باشووری كوردستان وەك ئێستا بە فەرمی بەشێك بێت لە عێراق، یان وەك دەوڵەتێكی سەربەخۆ خۆی رابگەیەنێت، ئەوا ئەو جوگرافیایەی ئێستا لەبەر دەستیەتی و ئەو دەسەڵاتەی ئێستا لە هەموو بوارەكانی جوگرافیا و سوپا و ئابووری و سیاسی و دیپلۆماتی و. هتد هەیەتی، لەدوای نەمانی داعشیش هیچ گۆڕانكارییەكی بەسەردا نایەت، بەڵكو دوای داعش، بەهەمان شێوەی دوای رووخانی رژێمی سەدام حوسێن لە 2003 ئەمری واقیعی پێش نەمانی داعش وەك خۆی دەمێنێتەوەو هەوڵەكان بۆ دووبارە بونیادنانەوەی بەشە عەرەبییەكەی عێراق (ناوچەكانی سوننەو شیعە) دەخرێنەگەڕو كوردستان ناكەوێتە چوارچێوەی ئەو پرۆسەیە كە بۆ دووبارە بونیادنانەوەی عێراق لەدوای داعش دەخرێتەگەڕ.

دیارە كە دەشڵێین كوردستان نابێتە بەشێك لەدووبارە بونیادنەوەی بەشە عەرەبییەكەی عێراق، مەبەست ئەوەیە كە بەشە عەرەبییەكەی عێراق لەنێوان سوننەو شیعە چۆن رێكبخرێتەوە، ئەوكات پێوەندیی نێوان كوردستان و عێراق باسی لێوە دەكرێت. واتە دەبێت بەشە عەرەبییەكەی عێراق دوای بونیادنانەوەو رێكخستنەوەی پێوەندیی نێوان شیعەو سوننە، میكانیزمێك بدۆزنەوە بۆ ئەوەی پێوەندی ئایندەی عێراق و كوردستان دیاری بكات.
بۆ پرۆسەی بونیادنانەوەی بەشە عەرەبییەكەی عێراق، دیارە ئیدارەی ئیستای ئەمریكا لەوانەیە تەنیا فریای گرتنەوەی شاری موسڵ بكەوێت و مامەڵەكردن لەگەڵ بەشە عەرەبییەكەی عێراق دەكەوێتە ناو دۆسیەی سەرۆكی داهاتووی ئەمریكاو بریتی دەبێت لەوەی چۆن ئاشتی و سەقامگیری لەنێوان عەرەبی شیعەو عەرەبی سوننە بونیادبنرێتەوەو كام رێگە بگیرێتەبەر بۆ ئەوەی جارێكی دیكە رێكخراوی تیرۆریستی داعش كێشەی مەزهەبگەرایی نێوان شیعەو سوننە نەكاتە بەرمیلێك بارووت و بەهەموو بەشە عەرەبییەكەی عێراقدا بیتەقێنێتەوە.

كەواتە شەڕی دژی داعش وەك شەڕێكی جیهانی ئازاد بەرامبەر رێكخراوێكی تیرۆریستی جیهانی، لەدوای ئازادكردنەوەی موسڵ پێدەنێتە قۆناخێكی دیكە، لەلایەك ئەمریكاو هاوپەیمانیی نیودەوڵەتی بەرنامەو ستراتیژیان بەوجۆرەیە كە دوای ئازادكردنی موسڵ سەقامگیری بگێڕنەوە و شەڕی نێوان سوننەو شیعە كۆتایی پێبهێنن، لەبەرامبەریشدا تیرۆریستانی داعش بەرنامەو پیلانیان بەوجۆرەیە كە دوای ئەوەی موسڵ لەدەست دەدەن، بە جۆرێكی دیكە ئیستغلالی ئەو هەستە شەڕانگێزییە مەزهەبگەراییەی نێوان شیعەو سوننە بكەن و دووبارە بە تاكتیكێكی تازە مامەڵە لەگەڵ بارودۆخی دوای موسڵ بكەن. سەبارەت بە بەرنامەی داعش دوای موسڵ، رۆژنامەی نیویۆرك تایمز لە رۆژی 24ی ئۆكتۆبەری 2016 راپۆرتێكی بڵاوكردۆتەوە بەناونیشانی (دەوڵەتی ئیسلامی دوای موسڵ - The Islamic State After Mosul)، لەم راپۆرتەدا رۆژنامەكە ئاماژەی بەوە كردووە لەمانگی ئایاری رابردووەوە تیرۆریستانی پلانی ئەلئنحیاز (خطة الانحیاز)، یان كشانەوەی كاتییان بەرەو بیابان راگەیاندووە، لەم پلانەدا ئاماژە بەوە كراوە چۆن لەساڵانی دوای 2007 دوای ئەوەی ئەمریكا هێزی زیادكردو هێزەكانی سەحوەی سوننە توانییان قاعیدەی عێراق پاشەكشە پێبكەن، ئەمجارەش بەهەمان شێوە چەند بەرگرییان پێكرا لەموسڵ دەیكەن و پاشان دەكشێنەوە، لەبەرامبەردا ئامۆژگای واشنتۆن-یش بۆ دیراسەتی رۆژهەڵاتی نزیك لە تازەترین توێژینەوەیدا بەناونیشانی (لەداستانی موسڵ، دووبارە دروستبوونەوە لەدیالە: چۆن دەوڵەتی ئیسلامی بەرمیلی بارووتی مەزهەبگەرایی لە عێراقدا ئیستغلال دەكات – Losing Mosul، Regenerating in Diyala: How the Islamic State Could Exploit Iraq›s Sectarian Tinderbox) بڵاوكردۆتەوە، لەم توێژینەوە تازەیەشدا ئاماژە بەوە كراوە دوای ئەوەی داعش موسڵ لەدەست دەدات، جارێكی دیكە هەوڵدەدات لە دیالەوە سەرهەڵبداتەوەو ئەم سیناریۆیەش وەك دووبارەبوونەوەی سیناریۆكانی پێشتری رێكخراوی قاعیدەی لقی عێراق خراوەتەڕوو.

ئەگەر لەسەر ئەم دوو ئاراستەیە كە یەكەمیان ئاراستەی ئەمریكاو هاوپەیمانانە بۆ گێڕانەوەی سەقامگیری و ریشەكێشكردنی فیكری داعش، لەبەرامبەریشدا سەیری پلان و سیناریۆكانی داعش بكەین بۆ دوای ئازادكردنەوەی موسڵ، ئەوا ئەگەر ئەمریكاو هاوپەیمانان بەتەواوەتی لەسەر ئەو پەتاو نەخۆشییە مەزهەبگەراییە هەڵوەستە نەكەن كە بۆتە هاندەر و هۆكار بۆ بەهێزبوونی رێكخراوی تیرۆریستی داعش لەعێراقدا، ئەگەر داعش لەڕووی سەربازیشەوە تێكبشكێندرێت، ئەوا لەڕووی سیاسییەوە بەجۆرێكی دیكە داعش و لەداعشیش ترسناكتر سەرهەڵدەداتەوە.
كەواتە پڕۆگرامی سەرەكی بۆ رێكخستنەوەی بەشە عەرەبییەكەی عێراق (شیعە و سوننە) بریتییە لە چۆنیەتی گێڕانەوەی سەقامگیری، نەك وتووێژو دانوستاندن بێت لەسەر ئەوەی عێراق دیموكراتییە، یان عێراق فیدڕاڵییە، یان هەر ناوێكی دیكە كە قسەكانی پێدەڕازێننەوە.

ئەوجا ئەگەر عەرەبی سوننە لەدژی سوپای شیعەگەرای مالیكی پێشوازی لەداعش كردبێت، ئەوا پێش ئەوەی بیر لەوە بكرێتەوە فیكری داعش ریشەكێش بكرێت، دەبێت بیر لەوە بكرێتەوە كە عەرەبی سوننە لەوە دڵنیا بكرێتەوە كە جارێكی دیكە ناكەونەوە بەر هەڕەشەی هەژموونی هێزەكانی ئاسایش و سوپا وەك هێزێكی شیعە، بەڵكو دەبێت عەرەبی سوننە خۆی خاوەنی هێزی ئاسایش بێت و ئەو پشكەی لە سوپای عێراق هەبێت كە ناوچەكانی خۆی بێ بپارێزێت. بۆیە هەتا عەرەبی سوننە نەبێتە خاوەنی هێزی ئاسایش و سوپای خۆی، ئەوا ناتوانرێت لەوە دڵنیابكرێتەوە كە جارێكی دیكە ناكەوێتە ژێر هەڕەشەی هێزەكانی شیعە.
ئەم ئاراستەیە كە پێشتر بۆ عێراقی دوای ئازادكردنی موسڵ باسكراوە، بریتی نابێت لە دروستكردنی هەرێمی فیدڕاڵی لەچوارچێوەی دەوڵەتێكی فیدڕاڵیدا، هەروەها بریتیش نابێت لە دابەزاندنی دەسەڵاتی زیاتر لە حكومەتی فیدڕاڵییەوە بۆ پارێزگاكان، بەڵكو بریتی دەبێت لەشێوازێكی تازە كەپێی دەگوترێت: (بەلامەركەزیكردنی هێزەكانی ئاسایش و سوپا)، ئەمەش واتە ئەگەر پارێزگاكانی عەرەبی سوننە هەر یەكەیان ببنە هەرێمێكی فیدڕاڵی، یان هەموویان پێكەوە ببنە هەرێمێكی فیدڕاڵی، دەبێت بەشێوەیەكی لامەركەزی خۆیان خاوەنی هێزەكانی ئاسایش و پۆلیس و سوپای خۆیان بن، بەڵام هەمووشیان دەبنەوە بەشێك لە سوپا و هێزەكانی ئاسایشی عێراق.
ئەوجا كە سەرەتای پرۆسەی گێڕانەوەی سەقامگیری بۆ نێوان شیعەو سوننەی عێراق بە لامەركەزیكردنی ئاسایش و سوپا بێت، ئەوا دەبێت جوگرافیای سوننە و شیعەش لەیەكتری جیابكرێتەوە، لەبەر ئەوەی كە سوپا و ئاسایش دەبێتە لامەركەزی، ئەم لامەركەزیەتە دەسەڵاتی شەرعی دەداتە ئەو هێزانە كە جوگرافیایەكی دیاریكراو دەپارێزن.

لە بارودۆخی ئێستای بەشە عەرەبییەكەی عێراقدا كە جوگرافیایەكی دیاریكراو بۆ هەموو عەرەبی سوننە جیانەكراوەتەوەو گەورەترین كێشەش چارەسەركردنی كێشەی نێوان سوننە و شیعەیە لە بەغدادا، ئەوا لەوانەیە بەلامەركەزیكردنی ئاسایش لەسەر ئاستی پارێزگاكان بۆ عەرەبی سوننە لەبارتر بێت و باشتر بتوانرێت كاری لەسەر بكرێت، لە هەمووشیان زیاتر بەلامەركەزیكردنی ئاسایش لەناو بەغدادا بۆ ئەوەی ئاسایشی سوننە بتوانێت گەڕەكەكانی سوننە بپارێزێت و ئاسایشی شیعەش گەڕەكەكانی شیعە بپارێزێت. ئەگەری سەركەوتنی ئەم چارەسەرەش بۆ گێڕانەوەی سەقامگیری لەنێوان شیعەو سوننە بەندە بە ئامادەبوونی نفوزی سیاسی و سەربازی ئەمریكا و هاوپەیمانان و نەتەوەیەكگرتووەكان لە بەشە عەرەبییەكەی عێراقدا، ئەگەر ئەم نفوزە سیاسی و سەربازییەی ئەو لایەنانە لەسەر ئەرز بوونی نەبێت، ئەوا چۆن دوای كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە 2011 بووە هۆكاری ئەوەی داعش لە جێگەی ئەلقاعیدە دروست بێتەوە، ئەوا جارێكی دیكە لە داعش خراپتر دروست دەبێتەوە.

لەناو ئەم پرۆسە سیاسییە تازەیەدا، هەرێمی كوردستان لەدەرەوەی پرۆسەی رێكخستنەوەی نێوان عەرەبی شیعەو سوننەو بونیادنانەوەی بەشە عەرەبییەكەی عێراق دەبێت، ئەمەش لەبەر ئەوەیە كوردستان هەم خاوەنی سوپای خۆیەتی كە پێشمەرگەیە، هەمیش توانیویەتی سەقامگیری و پێكەوەژیان لەنێوان ئایین و نەتەوە جیاوازەكان دروست بكات، بەڵام سەبارەت بە ئایندەی پارێزگای نەینەوا دوای داعش و لەبەر ئەوەی بەشە كوردستانییەكەی ئەو پارێزگایە لەلایەن هێزی پێشمەرگەی كوردستانەوە ئازادكراوەتەوە، ئەوا لەقۆناخی راگواستنی بونیادنانەوەی بەشە عەرەبییەكەی عێراق، هێزی پێشمەرگە بە هەماهەنگی لەگەڵ سوپای عێراق ئاسایشی قۆناخی راگواستنەكە بەڕێوەدەبات. ئەمەش لە پێناوی ئەوەیە جارێكی دیكە مەترسیی داعش لەسەر ئایندەی ئەو پارێزگایە دووربخرێتەوە، پاشانیش بۆ رێكخستنەوەی پێوەندی نێوان كوردستان و عێراق میكانیزمێك دەدۆزرێتەوە كە لەگەڵ ئەمری واقیعی ئێستای كوردستان یەكبگرێتەوە.