«30 ساڵە زۆرێك لە ئەوروپییەكان فرەكەلتووری بە دەرمانی دەردە كۆمەڵایەتییەكانی ئەوروپا دەزانن، بەڵام ئێستا ئەم تێڕوانین و ڕەوتە پێچەوانە بۆتەوە و پێیانوایە سەرچاوە و ڕیشەی كێشە كۆمەڵایەتییەكان بۆ ڕێگاچارەی فرەكەلتووری دەگەڕێتەوە، هەر لە دەرئەنجامی ئەوەشدا چەندین سیاسەتمەداری وەك سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا و تەنانەت ڕاوێژكاری ئەڵمانیا ئەنجێلا مێركل بە ئاشكرا سەرزەنشتی فرەكەلتووری دەكەن و وەك مەترسییەك وێنای دەكەن. ئەمەش ئاوی كردووە بە ئاشی پارتە ڕاستڕەوەكان و سیاسەتمەدارە پۆپۆلیستەكانی ئەوروپادا، وەك پارتی ئازادی لە هۆڵەندا و پارتی بەرەی نیشتمانی لە فەڕەنسا.»


كینان مالیك
گۆڤاری فۆرن ئەفێرز
توێژینەوەی: فرەكلتووری مەترسیداری ئەوروپا

قەیرانی پەنابەران و

مەترسیی تیرۆر

ئەوروپای شەكەت و داڕووخاوی دوای جەنگی دووەمی جیهانی لە هەوڵی هەڵسانەوە و بووژانەوە و سەرپێكەوتنیدا ویستی لە ڕووی ئابوورییەوە هەنگاوی گەورە هەڵبگرێت لە دووبارە بنیادنانەوە و ساڕێژكردنی برین و ئازارەكانی ئەو جەنگە و چارەسەركردنی دەرئەنجام و دەرهاویشتەی جەنگەكە كە خۆی لە كاولكاری و وێرانكارییەكی بەربڵاو و بێئەندازەدا دەبینییەوە. بۆ ئەم مەبەستەش پێویستییەكی لە ڕادەبەدەری بە دەستی كار هەبوو، بۆیە ئەم پێویستییە لەو ساڵانەدا دەرگایەكی گەورەی واڵاكرد بۆ ئەوەی شەپۆلێكی گەورەی كۆچبەران لە وڵاتانی ئاسیا و ئەفریقیاوە ڕوو بكەنە وڵاتانی ئەوروپا. كە دواتر ئەم كۆچبەرانە بوونە بەش و پێكهاتەیەكی گرنگی كۆمەڵگەكانی ئەو وڵاتانە، بەڵام ئەم كۆچبەرانە هەڵگری دابونەریت، بیروباوەڕ و شێوەژیان و دنیابینی تایبەت بە خۆیان بوون، كە ئەمە ئەگەری دروستبوونی لێكترازان و لێكدووركەوتنەوە و بگرە پێكدادان و لێكدابڕانیشی دروست دەكرد لە نێوان كۆچبەران و كۆمەڵگەكەدا، بۆ ڕێگرتن لەم دەرئەنجامە و بۆ ئاوێتەكردنی تەواوی ئەو كۆچبەرانە بە چەشنێك كە ئاشتی و تەبایی كۆمەڵایەتی تێكنەچێت، هەر یەكە لە وڵاتانی رۆژئاوا ڕێگاچارە و میكانیزمی تایبەت بە خۆیان گرتەبەر، دیارترینیان بریتی بوو لە ڕێگاچارەی فرەكەلتووری «Multiculturalism»، لەگەڵ بوونی ڕێگا و شێوازی جیاواز، وەك چوونیەككردن «Assimilation».


بەڵام ئەوەی ئێستا جێی سەرنجە و شایستەی تاوتوێكردنە ئەوەیە كە باس لە شكستی ڕێگاچارەی فرەكەلتووری دەكرێت لە ئەوروپادا، باس لە شكستی پرۆسەی ئاوێتەكردنی كۆچبەران دەكرێت، بەوەی كە مەترسیی گەورەی لەسەر ئێستا و ئایندەی ئەوروپا دروستكردووە، هەر بۆ نموونە لە چوونی سەدان گەنجی نەوەی كۆچبەران لە وڵاتانی ئەوروپاوە بۆ ناو داعش لە سووریا و عێراق و سەرهەڵدانی جیهادییە توندڕەو و توندوتیژە ناوخۆییەكان كە بە (Homegrown Jihadists) ناسراون، ئامادەن كاری تێكدەرانە و تیرۆریستی لە نێو وڵاتەكانی خۆیاندا ئەنجام بدەن. كەواتە بۆچی شكست بووە چارەنووسی ئەم ڕێگاچارەیە و هۆكارەكانی كەمەندكێشبوونی ئەو گەنجانە بەرەو كاری توندڕەوی و توندوتیژی چین؟ ئایا هەستكردنیانە بە پەراوێزخستن و دوورەپەرێزییە، یان ئایدیۆلۆژیا ڕادیكاڵەكان ئەوەندە بەهێزن كە لەبەردەمیدا چۆك دادەن و ئیرادەی خۆیان بە دەستەو دەدەن؟ ئایا ئەمە بەرئەنجامی پرۆسەیەكی دوور و درێژی ڕادیكاڵبوونە كە ئێستا نەوەیەكی بەرهەم هێناوە كە دەست لە هەموو شتێك هەڵدەگرێت و وڵاتەكەی جێدەهێڵێت بۆ ئەوەی وەك خۆیان دەڵێن ئەركی جیهاد ئەدا بكات، یان ئەگەر لە وڵاتیشدا بمێنتێەوە وەك دوژمن لە كۆمەڵگە و حكومەتەكەی خۆی دەڕوانێت، كە یان دەبێت لەناو ببردرێن، یان دەبێت ملكەچ بكەن بۆ ئەو جۆە بیركردنەوە و ڕاڤەكردنەی ئەو هەیەتی؟

قەیرانی فرەكەلتووری و
چنینەوەی بەرهەمێكی تاڵ


فرەكەلتووری پەیوەستە بە لێبووردەیی و ڕێزگرتن و پاراستنی جیاوازییە كەلتوورییەكان، ڕەنگە بتوانین بڵێین ئەم چەمكە هێندەی جەخت لەسەر پارێزگاریكردن و برەودان بەو جیاوازییانە دەكاتەوە، هێندەی قورسایی ناخاتەسەر بەها هاوبەشەكان. خۆ ئەگەر لە هۆكارەكانی پەیڕەوكردنی ڕێگاچارەی فرەكەلتووری لە هەندێ وڵاتی ئەوروپا- وەك بەریتانیا- بڕوانین، ئەوا لەبەر ئەوەی كۆچبەران پێكهاتەیەكی بەرچاوی كۆمەڵگەكانی ئەم وڵاتانەن، ئەوا گرتنەبەری ئەم شێوازە پتر وەك پێویستی و ناچارییەك سەیر دەكرا و بڕیارێك نەبوو تێیدا سەرپشك بن، بەڵام لە ئێستادا لەسەر هەموو ئاستەكان باس لە شكستی فرەكەلتووری دەكرێت. زەقترین بەرجەستەبوونی ئەم شكستەش لەوەدا ڕەنگدەداتەوە كە نەوەیەكی نوێی كوچبەران لە نێو موسڵمانەكاندا نەك هەر هەڵگری بەها و نەریتەكانی ئەو كۆمەڵگەیانە نین، بەڵكو بە هەموو شێوەیەك ڕەتی دەكەنەوە و ئامادەن بەگژیاندا بچنەوە، ئەمەش وایكردووە سەرئەنجام بە دانپێدانانی بڕیاربەدەست و دەسەڵاتدارانی وڵاتەكە دەرەنجامی پێچەوانە و مەترسیداری لێكەوتۆتەوە، ئەمەش پێویستی پێداچوونەوە و بگرە كۆتاییهێنان بەو سیاسەتەش دەهێنێتەئاراوە. بۆ نموونە سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا لە ساڵی 2011دا ڕایگەیاند كە ئێمە لە سایەی ڕێگاچارەی فرەكەلتووریدا هانی كەلتوورە جیاوازەكانماندا بۆ ئەوەی ژیانی تایبەت و جیاواز بژین. بەڵام ئەو ئێستا ڕایدەگەیەنێت كە شكستمان هێنا لەوەی تێڕوانینێك بۆ دروستكردنی كومەڵگەیەك دەستەبەر بكەین كە ئەوان هەست بكەن دەیانەوێت ئینتیمایان بۆی هەبێت، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی هەندێ لە گەنجە موسڵمانەكان هەست بكەن بێ ڕەگ و ڕیشەن، ئەم دۆخەش وایان لێدەكات بە دوای شتێكدا بگەڕێن كە ئینتیمایان هەبێت بۆی و باوەڕی پێبهێنن، ئەمەش بۆی هەیە سەربكێشێت بۆ ئەوەی بەرەو ئایدیۆلۆژیای توندڕەوی بچن. كەواتە ئەو باسی لە پێویستی كۆتاییهێنان بە سیاسەتی فرەكەلتووری كرد و ڕایگەیاند كە ئەم سیاسەتە ئەوەندە لێبوردە بووە لە ئاست جیاوازییە كەلتوورییەكاندا، كەچی لە دەرئەنجامدا سەرێكێشاوە بۆ توندڕەوی. هەروەها لە نێوەندە ئەكادیمییەكانیشدا چەمكی وەك «پاشەكشەی فرەكەلتووری» و تەنانەت «مەرگی فرەكەلتووریش» هاتۆتەئاراوە. هەر بۆیە توێژەرێكی وەك كێنان مالیك لە ووتارێكیدا بە «ناوونیشانی شكستی فرەكەلتووری»، كە لە گۆڤاری «فۆرێن ئەفێرز»دا بڵاوی كردۆتەوە، باس لەوە دەكات كە سی ساڵە زۆرێك لە ئەوروپییەكان فرەكەلتووری بە دەرمانی دردە كۆمەڵایەتییەكانی ئەوروپا دەزانن، بەڵام ئێستا ئەم تێڕوانین و ڕەوتە پێچەوانە بۆتەوە و پێیانوایە سەرچاوە و ڕیشەی كێشە كۆمەڵایەتییەكان بۆ ڕێگاچارەی فرەكەلتووری دەگەڕێتەوە. هەر لە دەرئەنجامی ئەوەشدا چەندین سیاسەتمەداری وەك سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا و تەنانەت ڕاوێژكاری ئەڵمانیا ئەنجێلا مێركل بە ئاشكرا سەرزەنشتی فرەكەلتووری دەكەن و وەك مەترسییەك وێنای دەكەن. ئەمەش ئاوی كردووە بە ئاشی پارتە ڕاستڕەوەكان و سیاسەتمەدارە پۆپۆلیستەكانی ئەوروپادا، وەك پارتی ئازادی لە هۆڵەندا و پارتی بەرەی نیشتمانی لە فەڕەنسا كە لەسەر سیاسەتی دژی كۆچبەران بەردەوام بن.


مەترسییەكە لە چیدایە و
بەهەڵەداچوونەكە لە كوێدایە؟


پێشتر ئاماژەمان پێكرد كە دیارترین ڕەنگدانەوەی شكستی پرۆسەی ئاوێتەكردنی كۆچبەران لە كۆمەڵگەكانی ئەوروپادا بریتییە لەوەی بەشێك لە گەنجە موسڵمانەكانی ئەو وڵاتانە كە نەوەی كۆچبەرانن، ئامادەن و ئیرادەی ئەوەیان تێدایە كە كاری تیرۆریستی و خوێنڕێژی لە وڵاتەكانی خۆیان و دژ بە هاووڵاتیان و كۆمەڵگەكانی خۆیان ئەنجام بدەن، هەروەها سەفەر بۆ نێو ڕێكخراوێكی تیرۆریستی دڕندەی وەك داعش بكەن، ئەمەش وەك زەنگێكی بە ئاگاهێنانەوە و ڕاچڵەكاندن وابوو و كۆمەڵگە ئەوروپییەكانی ناچاركرد پێداچوونەوە بكەن و لە ئاست ئەم مەترسییەدا هەڵوەستە بكەن. چونكە ئێستا مەترسییەكە ئەوەیە كە ئەم دۆخە دروستبوونی درز و كەلێنی قووڵی لێبكەوێتەوە كە سەربكێشێت بۆ پێكدادان لە نێو ئەم كۆمەڵگەیانەدا، كە ئەمەش دەبێتە هەڕەشە بۆ سەر ئارامی و ئاشتیی كۆمەڵایەتی. ئێستاش بمانەوێ، یان نەمانەوێ، ئەمە دووبارە پرسی هاوسەنگڕاگرتنی ئازادی و ئاسایشی لەو وڵاتانەدا هێناوەتەوەئاراوە، واتە چۆن بتوانرێت ئاسایشی ئەم كۆمەڵگەیانە دەستەبەر بكرێت لە ئاست ئەو هەڕەشە و مەترسییە ڕاستەقینەیەدا- كە هەموومان ڕووداوی خۆێناویمان بینی، وەك هێرشەكانی ساڵی پار بۆ سەر شاری پاریس-، و كارێك بكەن ئەم رووداوانە كاریگەری خراپی نەبێت و نەبێتەهۆی داخوڕانی ئازادییەكان كە بنچینە و بناغەی ئەم كۆمەڵگەیانە پێكدەهێنن. لە هەمان كاتدا، مەترسی ئەوەش هەیە جەمسەرگیری لە نێو ئەم كۆمەڵگەیانەدا قووڵ بكاتەوە، وەك ئەوەی ئێستا لە هەڵبژاردنەكاندا دەیانبینین، پارت و سیاسەتمەداری ڕاست و پۆپۆلیستی سەریانهەڵداوە و بگرە تا ڕاددەیەك سەنگ و قورساییشیان هەیە، كەمتر شتێكیش كە بوترێت لە ئاست ئەم پارت و سەركردە پۆپۆلیستانە، ئەوەیە كە هەڵوێستێكی ئیجابی لە ئاست كۆچبەراندا نییە، ئەمەش بازنەیەكی بەتاڵ دروست دەكات و دەرئەنجامەكەش ئەوە دەبێت تاوەكو ئەو گەنجانە پتر ڕۆبچنە نێو ڕەوتی جیهادی و توندڕەوییەوە، ئەوا زیاتر باسك ئەستوربوونی ڕاستڕەو و پۆپۆلیستەكان بەدی دەكەین.


بەڵام ئەگەر پرسیاری ئەوە بكەین كە هۆكارەكانی ئەم ئاڵوگۆڕ و پەرەسەندنە بۆچی دەگەڕێتەوە؟، ئەوا لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا ڕەنگە ئاماژە بەوە بكرێت، هۆكاری سەرەكی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی ئەو گەنجانە هەست بە پەراوێزخستن و دوورەپەرێزی دەكەن و هەست ناكەن بەشێكی ئاوێتەكراوی كۆمەڵگەكەن، هەر ئەم هەستی نامۆبوونەش دەیانكاتە نێچیرێكی لەبار بۆ ئایدیۆلۆژیای توندڕەوەكان دەیانكاتە كەسانێكی ڕادیكاڵ.


هەر سەبارەت بەم پرسە و مەترسییەكانی كینان مالیك خاوەنی كتێبی (فرەكەلتووری، فرەیی، رەگەزپەرستی) لە وتارێكی دیكەیدا بە ناوونیشانی «فرەكەلتووری مەترسیداری ئەوروپا» –كە ئەویش بە هەمان شێوە لە گۆڤاری «فۆرێن ئەفێرز»دا بڵاوكراوەتەوە- باس لەوە دەكات كە پرۆسەی بە ڕادیكالیزەبوون چوار بنچینەی سەرەكی لە خۆدەگرێت. یەكەمیان بانگەشەی ئەوە دەكات هۆكاری ئەوەی كەسانێك دەبنە تیرۆریست ئەوەیە كە دەكەونە ژێر كاریگەری ئایدیۆلۆژیایەكی توندڕەوی، بە زۆری ئایینییەوە. دووەمیان بە شێوەیەكی جیاوازتر- لە خەڵكانی دیكە- دەكەونە ژێر كاریگەری ئەم ئایدیۆلۆژیایەوە. سێیەمیان، ئەمە پرۆسەیەكە لە هەستكردن بە ستەم و سەردەكێشێت بۆ ئایینداری و بۆ گرتنەبەری بیروباوەڕی ڕادیكاڵی و ئینجا تیرۆریزم. چوارەمیان پەیوەستە بە هۆكاری ئەوەی ئەم خەڵكانە دەكەونە ژێر كاریگەری ئایدیا توندڕەوەكانەوە، ئەوەیە كە باش ئاوێتە نەكراون لە كۆمەڵگەكانیاندا. بەڵام كینان مالیك پێیوایە ئەم گریمانانە هەڵەن، چونكە زۆرێك لە توێژینەوەكان ئەوەیان خستۆتەڕوو كە ئەوانەی كەمەندكێش دەبن بۆ نێو گروپە جیهادییەكان مەرج نییە كەوتبێتنە ژێركاریگەری ئایدیا ئایینییە توندڕەوەكانەوە. لە ساڵی 2008دا دەزگای هەواڵگری بەریتانیا دیراسەتێكی ئامادەكرد كە تێیدا هاتبوو زۆربەی ئەوانەی لە تیرۆریزمەوە تێوەگلاون لە ڕووی عەمەلییەوە پەیڕەوی لە بیروباوەڕەكەی خۆیان ناكەن. هەروەها بەڵگەیەكی كەم هەیە كە جیهادییەكان بە چەشنێكی جیاوازتر لە گروپەكانی دیكە ئایدیاكانی خۆیان وەربگرن، هەروەك جاتمی بارتلێت، سەرۆكی پرۆگرامی توندوتیژی و توندڕەوی لە دەزگای توێژینەوەی دیمۆسی بەریتانی دەڵێت: ئەم جۆرە تیرۆریزمە هەڵگری خەسڵەتی هاوبەشە لەگەڵ گروپەكانی دیكە كە بەرهەڵستی كەلتوور دەكەن و كاری تێكدەرانە ئەنجام دەدەن، كە بە زۆری لە كەسانی گەنجی تووڕە پێكهاتوون.


هەروەها هیچ بەڵگەیەك لە ئارادا نییە كە ڕێگایەكی ڕاست هەبێت كە خەڵكی لە ئایدیای ڕادیكاڵەوە بەرەو جیهادی توندوتیژ ببات، لەبەر ئەوەی بە پێی ڕاپۆرتێكی حكومەتی بەریتانیا لە ساڵی 2010دا ئەم لێكدانەوەیە بە بە هەڵە خوێندنەوەی پرۆسەی بە ڕادیكاڵیبوون لە قەڵەم دەدات و پێیوایە قورساییەكی زیاد لە پێویست بە فاكتەرە ئایدیۆلۆژیەكان دەدات. سەبارەت بە گریمانەی چوارەمیش، ئەوا بەڵگەی زۆر هەیە كە ئەوانەی پێوەندییان كردووە بە گروپە جیهادییەكانەوە كەسانێك نین ئاوێتەی كۆمەڵگەكە نەبووبێتن. توێژەرانی كۆلێژی كوین ماری لە لەندەن لە ڕووماڵكردنێكیاندا بۆ جیهادییە بەریتانییەكان بەو دەرئەنجامە گەیشتوون كە پشتیوانی بۆ جیهادیزم ناپێوەندیدارە بە نایەكسانی كۆمەڵایەتی، یاخود ئاستێكی خراپی پەروەردەوە، بەڵكو ئەوانەی كەمەندكێش دەبن بەرەو گروپە جیهادییەكان، كەسانی تەمەن 18 بۆ 20 ساڵن و سەر بە خێزانی دەوڵەمەندن كە لە ماڵەوە بە ئینگلیزی قسەدەكەن و لە ئاستێكی باڵادا دەخوێنن، یان بەلای كەمەوە لە زانكۆن.


هەموو ئەمانە ئەو ڕاستییە دەخەنەڕوو كە زۆرجار بڕیاری چوونی ئەو كەسانە بۆ نێو گروپە جیهادییەكان بڕیارێكی چاوەڕواننەكراو و پێشبینینەكراوە و بگرە بڕیارێكی كتوپڕیشە. هەرچۆنێك بێت ئێستا ئەمە بۆتە دیاردەیەكی بەربڵاو و ژمارەیەكی زۆری شەڕكەری بیانی چوونەتە نێو ڕێكخراوی تیرۆریستی داعش لە سووریا و عێراق، بە چەشنێك لە مانگی ئابی ساڵی 2015دا نەتەوە یەكگرتوەكان مەزەندەی ئەوەی كرد 22،000 شەڕكەری بیانی لە 100 وڵاتی جیاوازەوە بۆ جیهادكردن چووبێتنە نێو عێراق و سوریاوە، كە نزیكەی 4،000 كەسیان لە ئەوروپای ڕۆژئاواوە چوون. هەر ئەمەش وا دەخوازێت كە خوێندنەوەیەكی وردتری بۆ بكرێت و ڕووچوونێكی قووڵتر بكرێت بە هۆكارەكانیدا. كینان مالیك پێیوایە خاڵی دەستپێكی ڕاستەقینە بۆ دروستبوونی جیهادییە ناوخۆییەكان بریتی نییە لە پرۆسەی بە ڕادیكاڵیبوون، بەڵكو جۆرێكە لە دابڕانی كۆمەڵایەتی، جۆرە هەستكردنێكە بە دووركەوتنەوە و بێزاری لە كۆمەڵگەی ڕۆژئاوا، واتە لەبەر ئەوەی بەها و ئایدیا و نەریتە باوەكان ڕەت دەكەنەوە، ئەوا هەندێ لە موسڵمانەكان بە دوای دنیابینیەكی بەدیلدا دەگەڕێن بۆ جیهان. هەر ئەمەش وای كردووە كە جێی سەرسوڕمان نەبێت كە ئەوانەی دەیانەوێت ببنە جیهادی، یان بەم دواییە بوونەتە موسڵمان، یاخود موسڵمان بوون و بەم دواییە گەڕاونەتەوە بۆ بیروباوەڕەكەیان.
هێزی پێشمەرگە لە سەنگەری پێشەوەن
لە پێناوی پاراستنی شارستانییەتدا
ئەوەی ناتوانرێت نادیدە بگیردرێت، ئەوەیە كە داعش بۆ نمایشكردنی كارە دڕندەكانی خاوەنی ئامرازێكی پڕوپاگەندەی بەهێزە و لەم ڕووەوە ئەوپەڕی سوودی لە تەكنەلۆژیای نوێ و سۆشیال میدیا وەرگرتووە، هەروەها ناوەڕۆكی ئەو پڕوپاگەندە و پەیامانەی بڵاوی دەكاتەوە، جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە كە ئەوان بە تەنیا هەڵگری پەیامی ڕاست و دروستن، ئەوانەشی وەك ئەوان دونیا نابینن و بیرناكەنەوە، شایستەی ژیان نین و پێویستە سەرجەم حوكمڕانییەكانی دیكە بڕووخێندرێن و لەناوببردرێن. ئەمەش دۆخی شەڕی هەمیشەیی دروست دەكات، تاوەكو بە لێكدانەوەی خۆیان بە یەكلابوونەوە و سەركەوتنی خۆیان تەواو دەبێت. هەروەها داعشییەكان باوەڕیان وایە كە ئەو پەیام و بەرنامەیەی ئەوان قابیلی ئەوەیە لە سەرجەم جیهاندا پیادە بكرێت، لە ڕاستیدا پێیانوایە كە ئەركیشیانە ئەم كارە ئەنجام بدەن. هەر بەو پیێە هەوڵ و كۆششەكانی ئەوان سنوورەكان ناناسێت و ئەوان ئەو قەناعەتەیان هەیە كە پێویستە سەرجەم جیهان بخرێتە ژێر حوكمڕانی ئەوانەوە، هەر ئەمەش وای كردووە زۆرجار لە پرۆپاگەندەكانیاندا باس لە هەڵكردنی ئاڵاكەیان لەسەر كۆشكی سپی، یان لە ڕۆما بكەن. هەروەك بەم دواییە داعش بڕیاری دا كە ڕەهەندێكی جیهانی بە هێرشەكانی بدات و شارێكی وەك پاریسی خەڵتانی خوێن كرد، ڕەنگە مەبەستی ئەم هێرشانەش تەنیا ناردنی پەیامێك و خستنەڕووی واقیعێك نەبێت، بەڵكو ڕەنگە ئامانجی ئەوەش بێت، كاردانەوەیەكی توند لەلایەن ڕۆژئاواوە دروست بێت كە سنووری بەرەنگاربونەوەی تیرۆر تێپەڕێنێت، بە ڕادەیەك بیروباوەڕی توندڕەوە و تیرۆریستەكان یەكسان بكاتەوە بە بیروباوەڕی موسڵمانە ئاساییەكان، ئەمەش مایەی مەترسییە و بگرە دەبێتە ئەوپەڕی سەركەوتن بۆ ئەوان كاتێك بتوانن ئاگری شەڕێكی جیهانی لە نێوان موسڵمان و ناموسڵمانەكاندا هەڵگیرسێنن، چونكە هەموو هەوڵی ئەوان بۆ ئەوەیە كە بیسەلمێنن ئەمە شەڕێكە لە نێوان موسڵمان و ناموسڵمانەكاندا و شەڕێكی حەتمییە و دەبێت بكرێت و پێویستە یەكلابكرێتەوە. ئەمە لە كاتێكدا كە شەڕی تیرۆریستان لە دژی سەرجەم مرۆڤایەتی و تێكڕای شارستانیەتەكانە و بگرە ئەوەی گوزری كاریگەر و قورسی بەركەوتووە، وڵاتان و كۆمەڵگەی موسڵمانەكان خۆیانن، بەڵام تیرۆیستان دەیانەوێت بەرگێكی دیكە بە بەر ئەم شەڕەدا بكەن. هەر بۆیە ئەنتۆنی كوردسمان لە توێژینەوەیەكدا بە ناوونیشانی «پێكدادان لە پێناو شارستانیەتدا»، گوزارشت لەم مەترسییە دەكات و هۆشداری لە بارەوە دەدات و پێیوایە زۆربەی چالاكییەكانی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم چالاكی بە كەڵك و پێویستن، بەڵام هەندێ جار سەریانكێشاوە بۆ تەركیزكردن لەسەر توندڕەوی ئیسلامی كە هەڕەشەی ئەوە دەكات پێكدادانی ڕاستەقینە لە نێوان شارستانیەتەكاندا دروست بكات، بەڵام ئەگەر پشتیوانیكردن لە بەگژداچوونەوەی تیرۆریزم و توندڕەوی جیهادی و توندوتیژدا یەكسان بكاتەوە بە ئیسلام و بە بیروباوەڕی زۆربەی زۆری موسڵمانەكان، ئەوا جۆرێك لە بیروباوەڕی دەمارگیرانە دەخوڵقێنێت كە رۆژئاوا و جیهانی ئیسلامی لێكجیادەكاتەوە و لێكیدادەبڕێت. واتە ئەگەر هەوڵی بەدەستهێنانی ئاسایش بۆ سنوورێكی دوورتر بڕوات، ئەوا دەكرێت لە ڕێكارێكی پێویستەوە بگۆڕێت بۆ جۆرێك لە چالاكیی دژە تیرۆر كە بە شێوەیەكی بەربڵاو وەك ڕێكارێكی دژ بە ئیسلام لێی بڕواندرێت، بەو پێیە پتر جیهانی ئیسلامی و نائیسلامی لێكدووربخاتەوە. ئەمەش لێكدانەوەیەكی دروستە، چونكە ئێستا توندڕەویی ئیسلامی كە مەترسیدارترین بەرجەستەبوونی لە داعشدا ڕەنگی داوەتەوە، هەڕەشەیە بۆ سەرجەم جیهان و ئەمەش ئەوە دەخوازێت هاوپەیمانێتییەكی جیهانی پێكبهێندرێت بۆ بەرپێگرتن و بەرەنگاربونەوە و تێكشكاندنی بە چەشنی ئەوەی لە دژی هەڕەشە و مەترسیی هیتلەر دروست بوو، كە دواتریش توانرا ئەو هەڕەشەیە لە ناوببردرێ و كۆتایی پێبهێندرێت. بەڵام لە حاڵەتی هەڕەشە و مەترسیی داعشدا پێویستە جیهانی ئیسلامی لایەنێكی كارای ئەو هاوپەیمانێتییە بێت، نەك بكەوێتە داوی تەڵەكەی داعشەوە و بچێتە دۆخی پێكدانانەوە لەگەڵ رۆژئاوادا.


هەر بۆیە ئەنتۆنی كوردسمان لە توێژینەوەكەیدا باس لە گرنگی و پێویستی هێنانەئارا و درێژەپێدانی شەراكەتێكی ستراتیژی دەكات لە پێناوی شارستانیەتدا، نەك كەوتنە نێو گەمەكەی داعشەوە كە پێكدادانی شارستانیەتە، ئەو پیێوایە پێویستە كەسانی نێو جیهانی ئیسلامی و دەرەوەی جیهانی ئیسلامی لەو ڕاستییە تێبگەن كە خەباتكردن لە دژی توندڕەویی ئیسلامیی توندوتیژ بریتی نییە لە پێكدادانی نێوان موسڵمانان و ڕۆژئاوا، یاخود پێكدادانی شارستانیەتەكان، بەڵكو ئەمە هەڕەشەیەكی هاوبەشە كە تەركیز لە سەر جیهانی ئیسلامی دەكاتەوە، هەڕەشەیەكە تەنیا ئەو كاتە دەتوانرێت ئیحتیوا بكرێت و لە ناوببردرێت، كە شەراكەتێكی ئەمنی لە نێوان رۆژئاوا و وڵاتە ئیسلامییەكان و وڵاتانی دیكەدا بێتەئاراوە. لە بنەڕەتدا ئەمە پێكدادانە لە پێناو شارستانیەتدا، نەك پێكدادان لە نێوان نەتەوە، یان بیروباوەڕەكاندا. هەر بۆیە، هێرشی بەربڵاو بۆ سەر ئیسلام، نكۆڵیكردنی موسڵمانەكان لە سروشتی ئەم هەڕەشەیە- هەروەها ئەو ڕێكارانەی بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم كە ئەوەندە توندن، كەڵكیان نامێنێت - هەموویان دەبنە مایەی لاوازكردنی ئەو شەراكەتە ئەمنییەی نێوان دەوڵەتە موسڵمان و ناموسڵمانەكان كە تەنیا ڕێگای كارایە بۆ شەڕكردن لە دژی توندڕەویی ئیسلامیی توندوتیژ. لە ڕاستیدا دەكرێت ئەمە ستراتیژیەت و شێوازێكی بەرهەمدار بێت. دەكرێت ڕۆڵی زۆر گرنگ و گەورە ببینن. بۆ نموونە دەكرێت ئاماژە بە رۆڵی هێزی پێشمەرگەی كوردستان بكەین لە شەڕی تیرۆریستانی داعشدا، كە هەموو ئەوانەی بەدواداچوون و شیكارییان بۆ شەڕی دژی داعش كردووە، كوردستان بە سپارتای بچووك، یاخود بە سەری ڕم لە شەڕەكەدا و هەروەها بە كاراترین هێزی شەڕكەر لە قەڵەم دەدەن، كە بە ڕاستیش كورد شەرەف و شانازی ئەوەی پێدەبڕێت كە بەشداربووە لە تێكشكاندنی ئەفسانەی داعش و توانیویەتی یەكێك لە پایە بنەڕەتییەكانی پڕوپاگەندەی ئەم ڕێكخراوە تیرۆریستییە پووچەڵ و بەتاڵ بكاتەوە، كە هەمیشە ئەم ڕێكخراوە بانگەشەی ئەوەی كردووە كە لە پێشڕەوی و باڵادەستیدایە و دوژمنەكان لە بەردەمیدا دادەڕووخێن و هەرەس دەهێنن و بەچۆكدا دێن، بەڵام بۆ یەكەمجار شەپۆلی ئەم بانگەشەیە لە سەر تاشەبەردی بەرگری و خۆڕاگریی هێزی پێشمەرگە تێكشكا، لەو شەڕانەشدا بینیمان هێزی پێشمەرگە لە چوارچێوەی هاوكارییەكی سنوورداردا چۆن توانی ئەو سەركەوتنە گەورانە بەدەست بهێنێت، بەڵام ئەگەر شەراكەتێكی ئەمنی لە ئاستی دەوڵەت لەگەڵ كوردستان هەبوایە، ئەوا هێزی پێشمەرگەی كوردستان دەیتوانی داعش بە تەواوەتی تێكبشكێنێت. هەر بۆیەشە جیهان لەو روانگەیەوە سەیری قارەمانیەتی و سەركەوتنەكانی پێشمەرگە دەكات، بەوەی جگە لەوەی هاوكاری جیهان بۆ پێشمەرگە كارێكی ئەخلاقییە، لە هەمانكاتدا بەرگری پێشمەرگە خزمەتكردنە بە مرۆڤایەتی و لە بەرژەوەندی خودی ئەو وڵاتانەشە كە بەڕاستی دەیانەوێت بەرپەرچی ئەم هەڕەشە و مەترسییە بدەنەوە. لێرەدا دەتوانین ئاماژە بە ئەزموونێكی سەركەوتوو بكەین لەم ڕووەوە كە توێژەرێكی وەك خوڕەم ئیقبال لە پاكستان، لە دیدارێكی لەگەڵ گوڵاندا ئاماژەی پێدەكات، كە چۆن پاكستان بە پشتیوانی دارایی و تەكنەلۆژی و دەستەبەركردنی مەشق و ڕاهێنان لە لایەن كۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە توانیویەتی كۆششەكانی چڕبكاتەوە و بە ڕاددەیەكی بەرچاو و لە ماوەیەكی دیاریكراودا كار و كردەوە تیرۆریستییەكان بۆ ئاستێك دابەزێنێت كە بتوانرێت ئیدارە بدرێت و جڵەو بكرێت. لەم ڕوانگەیەوە دەكرێت كار لەسەر كاراكردن و توندوتۆڵكردن و درێژەپێدانی شەراكەتێكی ئەمنی لەم چەشنە بكرێت و رۆڵی پێشمەرگەش بەرز بنرخێندرێت و وەك پێویست هاوكاری بكرێت و شوێنی شایستەی خۆی پێبدرێت لەو شەراكەتەدا، بەتایبەتی كە كورد و پێشمەرگە سەلماندوویانە هاوپەیمان و شەریكێكی باوەڕپێكراو و متمانەپێكراون و قارەمانانە بەرپەرچی ئەو دوژمنانەی مرۆڤایەتی بوونەتەوە و توانا و ئیرادەی ئەوەشیان هەیە ببنە ئەندامێكی كارا لەو شەراكەتە ستراتیژیەتەدا كە بۆ پێكدادان لە پێناوی شارستانیەتدا پێكدەهێنرێت.ش