە تێپەڕبوونی كات كاریگەریی خۆی دەبێت وشەی “لۆنگ دوغی” بەكاردەهێنێت. ڕۆڵی ئەم گۆڕانكارییانە لە دیاریكردنی ئاراستەی جوڵانی كۆمەڵگە و وڵاتەكاندا هیچ لە ڕووداوە گەورە سیاسی و تەنگژەكان كەمتر نییە.

ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە حاڵی حازردا ڕووبەڕووی دوو كێشەی زۆر گەورە بووەتەوە و، ئەم كێشانەیش جیاوازییەكان قوڵتر دەكاتەوە. لە لایەكەوە، كاریگەریی دیاردەی گۆڕانی ئاووهەوا، كەمبوونەوەی ئاو، گەشەی مەدەنییەت، تێكچوونی ژینگەیی، لاسەنگی ئابووری و سامانەكان، زۆربوونی ژمارەی دانیشتووان هەیە. لە لایەكی دیكەوەیش، شەڕ، داگیركاری، دەستێوەردانی دەرەكی، فیتنەی ناوخۆیی و ئایینی و خۆپیشاندانی بەرفراوان دەبینرێت. ئێستا كاریگەریی “لۆنگ دوغی”ـەكەیش لە عێراقدا دەردەكەوێت.

شكستی حكوومەتی عێراق
بواری ئابووری دانیشتووانی عێراق بەشێوەیەكی سەرەكی پشت بە سیاسەتی حكوومەتێك دەبەستێت، كە ئەویش پشت بە یەك سامانی سرووشتی دەبەستێت. ئێستا كەرتی كشتوكاڵ لە عێراقدا بە تەواوی شكستی هێناوە، بڕی ئاوی ڕووبارە گەورەكانی ناو عێراق كەم بووەتەوە، ڕێگە بازرگانییەكان نەماون و ڕێگەكانی هاتوچۆش وێرانن. بازرگانەكان و ئەو كەسانەی پرۆژەكان بەڕێوە دەبەن كەسانی دەستەڵاتداری ناو حكوومەتن و سوود لە سەروەت و سامانی وڵاتیش وەردەگرن.

ئەو وڵاتە عەرەبیانەی لە پاش ڕووخانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی درووست بوون، ڕووبەڕووی نائارامی و توندوتیژی بوونەتەوە و دەستێوەردانی دەرەكی و كۆنترۆڵكردنیشیان زۆر ئاسانە. عێراقیش وەكوو كۆیلەیەكی ئەم هەرێمە شڵەژاوە و بازاڕ و نرخی نەوت دەمێنێتەوە.

ڕكابەرایەتی هەرێمایەتی
ئەمەیە حاڵی عێراق، بەڵام مەرج نییە چارەنووسیشی بەم شێوەیە بێت. بەرپرسانی عێراق دەبێت خوێندنەوەیەكیان بۆ ڕەوشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەبێت، ستراكتورێكی ئابووری و سیاسی و ئاساییشی وەها درووست بكەن، كە ببێتە هۆی زیاتر لێك نزیكبوونەوەی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە یەكتری و لە هەمان كاتیشدا جیاوازی ئیتنی و ئایینی هەرێمەكە لەبەرچاو بگرێت و، كاریش بۆ پێكەوەژیانیان بكات. لەوەیش زیاتر، پێویستە بەرپرسانی عێراق نەكەونە ژێر كاریگەریی سیاسەتی ئەمەریكا و ئێرانەوە لەو شەڕە ساردەی كە لە نێوانیاندا هەیە. عێراق بەرژەوەندی گرنگی لەگەڵ حكوومەتی ئێران و ئەمەریكادا هەیە و، دەتوانێت ببێتە نێوەندێكیش بۆ كەمكردنەوەی ئەو كێشەیەی لە نێوان هەردوو وڵاتدا هەیە.

ئەوەی كە پەیوەندی بە ڕكابەرایەتی هەرێمایەتی نێوان سعوودیە و ئێرانەوە هەیە، پێویستە عێراق پشتگیری لە دادپەروەری و بێلایەنی بدات و كاریش بۆ ئەوە بكات لە ڕێی هەڵبژاردنێكی ئازاد و بێگەردەوە كێشەكان نەهێڵێت. دەبێت حكوومەتی عێراق نوێنەرایەتی گەل بكات، ڕێز لە كەمە نەتەوایەتییەكان و ئایینەكان و سەروەری یاسا بگرێت لە وڵاتانی وەكوو بەحرەین و سووریا و لوبنان و یەمەندا.

توركیا و سەربەخۆیی كوردستان
پێویستە حكوومەتی عێراق بە ڕۆڵی گرنگی توركیا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا خۆشحاڵ بن، بەڵام نەوەك ئیمپراتۆریەتی نوێی عوسمانی، بەڵكوو وەكوو نموونەی وڵاتێك كە لە ڕووی ئابوورییەوە بەهێزە و كولتووری ئیسلامیش تێیدا ڕەنگی داوەتەوە.

پاشانیش، حكوومەتی عێراق دەتوانێت ڕێگری لە سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان بكات، ئەوەیش بە كردنەوەی دامەزراوەی نیشتیمانیی عێراقی و گرنگیدان بە كولتووری مەدەنی. ئەمانە باشترین گەرەنتین بۆ یەكگرتوویی نیشتیمانی. لە كۆتاییشدا بۆ مەبەستی ڕێگەگرتن لە هەڵگیرسانی شەڕێكی تایەفی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەبێت حكوومەتی عێراق دژی بیرۆكەی توندڕەوی بێت و، كار بۆ تێگەییشتن لە ئیسلام بكات، بەو جۆرەی كە دژی ئایدیۆلۆژیای پڕ قین و دووبەرەكییە.

بەرپرسانی عێراق تا ئێستا كەمتەرخەم بوون لە گێڕانی ئەم ڕۆڵانەدا و ئەمەیش بە هەموو شێوەیەك پێچەوانەی ئەو هەوڵانەیە، كە داویانە بۆ ئەوەی لە بواری سیاسیدا ڕۆڵ و كاریگەرییان هەبێت. سەركردایەتی و كەسانی ژیر و بەتوانا دەتوانن عێراق لەم كێشانە ڕزگار بكەن. بە پێچەوانەوەیش عێراق و ناوچەكە ڕووبەڕووی كارەساتێكی گەورە دەبێتەوە.

-----------------------------------------------------
سەرچاوە: ڕۆژنامەی نیویۆرك تایمزی ئەمەریكی

تێبینی: نووسەر لە نێوان ساڵانی 2003 و 2006ـدا وەزیری بازرگانی، بەرگری و ئابووری عێراق بووە. ئەو نووسەری “ئازادكردنی عێراق: سەرخستنی شەڕ، لەدەستدانی ئاشتی”ـە.



-سایتی هەولێر كردویەتی بە كوردی