شەرابی كۆن لە بوتڵی تازەدا
ترامپ وەك سەرۆكی ئەمریكا
نەك كاندیدی هەڵبژاردنەكان

((پیرۆزبایی لە سەرۆكی هەڵبژێراوی تازەی ئەمریكا دۆناڵد ترامپ دەكەم .. وەك سەرۆك، من دڵنیام دەتوانیت لە سیاسەتە شكستخواردووەكانی دەرەوەی باراك ئۆباما دووربكەوێتەوە و كاری چڕو پر بكات بۆ ئەوەی سەركردایەتی بۆ ئەمریكا بگێڕێتەوە، من چاوەڕێی ئەوەی لێدەكەم لەگەڵ هاوكارانی لە پارتی كۆماری لە ئەنجوومەنی نوێنەران و ئەنجوومەنی سەنات كار بكات بۆ سەرلەنوێ بونیادنانەوەی تواناكانی بەرگری نیشتمانیمان ، لەناوبردنی داعش و ئاسایشی سنوورەكان ، هەروەها هێزی ئەمریكا لەسەر شانۆی جیهانی نمایش بكات، من گەشبینم بەوەی لەژیر سەركردایەتيی دۆناڵد ترامپدا بەراستی شكۆ و مەزنایەتی بۆ ئەمریكا دەگەڕێتەوە.
- جارێكی دیكە دیموكراتەكانی ریگن گەڕایەوە بۆ كۆمارییەكان، دەسەڵاتێكیان تەسلیمی كۆمارییەكان كردۆتەوە كە پێشتر وێنەی نەبووە.. من دەزانم كۆمارییەكان نیگەران بوون لە رەفتارە كەسيیەكانی ترامپ لە رۆژانی پێش هەڵبژاردندا ، ئەوەشی زیاتر كۆمارییەكانی نیگەران دەكرد راستگۆیی و پاكيی هیلاری بوو ، هەر بۆ نموونە: بەشی زۆربەی گروپی دەنگدەران لە خەڵكانی ئەكادیمی و ژنانی سپی ، بەو جۆرە سەیری هەڵمەتەكەیان دەكرد كە هەموو ئاكامەكان بەوجۆرەن كە دۆناڵد ترامپ ئەم هەڵبژاردنە دەدۆڕێنێت.

رێزە درێژەكانی دەنگدەرانی كۆماری كە لە ترامپ تووڕە بوون و هیلاری سەرنجی راكێشابوون بۆ ئەوەی یەكەم ئافرەت بۆ سەرۆكی ئەمریكا هەڵبژێرن، لەمەشدا دەنگدەرانی ژنان و ئەكادیمی كۆمارییەكان بەیەكسانی دابەش بوو بوون، بەڵام لە رۆژی دەنگداندا بەشی زۆری ژنان و ئەكادیمی كۆمارییەكان هیلاریان رەتكردەوە.
بەڵام سەرەنجام بەشێكی زۆری دەنگدەرانی چینی كرێكارانی سپی دیموكراتەكان و بێ لایەنەكان رای خۆیان گۆڕی و دەنگیان بە ترامپ دا، ئەم جۆرە وەرچەرخانەی دەنگدەران بەرەو پارتی كۆماری وەنەبێت لە مێژوودا رووی نەدابێت، بەڵكو لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەكانی ساڵی 1980 بەشێكی دیموكراتەكان دەنگیان بە رۆناڵد ریگان داو سەركەوتنێكی سەرسوڕهێنەری بەدەست هێنا، هەروەها لە ساڵی 1984 یش دووبارە رۆناڵد ریگان سەركەوتنێكی گەورەی بەدەست هێنایەوە. لەدوای ریگان ئەو دیموكراتانەی دەنگیان بە ریگان دا، جارێكی دیكە یان نەگەڕانەوە بۆ پارتی دیموكراتی یان بەتەواوەتی لە سیاسەت دووركەوتنەوە، ئەمەش لەبەر ئەوە بوو دوای ریگان كەسی دیكە نەبوو ببێتە ئیلهام بۆ قژ زەردەكان، میت رۆمنی بە هەناسە ساردی بە جێیهێشتن، بەڵام ترامپ جارێكی دیكە كارتی بردنەوەی بۆ مسۆگەر كردن.))

جۆن بۆلتۆن
باڵیۆزی پێشووی ئەمریكا لە UN، یەكێك لە كاندیدەكانی ئیدارەی داهاتوو بۆ وەزیری دەرەوەی ئەمریكا .. ماڵپەری تایبەتی خۆی لە تویتەر
@AmbJohnBolton


زۆرینەی بێدەنگ
جیهانی لە ئاستی سەركەوتنی ترامپ سەرسامكردووە

ئەگەر فرانسیس فۆكۆیاما سەرەتاكانی لەبەر یەكهەڵوەشانی سیستمی سیاسی لە ئەمریكا بگێڕێتەوە بۆ خۆپیشاندانەكانی ساڵی 2011 كە لایەنگرانی بزووتنەوەی (تی پارتی) دەستیان بەسەر وۆڵ ستریتدا گرت و پاشان ئەو پرسیارەی ورووژاند (ئایندەی مێژوو بە كوێ دەگات؟) ، ئەوا بیرمەندی گەورە سامۆئیل هنتنگتن دەیگێڕێتەوە بۆ كارەساتی 11ی سێپتەمبەر بەوەی هاووڵاتیانی ئەمریكا بەتەواوەتی لە ئاڵای ئەمریكا دوور كەوتوونەتەوە و نازانن گەورەيی ئەمریكا لە چیدایە، بۆیە لەساڵی 2005 پرسیارێكی گەورە و گرنگی لە كتێبێكدا ئاراستەی هەموو ئەمریكیەكان كرد و لێی پرسین ( ئێمە كێین؟ و بۆ ئاڵای ئەمریكا هەموومان كۆناكاتەوە؟) ، دوای بڵاوكردنەوەی ئەم كتێبەش، لەساڵانی 2006 و 2007 بیری لەوە كردەوە جارێكی دیكە كتێبە بەناوبانگەكەی كە بە ناونیشانی(سیستمی سیاسی لە كۆمەڵگە گۆڕاوەكاندا-1968) دووبارە چاپبكاتەوە و لەگەڵ جیهانی سەدەی بیست و یەكەم بیگونجێنێت، بەڵام لەبەر ئەوەی تەمەنی گەیشتبووە 80 ساڵی و ئەو توانایەی نەمابوو، بۆیە ئەم كارەی بە فرانسیس فۆكۆیاما سپارد، بەڵام ئەوە بوو هنتنگتن مرد و ئەو ئاواتەی نەهاتە دی، دوای مردنی هنتنگتن، فۆكۆیاما هەوڵیدا وەسیەتەكەی جێ بەجێ بكات و دوای ئەوەی پێشەكيیەكی تازەی بۆ دەنووسێت ، دووبارە چاپی بكاتەوە، بەڵام وەك فۆكۆیاما دەڵێت، دوای ئەوەی جارێكی دیكە كتێبەكەی ساڵی 1968 ی هنتنگتنم خوێندەوە، سەیرم كرد جیهان هێندە گۆڕاوە كە چاپكردنەوەی ئەو كتێبە سوودێكی ئەوتۆی نابێت، بۆیە بیرم لەوە كردەوە پرۆژەی دوو كتێب دەست پێبكەم كە بریتین لە (بنەچەی سیستمی سیاسی 2011، هەروەها سیستمی سیاسی و لەبەریەكهەڵوەشانی سیستمی سیاسی 2014).
دیارە هنتنگتن وەك مامۆستا و فۆكۆیاما وەك قوتابيیەكەی، لەدوای 11ی سێپتەمبەر و رووخانی ئیمارەتی تاڵیبان لە ئەفغانستان لە كۆتایی 2001، هەروەها رووخانی رژێمی سەدام حوسێن لە 2003، هەوڵی سەرەكيیان بۆ ئەوە بووە كە نهێنيی دوو شكستی گەورە لەسەر ئاستی سیاسەتی ناوخۆ و دەرەوەی ئەمریكا ئاشكرا بكەن، ئەو دوو شكستەش بریتین لە:
یەكەم : بۆ ئەمریكا ناتوانێت لە ناو سنوورەكانیدا خۆی لە دوژمنەكانی بپارێزێت، هەروەها بۆچی سیستمی سیاسی ئەمریكا ناتوانێت وەڵامی خواستی هاووڵاتیانی بداتەوە؟
دووەم : بۆچی ئەمریكا لەرووی سەربازيیەوە دەتوانێت رژێمی دەوڵەتە توندڕۆ و دیكتاتۆرەكان بڕووخێنێت، بەڵام ناتوانێت لە پرۆسەی بوونیادنانەوەی دەوڵەتی دامەزراوەیی و دیموكراتی سەركەوتوو بێت؟

ئەم دووخاڵە كە راستەوخۆ لەسەر ئاستی ناوخۆ و جیهان پەیوەندیيان بەشكۆی ئەمریكاوە هەیە، لەماوەی هەشت ساڵی سەرۆكایەتيی جۆرج دەبلیو بوش و هەشت ساڵی سەرۆكایەتيی باراك ئۆباما ، نەتوانرا چارەسەر بكرێن، بۆیە لەهەردوو ئیدارەی سەرۆك ئۆبامادا، هەم لەسەر ئاستی ناوخۆی ئەمریكا جۆرێك لە رەگەزپەرستيی سپیيەكان دژی رەش پێسست و نەتەوەو ئایینەكانی دیكە دروست بووبوو، هەمیش لەسەر ئاستی جیهان، سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا گەیشتبووە ئەو ئاستەی كە نەك هەر نەیدەتوانی كۆنتڕۆڵی كێشەكانی جیهان بكات ، بەڵكو مەترسی لەبەر یەكهەڵوەشانی سیستمی نوێی جیهانی كە جۆرج بوشی باوك دوای رووخانی دیواری بەرلین رایگەیاند تەواو كەوتبووە مەترسيیەوە، هەروەك چۆن ئێستا دەیبینین لە ناو سیستمی جیهاندا كاراكتەری غەیرە دەوڵەتی وەك خەلافەتی ئیسلامی داعش لە پاكستانەوە تا نەیجیریا بوونی هەیە. لەمەش زیاتر كاتێك رووسیا دەستێوەردانی لە كێشەی ئۆكرانیا كرد و هەرێمی كرێمای لكاند بە رووسیاوە، كە ئەمە لەلایەن یەكێتی ئەورپا و دەوڵەتانی ئەندامی ناتۆ وەك هێرشی سەدام حوسێن بۆ سەر كوێت لەقەڵەمدرا، بەڵام ئەمجارەیان نەیانتوانی ئەو هاوپەیمانیيە نێودەوڵەتیيەی دژی سەدام حوسێن لە ساڵی 1990 پێكهێنرا ، نەتوانرا لە 2014 دژی پۆتین پێكبهێنرێت، ئەمەش مانای ئەوەیە سیستمی نوێی جیهانی لەبەریەكهەڵوەشاوە و كاری پێ ناكرێت.
دیارە هەردوو كێشەی ناوخۆی ئەمریكا و جیهان كە هنتنگتن و فۆكۆیاما دەستنیشانیان كردووە، پەیوەنديی راستەوخۆیان بە ئەمریكاوە هەیە وەك دەوڵەتێكی مەزن، راشكاوانەتر مانای ئەوەیە چیتر دامەزراوە سیاسیيەكانی دەوڵەتی ئەمریكا ئەو دامەزراوە مەزنانە نین كە بتوانن لەیەك كاتدا، لەسەر ئاستی ناوخۆی ئەمریكا ئاسایش و خۆشگوزەرانی بۆ هاووڵاتیانی ئەمریكا دابین بكات، هەروەها لەسەر ئاستی جیهانیش ناتوانێت سەركردایەتيی جیهان بكات، یان جارێكی دیكە بانگێشە بۆ ئەوە بكات كە حكومڕانيی جیهانی (Global governance) رادەگەیەنێت و خۆی سەركردایەتی دەكات. هەر ئەم هۆكارەی لاوازيی دامەزراوە سیاسيیەكانی ئەمریكا بووە هۆكاری بزووتنەوەی ( تی پارتی) توڕەبوونیان بگاتە ئەو ئاستەی وۆڵ ستریت داگیر بكەن، داگیر كردنی وۆڵ ستریت لەلایەن ئەم بزاڤەوە دوو پەیامی گرنگی بۆ ئیدارەی ئەمریكا هەڵگرتبوو، كە یەكەمیان ئەوەبوو لاوازيی دامەزراوەكان بۆتە هۆكاری ئەوەی نایەكسانیيەكی گەورە لە ناو ئەمریكا دروست بكات و بەهیچ جۆرێك چینی كریكارانی سپی گۆڕانكاری بەسەر داهاتەكانیاندا نەیەت، دووەمیشیان ئەوەیە كە ئەمریكا خۆی بۆتە سەرچاوەی پێشكەوتنی تەكنەلۆژی و رۆژانە پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا وای كردووە بێكاری زیاتر بڵاو بێتەوە و لەمەش زیاتر پشتگیری كردنی جیهانگیری و هاتنی كۆچبەرێكی زۆر لەسەرانسەری جیهانەوە وای كردووە كە ئەمریكیيەكان بە ئاسانی كاریان دەست نەكەوێت. هەروەها ئەو خەرجیيە زۆرە و ئەو هەموو قوربانیدانەی ئەمریكا دەیدات، بەڵام ئاكامەكەشی سەركەوتوو نەبووە و بارگرانیيەكی زیاتر لەسەر باجدەرانی ئەمریكا زیاتر كردووە.

سەبارەت بەم دوو خاڵە فۆكۆیاما لە تازەترین وتاریدا كە بەناویشانی (ترامپ و لەبەریەكهەڵوەشانی سیاسەتی ئەمریكا) لە گۆڤاری فۆرن ئەفێرز بڵاوی كردۆتەوە، راشكاوانە جەختی لەسەر كردۆتەوە كە سەركەوتنی سەرسوڕهێنەری دۆناڵد ترامپ بەسەر هیلاری كلینتۆندا، هۆكارەكەی بۆ ئەوە دەگێڕیتەوە كە ترامب ئەم دووخاڵەی كردبووە ئەولەویەتی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردنەكانی خۆی، هەر ئەمەش بووە هۆكاری ئەوەی زۆرینەی بێدەنگيی ناو راپرسیيەكانی پێش هەڵبژاردن لە سەر سندوقەكانی دەنگدان ئاكامی هەڵبژاردنەكە بۆ بەرژەوەنديی ترامپ بگۆرێت.

فۆكۆیاما سەبارەت بەم دووخاڵەی كە ترامپ دەستنیشانی كردوون ، راشكاوانە لەكتێبی (سیستمی سیاسی و لەبەریەكهەڵوەشانی سیستمی سیاسیدا) رەگ و ریشەی ئاشكرا كردوون و جەختی لەسەر ئەوە كردۆتەوە كە ئێستا لە ئەمریكا سیاسەت باشترین مەیدانە بۆ پارە پەیدا كردن، بۆیە گروپی گەورەی بەرژەوەندی دروستكردووە كە زۆر زەحمەتە بتوانرێت سیستمی سیاسی لەو گروپە رزگار بكرێت كە نایەكسانی لەكۆمەڵگەدا دروستكردووە، هەروەها سەبارەت بە پێشكەوتنی تەكنەلۆژیاش دیسان جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە لەماوەی 20 ساڵی رابردووی جیهانگیریدا، ئەمریكا گەورەترین سوودمەندبووە لە داهێنانی تازەی تەكنەلۆژی و كەمكردنەوەی دەستی كار، بۆیە چارەسەری ئەمەشیان ئەوەیە دەبێت دەستبەرداری جیهانگیری و پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا بین كە ئەمەشیان كارێكی مەحاڵە، بۆیە ترامپ زۆر زیرەكانە خاڵەكانی دەست نیشان كردووە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە كە چارەسەری بۆ ئەو دوو كێشە گەورەیە پێ نيیە و ناتوانێت چارەسەریان بكات، بۆیە ئەگەر هەوڵنەدرێت چارەسەر بۆ ئەم دوو كێشە گەورەیە بدۆزرێتەوە ئەوا لەبری ئەوەی سەركەوتنی ترامپ ببێتە هۆكارێك بۆ چاكسازی ریشەيی، ئەوا وەك سلڤیۆ برلسكۆنی ئیتالیا خۆی دەبێتە رێگر لەبەردەم چاكسازيی راستەقینە لە سیستمی سیاسيی ئەمریكادا.

لەبەرامبەر ئەم شرۆڤەیەی فۆكۆیامادا، پرۆفیسۆر نۆرما ئۆرنستەین تۆژەری باڵا لە ئامۆژگای ئەمریكان ئەنتەر پرایز لەدوای سەركەوتنی ترامپ لە پەنێلیكدا لە ئامۆژگای واشنتۆن بۆ دیراسەتی رۆژهەڵاتی نزیك جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە ئەو دوو كێشە سەرەكيیەی بوونە هۆكاری ئەوەی ترامب سەربكەوێت، پێشتر لە ئەمریكادا دوو كێشەی گەورەتری دروستكردبوو كە بریتی بوون لە : یەكەم سەرهەڵدانی توڕەیی پۆپۆلیستی Angry Populism . دووەمیان جەمسەرگیريی حزبی لەنێوان كۆماری و دیموكراتەكان بە ئاستی ئەوەی وەك دوو خێڵی دژ بەیەك partisan tribalism رەفتاریان بەرامبەر بەیەكتری دەكرد، ئەمەش لەو حاڵەتەدا بینیمان كە ترامپ هەڕەشەی ئەوەی دەكرد ئەگەر بدۆڕێت ئاكامی هەڵبژاردن رەتدەكاتەوە، ئێستاش وەك دەبینین دوای سەركەوتنی ترامپ، هەوادارانی هیلاری كلینتۆن خۆپیشان دەكەن و ئاكامی هەڵبژاردنەكە رەتدەكەنەوە.

بەڵام وێڕای هەموو ئەمانەش دەركەوت ئەو دوو خاڵەی ترامپ هەڵبژاردنی پێ بردنەوە ، دەربڕی ناخی زۆرینە بێدەنگەكەی ئەمریكا بوو كە ئامانجیان ئەوەیە خواستەكانی بزووتنەوەی (تی پارتی) دووبارە بێتەوە، هەروەك چۆن (تی پارتی _ ئاهەنگیی چا خواردنەوە) بووە بنەمای شۆڕشی ئەمریكا بۆ سەربەخۆيی و پاشانیش ئەمریكا بووە مەزنترین دەوڵەتی جیهان، ئێستا جارێكی دیكە خواستیان ئەوەیە هەمان شۆڕش دووبارە بكەنەوە، كە بێگومان ناكرێت بڵێين مەحاڵە دووبارە نابێتەوە، بەڵام كارێكی ئاسانیش نابێت نەك تەنها بۆ ترامپ بەڵكو بۆ هەموو حزبی كۆماری ئەمریكاش.

شەرابە كۆنەكەی پارتی كۆماری
لە بوتڵی ترامپدا

پارتی كۆماری ئەمریكا بەسێ پیت ئاماژەی پێدەكرێت كە بریتییە لە (GOP) ئەمەش واتە (پارتە دێرینە گەورەكە)، مەبەست لە دێرین و گەورە كە بۆ پارتی كۆماری بەكاردەهێنرێت، ئەوە نيیە كە پارتی كۆماری یەكەمین پارتە لەدوای سەربەخۆیی ئەمریكاوە، بەڵكو مانای ئەوەیە لە مێژووی ئەم پارتەدا سەركەوتن و گۆڕانكاريی گەورەی لە ژیانی سیاسی ئەمریكا بەدیهێناوە و توانیویانە شكۆ و مەزنایەتی بۆ ئەمریكا بگێڕنەوە، لەوانە:
1. لەسەردەمی ئەبراهام لینكۆڵن شۆڕشی كۆیلایەتی دەستی پێكرد و سەركەوتوو بوو، بۆیە هەموو ئەمریكيیەكان بەهەردوو حزبی كۆماری و دیموكراتیشەوە، لینكۆڵن وەك میراتی ئازادی بۆ ئەمریكا پێناسە دەكەن.

2. لەسەردەمی شەڕی سارددا توانیان كۆماری چینی میللی بێننە ناو نەتەوە یەكگرتووەكان، بەمەش سیستمی جیهانیان لەسەردەمی شەڕی سارد بردە قۆناخێكی دیكە.
3. توانیان بڕیاری كشانەوە لەشەڕی ڤێتنام بدەن و دۆڕانی خۆیان لەشەڕەكەدا رابگەیەنن، هەر لەوماوەیەدا سەرۆكایەتيی نیكسۆندا تیۆری (سەركەوتن بەبێ شەڕ بەسەر یەكێتيی سۆڤیەت) داڕێژراو لەسەردەمی جۆرج بوشی باوك دیواری بەرلین رووخا و یەكێتيی سۆڤیەت لەبەر یەكهەڵوەشا.
4. كۆمارییەكان توانیان لەدوای شەڕی 1967ی نێوان ئیسرائیل و عەرەب ، نەخشە رێگەی پرۆسەی ئاشتی عەرەب – ئیسرائیل دابڕێژن و ئەم پرۆسەیەش بە چوونی سادات بۆ ئیسرائیل و رێككەوتنی كامب دەیڤید كۆتایی هات، راستە كارتەر سەرۆكایەتيی كامب دەیڤیدی كرد، بەڵام پرۆسەكە لەماوەی سەرۆكایەتيی نیكسۆن و فۆردا تەواو بووبوو.
5. لە هەشتاكانی سەدەی رابردوو كە ماوەی سێ خول لەسەر یەك كۆمارییەكان لەدەسەڵاتدا بوون( دوو خولی ریگان و خولێكی جورج بوش) كۆمارییەكان توانیان ئێران ناچار بكەن بڕیاری 598ی ئەنجوومەنی ئاسایش جێ بەجێ بكات و شەڕی نێوان عێراق و ئێران كۆتایی بێت، ئەم بڕیارە بۆ ئێران وەك خواردنەوەی پەرداخێك ژەهر وابوو.
6. هەر لەماوەی سەرۆكایەتيی ئەو سێ خوولەی كۆمارییەكاندا، میخائیل گۆرباچۆف بیرۆستریكای راگەیاند، ئەمە بووە سەرەتای لەبەر یەكهەڵوەشانی یەكێتيی سۆڤیەت و رووخانی دیواری بەرلین و راگەیاندنی سیستمی نوێی جیهانی.

7. بە درێژایی میژووی سیاسيی نێودەوڵەتی هاوچەرخ یەكجار جیهان توانیویەتی بە كۆدەنگی لەسەر كێشەیەك هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دروست بكات، ئەویش هاوپەیمانی نیودەوڵەتی بوو بۆ ئازادكردنی كوەیت و بەسەركردایەتی ئەمریكا.

8. سەبارەت بە كورد لەگەڵ ئەوەی لە ساڵی 1975 لەسەردەمی كۆمارییەكاندا نسكۆ بەسەر شۆڕشی ئەیلولدا هات، بەڵام هەر لەسەردەمی كۆمارییەكاندا لەساڵی 1991 بڕیاری 688 ی ئەنجوومەنی ئاسایش بۆ دیاركردنی ناوچەی دژەفڕین دەرچوو، هەر لەسەردەمی كۆمارییەكاندا لە ساڵی 2004 كوردستان بووە هاوبەشی ئۆپەراسیۆنی ئازاديی عێراق و پاشانیش هەر لە ژێر چاودێری كۆمارییەكاندا هەرێمی كوردستان وەك ئەمری واقیع لەناو دەستوری عێراقدا چەسپێنرا، ئێستاش مەزندە دەكرێت ئەو دەوڵەتی ئەمری واقیعەی كە لەباشوری كوردستان بووە لەسەردەمی سەرۆكی داهاتووی ئەمریكا وەك دەوڵەتێكی خاوەن سەروەريی دانی پێدابنرێت.
9. لە سەرەتای ساڵانی 2000 و دوای ئەوەی جارێكی دیكە كۆمارییەكان هاتنەوە دەسەڵات، سیاسەتی لغاوگیركردن ( الاحتواء) گۆڕا بۆ دەستێوەردانی سەربازيی راستەوخۆ و زەمینی و رووخانی رژێمە تیرۆریست و دیكتاتۆرەكان وەك هەردوو رژێمی تاڵیبان و سەدام حوسێن. بەڵام دواتر بە كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لەسەردەمی دیموكراتەكاندا سیستمی نوێی جیهانی كەوتە بەرمەترسی لەناوچوون، هەروەك چۆن ئێستا لەسەرەمەرگدایە.

دیارە گەڕانەوە بۆ مێژووی سەركەوتن و ئەو گۆڕانكاريیە گەورانەی كۆمارییەكان بەدەستیان هێناوە، گەلێك جار بۆ ئەو دبلۆمات و وەزیرە پراكتیشنەرانەشی كە خۆیان لە پرۆسەی بڕیار دروستكردن و جێبەجێكردنی بڕیارەكاندا بوون، بۆ ئەوانیش جێگەی سەرسامی بووە، هەر بۆ نموونە كاتێك كیسنجەر توانی لەگەڵ كۆماری چینی میللی بگاتە رێككەوتن بۆ ئەوەی چین ببێتە ئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكان خۆی سەرسام بوو چۆن ئەو رێككەوتنە كرا، لەم بارەوە دەڵێت : ( دووريی 30 ساڵم بە 3 رۆژ بڕی) ، لەمەش زیاتر كاتێك ئەنوەر ساداتی بەوە قایلكرد میسر و ئیسرائیل رێككەوتنی ئاشتی ئیمزا بكەن، ئەمەیان نەك هەر جێگەی سەرساميی خۆی بەڵكو هەموو جیهانیشی سەرسامكرد، لەمەش زیاتر كاتێك باسی تیۆری (سەركەوتن بەبێ شەڕ دەگيرا بۆ رووخانی یەكێتی سۆڤیەتی پێشوو) ئەوا نەك هەر كەس بڕوای نەدەكرد، بەڵكو كە روویدا ناوی لێنرا (كۆتایی مێژوو).

ئاماژەكردن بۆ مێژووی سەركەوتن و گۆڕانكارییە گەورەكانی پارتی كۆماری ، هەوڵێك نيیە بۆ ئەوەی ستایشی فەلەسەفە و بیركردنەوەی دۆناڵد ترامپی سەرۆكی تازەی ئەمریكا بكەین، ئەمەش لەبەر ئەوەی دۆناڵد ترامپ بە مێژووی ئەمریكادا تەنها سەرۆكە كە هەڵدەبژێردرێت و هیچ ئەزموونێكی پێشيی سەربازی و سیاسی نيیە، بەڵام پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا بۆچی پارتی كۆماری لەنێو ئەو هەموو كەسە شارەزا و لێهاتووەی هەیەتی ، كەسێكی وەك دۆناڵد ترامپی كرد بە كاندیدی خۆی بۆ سەرۆكایەتيی ئەمریكا؟ دیارە وەڵامی ئەم پرسیارە كەسایەتی و رەفتاری دۆناڵد ترامب دەیداتەوە و پێمان دەڵێت ، بێجگە لە ترامپ هیچ كاندیدێكی دیكە نەیدەتوانی ئەو دوو كێشە سەرەكيیەی سیستمی سیاسی ئەمریكای تووشی سەرەتان كردووە بیكاتە دروشمی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردن، ئەمەش لەبەر ئەوەی چارەسەركردنی ئەو دوو كێشە گەورەیەی سیستمی سیاسی لە ئەمریكا سەرلەبەر پێویستی بە گۆڕینی هەموو سیستمی سیاسی ئەمریكایە، سیتمێك كە جارێكی دیكە لەناو بەیانی سەربەخۆیی و دەستووری ئەمریكا سەردەمی شۆڕشی ئەمریكا خۆی پێناسە بكاتەوە كە ئەویش گێڕانەوەی شكۆ و مەزنایەتيیە بۆ ئەمریكا. هەڵگرتنی ئەم دروشمە بۆ كەسێك كە خۆی پاڵاوتبێت بۆ سەرۆكی داهاتووی ئەمریكاو هیچ ئەزموونێكی سیاسی و سەربازی نەبێت، ئەوەمان پێدەڵێت، ئەم كارە هیندە موجازەفەیەكی گەورە بووە كە پارتی كۆماريی گەیاندۆتە ئەو ئاستەی قوربانی بە كانیدەكەی خۆی بدات، دیارە بێجگە لە دۆناڵد ترامپیش لەنێوان هەموو كاندیدەكانی دیكەی كۆمارییەكاندا ئامادەنەبووە خۆی بكاتە قۆچی قوربانی لەبەردەم ئامانجێكی نەك نیمچە مەحاڵ بەڵكو مەحاڵی تەواودا.

مەحاڵی گەیشتن بەو ئامانجەی كۆمارییەكان بە دروشمەكانی ترامپەوە سەرۆكایەتيی ئەمریكا بگرنەوە دەست، گەیشتبووە ئەو ئاستەی بەشێكی زۆر لە كۆنگرێسمان و سیناتۆری كۆمارییەكان دروشمی نابێت قەت ترامپ (Never Trump) بەرز بكەنەوە، ئەمەش لەترسی ئەوە بوو، دروشمی هەڵبژاردنەكانی ترامپ، پێش ئەوەی دوژمنەكانی ئەمریكا بترسێنێت، دۆستەكانی ئەمریكای دەترساند، بۆیە ئەمجارەش پارتی كۆماری ئەمریكا سەركەوتنێكی بەدەست هێناوە، زۆر لەسەركەوتنەكەی (ریگان و بوش) گەورەترە كە ناویان لێنا كۆتایی مێژوو، بۆیە دەشێت ئەمجارە ناوی لێ بنرێت سەرەتای سیستمێكی سیاسيی تازە لە ئەمریكاو كۆتایی سیستمی نوێی جیهان و رێكخستنەوەی جیهان لە چوارچێوەی سیتمێكی نوێی جیهانیدا.

ئەم ئاراستەیە ئەوەمان بۆ ئاشكرا دەكات كە پارتی كۆماری لە هەڵبژاردنەكانی ئەمجارەی ئەمریكادا، بە دوو ئامانجی گرنگەوە هەڵمەتەكانی بە ترسناكی و سەختی بەڕێوەبردووە، ئامانجی یەكەمی پارتی كۆماری كە بردنەوەی پۆستی سەرۆك كۆماری ئەمریكا بوو، گەیشتە ئەو ئاستەی كە بەدیهێنانی ببێتە شتێكی مەحاڵ، بۆیە هەر زوو گەڕایەوە سەر ئامانجی دووەم كە پاریزگاریكردن بوو بە زۆرینەی ئەنجوومەنی نوێنەران و ئەنجوومەنی سەنات، ئەمەش مانای ئەوەیە لە ستراتیژیەتی كۆمارییەكاندا بۆ ئیدارەی داهاتووی ئەمریكا ئەوە بووە، هەتا ئەگەر ئیدارەی ئەمریكی لەدەست خۆشیاندا نەبێت، بەڵام لە ژێر كۆنتڕۆڵی خۆیاندا بێت، بەڵام ئێستا كە ئیدارەی داهاتوو و هەردوو ئەنجوومەنی نوێنەران و سەنات هەمووی پێكەوە لەژێر هەژموون و كۆنتڕۆڵی كۆمارییەكاندایە، ئەو ستراتیژەی دایانڕشتووە بە رێگەی سەرۆك ترامپ جێ بەجێی دەكەن، بەڵام پرسیار لێرەدا ئەوەیە ئایا مەترسی ئەوە نيیە كە ترامپ وەك سەرۆكی ئەمریكا كە خاوەنی گەورەترین دەسەڵاتە لە جیهاندا راوبۆچوونی خۆی فەرز بكات و رێگە نەدات ئەوەی پارتی كۆماری مەبەستێتی وەك خۆی جێ بەجێ بكرێت؟ وەڵامی ئەم پرسیارە بەو جۆرە دەدرێتەوە زۆرینەی ئەنجوومەنی نوێنەران و سەنات لای كام حزبە هەر ئەو ستراتیژە جێبەجێ دەكرێت، بۆیە ئەگەر دۆناڵد ترامپ وەك شەخسێكی سەربەخۆ خۆی كاندید بكردایە و پارتی كۆماری لە پشت نەبووایە ئەوا هێندەی كاندیدەكەی پارتی سەوز و لیبرالیيەكانیش دەنگی نەدەهێنا كە لەناو هەژماركردنی دەنگەكاندا بوونیان نەبوو، لەمەش زیاتر ئەگەر گریمانەی ئەوەش بكەین هەتا ئەگەر هیلاری كلینتۆنیش ببووایە بەسەرۆكی داهاتووی ئەمریكا ئەوا دەبووایە بەو جۆرە سەرۆكایەتيی بكات كە ئەنجوومەنی نوێنەران و سەنات قەناعەت پێ بكات، هەربۆیە لێرە بەدواوە كە ترامپ دەبێتە نیشتەجێی هەمیشەيی كۆشكی سپی و سەرۆكی داهاتووی ئەمریكا، ئەوا دەبێت ترامب وەك سەرۆكی ئەمریكا و پارتی كۆماری خوێندنەوەی لەسەر بكرێت، نەك ئەو كاندیدەی كە لە هەڵمەتی هەڵبژاردنەكاندا دەردەكەوت و بە رووكەش بەشێكی پارتی كۆماری خۆی لێ بێ بەری دەكرد، بەڵام وەك ئێستا پاول رایان سەرۆكی ئەنجوومەنی نوێنەرانی سەر بە پارتی كۆماری قسەدەكات، كۆمارییەكان سەركەوتنی ترامب نەك هەر بە سەركەوتنی خۆیان دەزانن، بەڵكو وەك ئەمجارەش ئەم سەركەوتنە بەجۆرێك پارتی كۆماری سەرسامكردووە كە تووشی سەرسووڕمانێكی گەورە بوون.

سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا
كۆمارییەكان گۆڕانكاری تێدا دەكەن نەك ترامپ

شۆكی گەورەی جیهان بەرامبەر سەركەوتنی ترامپ وەك سەرۆكی داهاتووی ئەمریكا، ئەو دروشمانە بوو كە داوای گۆڕانكاريی گەورەی لە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا و گۆڕینی مامەڵە و پەیوەنديی ئەمریكا لەگەڵ هاوپەیمانەكانی لە یەكێتيی ئەوروپا و ناتۆ و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و رۆژهەڵات و باشووری ئاسیا.
ئەم پەیامانەی لە درووشمەكانی دۆناڵد ترامپدا دەبوو بگوترێن، زەمینە رەخساندنی كۆمارییەكان بوو بۆ ئەوەی ئەو پەیامە تازانە شەرعيیەتی هەڵبژاردن وەربگرن، هەروەك چۆن ئیسپانیا لە ساڵی 2003 كە ئەندامی هاوپەیمانی ئۆپەراسێۆنی ئازادكردنی عێراق بوو، مەبەستی بوو هێزەكانی زوو لە عێراق بكشێنێتەوە، بەڵام پێویستی بە شەرعیيەتی دەنگدان هەبوو، بۆیە كاتێك لە هەڵبژاردنەكانی هەمان ساڵی ئیسپانیادا ئەو شەرعیيەتەی وەرگرت، پێش هەمووان هێزەكانی لە عێراق كشاندەوە، هەروەها هەر لە ساڵی 2003 توركیا نەیدەویست بەبێ جێ بەجێكردنی مەرجەكانی خۆی ببێتە ئەندامی هاوپەیمانی شەڕی عێراق، ئەویش پەنای بۆ پەرلەمان برد و شەرعیيەتی دەنگدانی نوێنەرانی وەرگرت بۆ ئەوەی بەشداری نەكات.

بێگومان ئەو گۆڕانكاریيانەی دۆناڵد ترامپ لە هەڵمەتەكانی هەڵبژاردن بانگێشەی بۆ دەكرد، گۆڕانكاریيەك نین كە پارتی كۆماری یان دیموكراتی دژی بن یان بڕوایان پێی نەبێت، بەڵكو لەگەڵ ئەو شێوازە زەق و ئاشكرایە نەبوون كە ترامپ بەوجۆرە بانگێشەی بۆ دەكرد، هەر بۆ نموونە ئەو هەڵوێستەی ئێستا ترامپ بەرامبەر پەنابەری موسڵمان و ئەمریكای لاتینی بەرزی كردۆتەوە ، لە ساڵی 1938 هەمان دروشم بەرامبەر پەنابەری جووش بەرزكراوەتەوەو دەرگا نەكراوەتەوە بە رووی لافاوی پەنابەری جووەكاندا، لەمەش زیاتر پێش ترامپ، هنتنگتن لە كتێبی ( ئێمە كێین؟) توندتر لە ترامپ هەڵوێستی نەك هەر بەرامبەر پەنابەرانی ئەمریكای لاتینی وەرگرتووە، بەڵكو هنتنگتن، ئەو بڕیارەی ئەمریكاشی بەمەترسی داناوە كە زمانی ئیسپانی هاوشانی زمانی ئینگلیزی لە ئەمریكا وەك زمانێكی فەرمی پێناسە بكرێت، بۆیە ئەوەی ترامپ بە ئاشكرا دەیگوت، لەناخی دڵی زۆربەی ئەمریكیەكاندا بوو، بەڵام بە ئاشكرا و بەو زەقیيە نەدەگوترا. هەروەها ئەوەی ترامپ بەرامبەر پەنابەری موسڵمان یان شێوازی مامەڵەی ئایندەی ئەمریكا لەگەڵ دەوڵەتە دۆستەكانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهانی ئیسلامی، پێش ئەوەی بەكردەیی هەڵمەتەكانی هەڵبژاردن دەست پێبكات، ئەم ئیدارەی ئێستای سەرۆك ئۆباما یاسای (جاستا) ی دژی سعودیە پەسەند كرد بۆ ئەوەی هەركەسێك لە كارەساتی 11ی سێپتەمبەر زیانی پێگەیشتووە بە پارەی سعودیە دەبێت قەرەبوو بكرێتەوە، بۆیە هیچ سەیر نيیە كە ترامپ داوا دەكات دەبێت لەمەودوا هاوپەیمانەكانی ئەمریكا پارە بدەن بۆ ئەوەی ئەمریكا بیان پارێزیت.
سەبارەت بە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، دیارە لەدوای راپەڕینەكانی وڵاتانی عەرەبی، ئیدارەی ئەمریكاو ئەنجوومەنی نوێنەران و ئەنجوومەنی سەناتیش گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا لە ئاستی كێشەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا كار ناكات و هیچ كێشەیەكی پێ چارەسەر ناكرێت، بۆیە ئەم سیاسەتە پێویستی بەدووبارە داڕشتنەوە هەبوو، هەروەها پێویستی بەوە بوو ئەم سیاسەتە لە چوارچێوە تەقلیديیەكەی شەڕی سارد و سەروەریی دەوڵەت دەربهێنرێت و بەشێوەیەكی پراگماتیكانە مامەڵە لەگەڵ ئەو كێشانە بكات كە لەسەر ئەرزی واقیع لە رۆهەڵاتی ناوەڕاست و جیهانی ئیسلامی بوونیان هەیە.
خۆگرێدانەوەی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا لە سیاسەتی سەردەمانی شەڕی سارد و پارێزگاریكردن بە دەوڵەتە بەزۆر دروستكراوەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهانی ئیسلامی، بووە هۆكاری ئەوەی تەنها بۆ عێراق و ئەفغانستان لەماوەی 8 ساڵدا زیاتر لە 6-7 ترلیۆن دۆلار خەرج بكەن و چەندین هەزار قوربانی و دەیان هەزار بریندار بدەن، بەڵام ئاكامەكەی ئەوەبوو، عێراقی 2016 زۆر لە عێراقی 2003 مەترسیدارترە و رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی 2016 زۆر لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ساڵانی 2000 جێگەی مەترسيیە.

لەلایەكی دیكە ئەگەر سەرنج لە هەڵوێستی دەوڵەتانی ئەندامانی ناتۆ بدەین كە هاوپەیمانيیەك بۆ پاراستنی ئاشتی و ئاسایش و سیستمی جیهانی پێكەوە كۆیان دەكاتەوە، وەك لە رووداوەكانی عێراق و ئەفغانستان و دواتریش لیبیا و سوریا و ئۆكرانیا بینیمان، هیچ كۆدەنگيیەك و هەڵوێستێكی هاوبەش و پتەو لەنێوان ئەندامانی ئەو هاوپەیمانيیە بوونی نيیە، هەر بۆ نموونە توركیا كە ئەندامی ناتۆیە زۆر بەسادەیی لە هێرشی ناتۆ بۆ سەر لیبیا بەشداری نەكرد، ئەمجارەش لە هاوپەیمانيی نێودەوڵەتی دژی داعش، ئێستاشی لەگەڵدا بێت توركیا لەگەڵ ناتۆ یەكدەنگ و یەك هەڵوێست نيیە و سەربەخۆ رەفتار دەكات، ئەوجا لەبەرامبەر رووسیاش لەسەر مەسەلەی ئۆكرانیاو لكاندنی كریما بە رووسیاوە، ئەوا هەڵوێستی ئەندامانی ناتۆ نەك هەر یەكگرتوو نيیە، بەڵكو هەندێك لە ئەندامانی ناتۆ پێشوازی لە سیاسەتەكانی رووسیا و پۆتین دەكەن.

ئەم پاشاگەردانيیەی سیستمی جیهانی و ناتۆ بەسەركردایەتيی ئەمریكا بەخۆیەوە دەبینێت پێويستی بەدووبارە داڕشتنەوە و پێناسەكردنەوە هەیە، بۆیە ئەگەر هیلاری كلینتۆنیش ببووایە بە سەرۆك ئەم پێداچوونەوەیە دەكرا، بەڵام ئەو میكانیزمە لەبارەی لە سەرۆكایەتيی ترامپدا شەرعیيەتی هەڵبژاردنی پێدراوە و دەوڵەتانیش ناچارن رێز لەو شەرعیيەتە بگرن، لەسەرۆكایەتيی هیلاریدا ئەو شەرعیيەتە بوونی نەدەبوو كارەكە بە ئاسانی جێ بەجێ نەدەبوو. بەڵام ئەگەر لەم چەند رۆژەی دوای سەركەوتنی ترامپ ، سەرنج لە قسەو لێدوانەكانی دەوڵەتە گەورەكانی یەكێتيی ئەوروپا و ناتۆ بدەین، دەبینین هەر ئەو دەوڵەتانەی كە سەركەوتنی ترامپیان بە هەڕەشە بۆ سەر جیهان پێناسە دەكرد، ئێستا داوادەكەن راستەوخۆ لەگەڵ ترامپ دابنیشن و لەسەر هاوكاری و هەماهەنگی داهاتوو لەگەڵ ئیدارەی تازەی ئەمریكا قسە بكەن.
شەڕی داعش و گرنگيی كوردستان
لە ئەجیندای ئیدارەی داهاتووی ئەمریكادا
لە ئەجیندای ئیدارەی داهاتووی ئەمریكادا پێناسەی داعش هەموو ئەو لایەنانە دەگرێتەوە كە بە ئاشكرا ئەمریكا وەك ( شەیتانی گەورە) دەبینن، ئەوجا ئەم تێڕوانینە تێڕوانینی قاعیدە بێت یان داعش یان هەر دەوڵەتێكی ناوچەكە.

باڵیۆز جوزیف نای كە كتێبی ( هێزی نەرم) ی نووسی، ئاماژە بەوە دەكات پێش رووخانی دیواری بەرلین، خۆپیشاندەران لەودیو كەمپەكانی بلۆكی سۆشیالیستەوە پەیكەری ئازاديی شاری نیویۆركیان بەرزدەكردەوە وەك ئاماژەیەك بۆ ئەوەی ئەمریكا وڵاتی ئازاديیە، خەڵك بە تاسەوە گوێی بۆ زمانە جیاوازەكانی دەنگی ئەمریكا و رادیۆی ئەوروپای ئازاد دەگرت، بەڵام ئێستا ئەو هەست و سۆزە نەك هەر گۆڕانكاری بەسەردا هاتووە، بەڵكو دوژمنانی ئازادی هاتوونەتە ناو ماڵی ئەمریكا و دەیانەوێت پەیكەری ئازادی بڕووخێنن، ئەوكات جوزیف نای دەیگوت: (من دوايین كەس دەبم كە بڵێم، دەبێت دەستبەرداری هێزی سەربازیی بین، بەڵام نابێت لە پێناوی بەكارهێنانی هێزی سەربازیدا هێزی نەرم لەدەست بدەین) سەبارەت بەم قسەیە ، دۆناڵد رامسفیڵد كە لەسەردەمی ئیدارەی جۆرج دەبلیو بوشدا وەزیری بەرگريی ئەمریكا بوو، زۆر بەسادەیی بە جۆزیف نای گوتبوو جەنابی باڵیۆز من نازانم مەبەستی تۆ لە پەنابردنەوە بۆ هێزی نەرم مانای چییە؟ ئەگەر جۆزیف نای لە كتێبەكەیدا ئەم پرسیارەی رامسفیڵد وەك بێ بایەخكردنی هێزی نەرم لە ناو ئیدارەی بوشدا دەخاتەروو، بەڵام رۆژگاری دوايی دەریخست، رامسفیلد مەبەستی ئەوە بووە (زۆر زەحمەتە بتوانرێت سەرنجی گەل و دەوڵەتانی جیهانی عەرەبی و ئیسلامی بە هێزی نەرم رابكێشرێت، بەڵام گۆڕانكاری لەو وڵاتانە پێویستی بەوەیە كە هێزی زەمینی لەناو ئەو وڵاتانە بەكاربهێنرێت هەروەك چۆن لە عێراق و ئەفغانستان بەكارهات)، دیارە سەبارەت بەم واقیعە دوای نزیكەی 6 ساڵ جۆزیف جارێكی دیكە و لە كتێبی ( ئایندەی هێزدا) و دوای ئەوەیش لە كتێبەكەیدا( ئایا ئەمریكا تەواو كۆتایی هاتووە؟) جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە ئایيندەی هێز لەمەترسیدایە، چونكە هێز گەیشتۆتە كاراكتەری غەیرە دەوڵەتی و پێویستە زیرەكانە هێز بەكاربهێنرێت، یان خود باردۆخەكە هێندە مەترسیدار بووە دەبێت بیر لەوە بكرێتەوە سوپای ئایندە رۆبۆت بێت نەك مرۆڤ.
ئەوجا ئەگەر لەم روانگەیەوە ئاڵۆزيی باردۆخەكە لە دیدگای ئەمریكا بخوێنینەوە، ئەوا وەك دینیس رۆس دەڵێت، ئەگەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست تەنها كێشەی سوریا یان میسری تیدا بێت و هیچی دیكە، هێشتا ئەو كێشەیە لەتوانای ئەمریكا گەورەترە، بۆیە لەم حاڵەتەدا كە كۆمارییەكان لەسەر زاری دۆناڵد ترامپەوە دەڵێن، دەبێت پێش دوژمنەكانمان، دۆستەكانمان ئامادەباشیيان هەبێت بەرپرسیاریيەتی هەڵبگرن، ئەوە مانای ئەوەیە هەتا ئەگەر ئەمریكا سەركردایەتیش بكات ئەوا ناكرێت هەموو بارەكە لەسەر شانی ئەمریكا بێت. كەواتە ئەمە مانای ئەوەیە پێش ئەوەی رووبەڕووی دوژمن ببنەوە دەبێت، هاوپەیمانیەكان گۆڕانكاريیان بەسەردا بیت، ئەمەش وەك ئۆرسۆلا ڤۆن دەر لاینی وەزیری بەرگريی ئەڵمانیا دەڵێت، دەبێت شێوازی هاوپەیمانی بگۆڕێت بۆ بەرپرسیاريیەتی هاوبەش نەك لایەك لەژێر هەژموونی ئەوی دیكەدا بێت.
لێرەوە ئەگەر هەڵوەستەیەك لەسەر ستراتیژيیەتی ئیدارەی داهاتووی ئەمریكا بكەین بەرامبەر بەداعش ، ئەوا ئەو ستراتیژە تەنها تێكشكاندنی سەربازيی ریكخراوی تیرۆریستی داعش نابێت، بەڵكو هەموو ئەو هۆكارانە دەبێت كە درێژە دەدات بەشەڕی ناوخۆی نێوان سوننە و شیعە و ئەو دەوڵەتانەشی كە لەژێر پەردەی شەڕی سوننە و شیعە شەڕی بەوەكالەت دەكەن، ئەمەش مانای ئەوەیە هەموو ئەو فاكتەرانەی دەبنە هۆكاری ناسەقامگیری لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ، لەچوارچێوەی یەك ستراتیژیدا مامەڵەی لەگەڵدا دەكرێت كە پێی دەگوترێت ستراتیژیيەتی دژی داعش.

لەم ستراتیژيیەدا كە كوردستان رۆڵێكی سەرەكی لە شەڕی دژی داعشدا دەگێڕێت، سیاسەتی ناوخۆی كوردستانیش ئەو ژینگەیەی فەراهەمكردووە كە تۆوی داعش و فیتنەی مەزهەبگەرایی و ئاینی و نەتەوەیی تێدا دروست نەبێت، ئەوا كوردستان لە ستراتیژيیەتی داهاتووی ئیدارەی ئەمریكادا بە پێگەیەكی بەهێزتر و روویەكی درەوشاوەتر دەردەكەوێت.

ئەم بۆچوونە هەروەها لە خۆڕا نەهاتووە، بەڵكو لەو كاتەوەی داعش هێرشی كردۆتە سەر كوردستان و پێشمەرگە توانیویەتی كە تیرۆریستانی داعش رابگرێت و پاشانیش تێكیان بشكێنێت، پرۆژەی پڕچەك كردنی هێزی پێشمەرگە بە ئاستی سوپایەكی مۆدێرنی دەوڵەتیكی سەربەخۆ، بۆتە پرۆژەی كۆنگرێسمان و سیناتۆرەكانی پارتی كۆماری لە ئەنجوومەنی نوێنەران و سەنات، پرۆژەكەش لە لیژنەی سەربازی كۆنگرێس دەنگی پێویستی هێناوە، بەڵام لەبەر ئەوەی ئەم هەنگاوە دەبێتە هۆكاری ئەوەی عێراق وەك دەوڵەت سەروەریی نەمێنێت، ئیدارەی ئۆباما گوشاری كرد كە نابێت بەو ئاستەو راستەوخۆ چەك بدرێتە پێشمەرگە، كە سەرۆك بارزایش لە 2015 چووە ئەمریكا، ئەم پرسە لەگەڵ ئەویش باسكرا و سەرۆك بارزانی جەختی لەسەر ئەوە كردەوە پێشمەرگە پێویستی بەچەكە، گرنگ ئەوەیە چەك بگاتە دەستی پێشمەرگە نەك چۆن دەدرێتە پێشمەرگە.
ئەگەر سەرنج لە تێگەیشتنی كۆمارییەكان بۆ گرنگی و زەرورەتی كوردستان لەشەڕی دژی داعشدا بدەین، ئەوا لەو راستییە تێدەگەین، كە كۆمارییەكان و سەرۆكی داهاتووی ئەمریكا، بۆ تیكشكاندنی داعش و هەموو ئەو فیكرە داعشیيانەی لە ناوچەكە و وڵاتانی دەوروبەر بوونیان هەیە، نەك هەر ئامادەن كە تەنها بەچەك و تەقەمەنی و مەشق و راهێنان یارمەتيی كوردستان و پێشمەرگە بدەن، بەڵكو واقیعی تازە وا پێويست دەكات كوردستان دەوڵەتێكی سەربەخۆ بێت و دەبێت پێش هەر وڵاتێكیش ئەمریكا وەك سەرۆكی هاوپەیمانيی نێودەوڵەتی و ناتۆ بۆ ئاشتی و ئاسایشی جیهان دان بەو دەوڵەتانەدا بنێت و هەر هێز و لایەنێكیش دژی سەربەخۆيی كوردستانێكی سەربەخۆ رابوەستێت، دەبێت وەك ئەو داعشە سەیر بكرێت كە لە 2014 بە خەیاڵی خاوی دەیويست كوردستان داگیر بكات.