پێدەچێت هەندێ جار نەتوانین تەفسیرێكی عەقڵانی بكەین بۆ ئەو گرژیە ڕوو لە زیادەی لەبارەی بەرنامە ئەتۆمیەكەی ئێرانەوە دروست بووە. ئەگەر بە ڕاستی ناكۆكیەكە پەیوەست بێت بە مافی ئێران بۆ پەرەپێدانی هێزی ناوكی، هەروەك ئەوەی ڕۆژانە بەرپرسەكانی تەهران بانگەشەی بۆ دەكەن، ئەوا ئەو كاتە هەموومان لەوە تێدەگەین كە بۆچی ئێران ملكەچ ناكات بۆ فشار و ناچاركردنی ڕۆژئاوا. سەرەڕای گووتارە ڕەسمیەكەی ئێران، ئەوە ئاشكرایە كە ناكۆكیەكە پەیوەست نییە بە مافی ئێرانەوە بۆ برەودان بە بەرنامەی وزەی ناووكی كە مەبەستی ئاشتیانەی لە پشت بێت. هیچ لایەك ناكۆك نییە لەگەڵ ئەم مافەدا بۆ ئێران، لە نێویاندا ئەمەریكا و ئەوروپا.
تا ئەم دواییەش ئاژانسی وزەی ئەتۆمی نێودەوڵەتی چالاكانە هاوكاری ئێرانی كرد بۆ برەودان بە وزەی ناووكی. كاتێك ئێران لە ساڵی 1970 ڕێكەوتنی قەدەغەكردنی بڵاوبونەوەی چەكی ناووكی ئیمزاكرد، ئەوا ( لەگەڵ 189 وڵاتی دیكەدا كە ڕێككەوتنەكەیان ئیمزاكرد) لەسەر ئەمانەی خوارەوە ڕێكەوتن: ئەو وڵاتانەی ئیمزایان لەسەر ڕێكەوتنەكە كردووە و خاوەنی چەكی ناووكی نین ڕازین بەوەی هەرگیز چەكی ناووكی بەدەست نەهێنن و ئەو وڵاتانەشی كە ئیمزایان كردووە و خاوەنی چەكی ناووكین ڕازین بەوەی زانیاریەكانی پەیوەست بە تەكنەلۆجیای ناووكی كە بۆ مەبەستی ئاشتیانە بەكاربهێنرێت بدەن بە وڵاتانی دیكە، هەروەها ڕازی بوون بەوەی بەرنامەی چەكداماڵینی ناووكی بگرنەبەر بە ئامانجی ئەوەی لە كۆتاییدا كۆگا ناوكیەكانیان لە ناو ببەن. كەواتە لەبەرامبەر ئیمزاكردنی ڕێكەوتنی قەدەغەكردنی بڵاوبونەوەی چەكی ناووكی، ئێران لە لایەن چەندین وڵاتەوە، لە نێویاندا ئەمەریكا، هاوكاری كرا بۆ بنیاتنانی پرۆژەی وزەی ناووكی.
بۆ چەندین دەیە، ڕێكەوتنەكە سەركەوتوو بوو لە ڕێگرتن لە بڵاوبونەوەی چەكی ناووكی. بە دڵنیاییەوە، هیندستان، پاكستان و ئیسرائیل ڕێكەوتنەكەیان ئیمزانەكرد. گەرچی ئەمە مایەی گرفتە بۆ زۆرێك لە وڵاتانی جیهان، بەڵام كۆگا ناووكیەكانیان بە مانای خۆدزینەوە لە ئەركەكانیان بەرامبەر كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نەهاتووە. لەگەڵ ئەوەشدا، كۆریای باكوور، كێشەیەكی دیكەیە، لەبەر ئەوەی ئیمزای لەسەر ڕێكەوتنی قەدەغەكردنی بڵاوبونەوەی چەكی ناووكی كرد، دواتر كە هاوكاری كرا لە بواری ناوكیدا، ئەم هاوكارییەی بەكارهێنا بۆ دروستكردنی بۆمب، هەر كە چالاكیەكانیشی ئاشكرابوون بە پەلە لە ڕێكەوتنەكە كشایەوە.
هەر بۆیە ئەگەر بەرپرسەكانی ئێران خوازیاری ئەوەن دووچاری هەمان ئەو گۆشەگیری و دابڕانە نەبن كە كۆریای باكوور بە دەستیەوە دەناڵێنێت، ئەوا دەبێت ڕێگە بە گەڕانەوەی پشكنەرانی ئاژانسی وزەی نێودەوڵەتی بدەن، ڕازی بن بەوەی پرۆسەی پیتاندنی یۆرانیۆم چاودێریی بكرێت و بەرنامەیەكی ناووكی ئاشتیانە بگرنەبەر، كە لەم ڕووەوە هاوكارییەكی نێودەوڵەتی گەورە دەكرێت، لەبری ئەوەی درێژە بەم هەڵوێستە بدەن. بە پێچەوانەوە سزا نێودەوڵەتیەكانی سەر ئێران كە لە بەرامبەر پابەندنەبوونی بەو ئەركانەی ڕێكەوتنی قەدەغەكردنی بڵاوبونەوەی چەكی ناووكی بەسەریدا دەسەپێنێت دژی گیراونەتەبەر كاریگەرییە گەورەكانی لەسەر ئابووری وڵاتە دەركەوتووە و هەڕەشەی تێسرەواندنی گورزێكی سەربازی لەلایەن ئەمەریكا یان ئیسرائیلەوە لە ئێستادا گەورەتر دەردەكەوێت. كەواتە بۆچی ئێران سوورە لەسەر بەدەستهێنانی توانای دروستكردنی چەكی ناووكی، بە تایبەتی كە ئێستا گەورەترین هەڕەشەی ئیقلیمی بۆ ئیرانییەكان( عێراقێك كە سوننەكان حكومڕانی بكەن) پاشەكشەی كردووە؟ ئەگەر مەبەستەكەش ئەوە بێت ببێتە ڕێگر و ڕەدعێك بۆ هەر گورزێكی سەربازی لەلایەن ئەمەریكاوە، ئەوا پێدەچێت ئەمە ستراتیجێك بێت ببێتەهۆی ئەوەی ئەو گورزە سەربازییە لە مەودای نزیكدا لەو وڵاتە بسرەوێنرێت. بەلەبەرچاوگرتنی ئەوەی هێرشكردنەسەر وڵاتێكی گەورەی وەك ئێران چ ئاكامێكی لێدەەكەوێتەوە، هەروەها بە ڕەچاوكردنی ئەزموونی ئەمەریكا لە عێراقدا، ئێرانییەكان هەست بە دڵنیاییەكی زیاتر دەكەن لە ئێستادا. كەواتە بۆچی ڕێگا ئاسانەكە ناگرنەبەر و گفتوگۆ لەسەر هەموو ئەو هاوكاریانە ناكەن كە ڕۆژئاوا ئامادەیە بۆیان دابین بكات لەبەرامبەر پابەندبونیان بەو ئەركانەی ڕێكەوتنی قەدغەكردنی بڵاوبوونەوەی چەكی ناووكی و ئاژانسی وزەی ئەتۆمی دەیخاتە ئەستۆیان؟ بەڵام پێگەی بوونە ئەندام لە كۆمەڵەی وڵاتانی خاوەن چەكی ناووكی هێندە خراپ نییە، ئایا وایە؟ ئەگەرچی دروستكردنی نیگەرانی بۆ سەلەفیەكانی هەندێ لە وڵاتانی دراوسێ جێی بایەخی تەهرانە، بەڵام ڕەنگە گرتنەبەری بەرنامەی دروستكردنی چەكی ناووكی لەلایەن سعودیەوە لە ئایندەدا ئەوەندە جێی گرنگیپێدانی ئێران نەبێت.
ئایا هێشتنەوەی بارودۆخەكە بەو گرژیەی ئێستا، بێ ئەوەی بگاتە دۆخی تەقینەوە، لە بەرژەوەندی ڕژێمی ئێراندا دەبێت؟ بە دڵنیاییەوە، هەر كاتێك جەنەراڵێكی ئێرانی ووشەی «داخستن» و «گەرووی هورمز» بخاتە یەك ڕستەوە، ئەوا ڕاستەوخۆ نرخی نەوتی خاو بەرز دەبێتەوە، كە ئەمەش داهاتێكی زۆر دەخاتە سەر گەنجینەی ئێران. لەگەڵ ئەوەشدا، بە دڵنیاییەوە دەبێت ئەمە تەنها مەبەستەكە نەبێت. چونكە چەندین ڕێگا و شێواز هەیە بۆ ترساندن و شڵەژاندنی بازاڕەكانی نەوتی خاو كە ئەگەری سەپاندنی سزای نێودەوڵەتی و ڕووبەڕووبونەوەی هێرشی ئەمەریكی-ئیسرائیلی لە خۆناگرن. ئەمە بە دروستكردنی نائارامیەك لە سعودیە یان بەحرەین بەدەست دەهێنرێت. پێم وایە، پاڵنەری گرنگتری پشت ئەم هەڵوێستەی ئێران، پەیوەست بێت بە بیرهێنانەوەی ئێرانییەكان بەوەی ئەوان كێن. یەكێك لە باشترین ڕێگاكانی كۆكردنەوەی خەڵك لە دەوری ناسنامەیەك و پشتیوانیكردنی لە حكومەتێكی نوێنەرایەتی، هەمیشە پەیوەست بووە بە ناكۆكی لەگەڵ هێزە دەرەكیەكاندا. چونكە بۆ ئەوەی «ئێمە» هەبێت، دەبێت لەبەرامبەردا «ئەوان» هەبێت. هەروەك ئەوەی یەكێتی سۆڤیەت لە سەردەمی شەڕی سارددا و جیهادیەكان لە دوای 11/9 هۆكاربوون لە داڕشتنی ناسنامەی ئەمەریكی ( «ئێمە خاوەنی هەموو ئەو خەسڵەتانەی كە ئەوان نیانە...»)، كەواتە ناكۆكی بەردەوامی نێوان ئێران و ڕۆژئاوا هۆكار بووە لە بەهێزبوونی ڕەوتی موحافیزكاری حكومەتی ئێران و شووناسی ئیسلامی. خۆپیشاندەرە لیبراڵەكانی ئێران كە دوای هەڵبژاردنەكانی 2008 ڕژانە سەر شەقامەكان، ڕەنگە تەنها بووبێتە هۆی پشتڕاستكردنەوەی ئەو تێڕوانینەی كە ڕژێمی ئێستای ئێران بە ڕاستی پێویستی بە دوژمنایەتیكردنی دوژمنێكی گەورە هەیە»، بە دوژمنی بچوك و چەندین هێزی شەڕای دیكە.
پێدەچێت سەركەوتنی سەپاندنی سزا لەم هەلومەرجەدا ئەگەرێكی لاواز بێت. سزاكان ئەو كاتە ڕەفتاری ئێران دەگۆڕن ئەگەر حكومڕانەكانی ئەو وڵاتە ڕیزبەندی بۆ بەرژەوەندیەكانی خەڵكی وڵاتەكە بكەن. ئەگەرچی ئێرانییەكان گرنگیەكی گەورە بە تێگەیشتنە تایبەتیەكەیان دەدەن لەبارەی «گەورەترین بەرژەوەندی» ئێرانەوە، بەڵام ڕیزبەندی پاراستنی دەسەڵات و پێگە لە پێشترە(كە بە پێی تێڕوانینی خۆیان ئەمە «گەورەترین بەرژەوەندیە»....)ئەگەر ئەم ناكۆكییە هاوكار بێت لە هێشتنەوەی ئایەتوڵا خامنەئی و ئەنجومەنی پاراستنی دەستور لە بەرامبەر ئەو كەسانەی كە خاوەنی هزر و تێڕوانینی چاكسازین، ئەوا ڕەنگە دروستبوونی هەڵئاوسان و چەند كەموكورتیەك باجێكی بچوك بێت لەبەرامبەر ئەو دەستكەوتە گەورەیەدا. لەوەش زیاتر، پێدەچێت ئەم سەختی و دژواریانە قابیلی ئەوە نەبن بەراورد بكرێن بەو نەهامەتیانەی ئێرانییەكان لەسەردەمی شەڕی عێراق-ئێراندا چەشتیان.


* ئوستادی سیاسەتەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە زانكۆی میزوری