مێژووی پێوەندییە نێودەوڵەتییەكان لەگەڵ سەرەتای دروستبوونی دەوڵەتی نەتەوەیی لە رۆژئاواوە دەستپێدەكات، هەر بۆیە ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ مێژووی دروستبوونی پێوەندی نێوان دەوڵەتەكان لە دوای رێككەوتننامەی ویستفالیاوە دەستپێدەكات كە رێكخستنی پێوەندی نێوان نەتەوەكان بووە لە چوارچێوەی دەوڵەتی نەتەوەییدا، ئەمە مانای ئەوەیە ئەوە دەوڵەتە، نەتەوە وەك ئیرادەیەكی سەربەخۆ دەكاتە ئەندامی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، لە دوای ئەم مێژووەشەوە هەر شەڕێك روویدابێت لە پێناوی شكۆی نەتەوەیی بووە، بۆیە فەیلەسووفێكی وەك ئامانوئیل كانت بۆ رێزگرتن لە شكۆی نەتەوەیی لەناو دەوڵەتی سەربەخۆدا، پرۆژەی ئاشتی هەمیشەیی داڕشت و لەو پرۆژەیەدا ئەوەی خستەڕوو كە پێویستە نەتەوەكان رێز لە شكۆی نەتەوەیی یەكتری بگرن و چیدیكە بیر لە داگیركاری نەكەنەوە و شەڕ لە ریشەوە هەڵبكێشرێت و تۆوی ئاشتییەكی هەمیشەیی بچێنرێت و هەر بەم رێگەیەش ئاشتی هەمیشەیی لە جیهاندا دروست دەبێت.



لەگەڵ ئەوەی پرۆژەكەی كانت دوای شەڕی جیهانی بووە پرانسیپێكی جیهانی و لە سەر دەستی وۆردو ویلسۆن پراكتیزە كرا و كۆمەڵەی گەلان دامەزرا، بەڵام لە بنەڕەتدا چواردە خاڵەكەی ویلسۆن هەڵقوڵاوی پرۆژەی ئاشتی هەیشەیی كانت-ـە و ویلسۆن باشتر خاڵبەندی پیتەكانی دەوڵەتی نەتەوەیی كردووە و جیا لەوەی 14 خاڵەكە داوای دابەشكردنی هەر دوو ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و هەنگاری دەكات و، شەرعیەت بە ئینتدابی ئەو دەوڵەتانە دەدات كە بەریتانیا و فەرەنسا دروستیان كردوون، بەڵام دیسان مانای ئینتدابیش لە 14 خاڵەكەی ویلسۆن-دا بەو مانایە هاتووە ئەو نەتەوانەی دوای شەڕی یەكەمی جیهانی دەوڵەتیان بۆ دروست دەكرێت، دەبێت هەتا ئەو كاتەی توانای ئەوەیان دەبێت خۆیان حوكمڕانیی خۆیان بكەن، لە ژێر چاودێری فەرەنسا و بەریتانیا بن، بەڵام كە ئەو توانایەیان بۆ دروست بوو، دەبێت كۆتایی بە ئینتداب بهێندرێت.


دیارە دوای شەڕی یەكەمی جیهان و لە میانەی كۆنگرەی ئاشتی پاریسدا، وەك دیپلۆماتكاری گەورە و ناسراوی ئەمریكی دینس رۆس دەڵێت: «هەوڵ درا بە شێوەیەكی باشتر چاو بە دروستكردنی دەوڵەتی نەتەوەیی بۆ ناوچەكانی ژێردەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی بخشێنرێتەوە و نەخشەیەكی دیكە بە ناوی نەخشەكەی لۆرانسی عەرەب پێشكەش كرا و، لەو نەخشەیەشدا كوردستان دەوڵەتێكی سەربەخۆیە، بەڵام ئەو نەخشەیە پەسەند نەكرا)، هۆكاری پەسەندنەكردنی ئەم نەخشەیە وەك پڕۆفیسۆر مارینا ئۆتاوا توێژەری باڵا لە ئامۆژگای وۆردو ویلسۆن لە دیراسەتكێدا بە ناونیشانی: «چی لە رێككەوتنامەی سایكس پیكۆ فێردەبین؟» ئاماژەی پێكردووە، دەگەڕێتەوە بۆ گۆڕینی هاوسەنگیی هێز لە دوای شەڕی یەكەمی جیهان و كشانەوەی رووسیای قەیسەری و دامەزراندنی كۆماری نوێی توركیا، هەر بۆیە نەخشەكەی سایكس پیكۆ-ی 1916، بوو بە رێككەوتنی هێزەكان لە ساڵی 1925، هەر ئەم رێككەوتنەش بووە هۆكاری ئەوەی ماوەی 100 ساڵە غەدر لە كورد دەكرێت و نەبۆتە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی.



ئیرادە و شكۆی نەتەوە
لە چوارچێوەی دەوڵەتدا بەرجەستە دەبێت


نەتەوە ئەگەر بە مانا تەقلیدییەكەی بریتی بێت لە زمان و مێژوو و خاك و داب و نەریت و كەلتووری هاوبەش، ئەوا لە پرۆسەی بونیادنانی نەتەوەدا، واتە كارلێكی نێوان زمان و مێژوو و خاك و داب و نەریت و كەلتوورە، بەڵام ئەم كارلێكەی نێوان ئەم توخمانەی ناسنامەی نەتەوە دیاریدەكات، پێویستی بە چوارچێوەیەكە ئەو چوارچێوەیەش دەوڵەتی نەتەوەییە، لەم حاڵەتەدا ئەگەر دەوڵەت بوونی نەبوو، ئەوا بە هیچ جۆرێك ئەو توخمانە پێكەوە كارلێك ناكەن بۆ ئیرادەی نەتەوە بەرجەستە بكەن، هەر بۆیە هیگل راشكاوانە جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە ئەگەر نەتەوە خاوەنی دەوڵەت نەبوو، یان یاساكانی ئەو دەوڵەتە بەرەنجامی ئیرادەی تاكەكانی نەتەوە نەبوون، ئەوا كۆی نەتەوە ملكەچی ئیرادەیەكی دەرەكی دەبێت و شتێك بە ناوی ئازادی بوونی نامێنێت، بۆ ئەوەشی نەتەوە بگات بە ئازادی ئەوا دەبێت تەنیا ملكەچی ئیرادەی خۆی بێت و ئیرادەیەكی دەرەكی بەسەر خۆیدا فەرز نەكات، یان ملكەچی نەكات. راشكاوانەتر لە چوارچێوەی فیكری هیگلدا مانای ئازادیی نەتەوە لە چوارچێوەی دەوڵەتدا بەرجەستە دەبێت و نەتەوەیەك خاوەنی دەوڵەت نەبێت، ئازادیشی نییە.



سەبارەت بەم چەمكە لەوانەیە خوێنەری ئەم دێڕانە ئەو پرسیارە بكات، ئەگەر نەتەوە بەبێ دەوڵەت ئازاد نەبێت و بە ژێردەستە لەقەڵەم بدرێت، ئەدی دەوڵەتی فرەنەتەوە و پێكەوەژیانی نێوان نەتەوەكان لە چوارچێوەی یەك دەوڵەتدا مانای چییە؟ ئەگەر بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە بگەڕێینەوە بۆ مێژووی نەتەوەكان، ئەوا ئەو راستییەمان بۆ دەردەكەوێت، كە بوونی دەوڵەتی فرەنەتەوە لە چەند سەرچاوەیەكەوە دروست بووە، لەوانە:
1. هەندێك لەو دەوڵەتانەی ئەوروپا كە دەوڵەتی فرەنەتەوەن، یان چەند نەتەوەیەك زیاتریان تێدا دەژی، ئەمانە هەموویان بەرەنجامی هاوسەنگیی هێزی دەوڵەتە نەتەوەییەكانی ئەوروپان و هۆكارێكن بۆ دابینكردنی ئاسایشی نەتەوەكانی دیكە، ئەمەش وایكردووە كە لە پێناوی دابینكردنی ئاشایشی نەتەوەیی، نەتەوەی باڵادەست بەشێك لە جوگرافیای نەتەوەیەكی دیكە داگیر بكات و ئەم داگیركارییەشی بە زەبری هێز سەپاندووە.
2. بەشێكی دیكەیان بەرەنجامی داگیركاری راستەوخۆی تەواوی جوگرافیای نەتەوەیە لەلایەن نەتەوەیەكی دیكە و ئەو واقیعەی بە زەبری هێز سەپاندوویە و پاشان بەرژەوەندی نێودەوڵەتی ئەو سەپاندنەی كردۆتە ئەمری واقیع و وەك واقیع مامەڵەی لەگەڵ كراوە.
3. بەشێكی دیكەیان وەك نەتەوەی كورد كە جارێك بۆ دووپارچە دابەش بووە و جارێكی دیكەش بۆ چوار پارچە، ئەمەیان بەرەنجامی شەڕی نێوان ئیمپراتۆریەتەكان، هەروەها بەرەنجامی رێكخستنەوەی هێز و بەرژەوەندی زلهێزەكان بووە، وەك ئەو رێككەوتنەی دوای شەڕی یەكەمی جیهان لە سەر میراتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی لە نێوان زلهێزەكاندا ئیمزا كرا.
ئەم مێژووە پێمان دەڵێت: هیچ نەتەوەیەك حەز ناكات سەروەریی نەتەوەیی خۆی لە ژێر رەحمەتی سەروەریی نەتەوەیی نەتەوەیەكی دیكەدا بێت، بەڵام بە درێژایی مێژوو ئەوە پارسەنگی هێز و پاراستنی بەرژەوەندی نێوان ئیمپراتۆریەت و زلهێزەكان بووە كە دەوڵەتی فرەنەتەوەیی كردووە بە ئەمری واقیع و پاشانیش وەك واقیعێكی سەپێنراو لەگەڵ ئەو ئەمری واقیعە مامەڵە كراوە.



خەفەكردنی پرسی نەتەوەیی
لە چوارچێوەی لامەركەزی و ئۆتۆنومی و فیدڕاڵییەتدا


لەوانەیە بۆ زیاتر هەڵوەستەكردن لەسەر ئەوەی چۆن دەوڵەت نەتەوە دروست دەكات، كارێكی باش بێت ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا وەك نموونە وەربگرین، لەبەر ئەوەی نەتەوەیەك -بە مانا تەقلیدییەكەی نەتەوە- لە ئەمریكادا بوونی نییە. دانیشتووانی سەر ئەو خاكەی پێی دەگوترێت ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، لە هیچ كام لەو خاڵانەی وەك (زمان، خاك، دابونەریت، كەلتوور) لە بنەڕەتدا هاوبەش نین، بەڵام بیرمەندێكی گەورەی وەك ساموئیل هنتنگتن ئەمریكا وەك بەشێك لە نەتەوەی ئینگلیز و كەلتووری ئەنگلۆ سەكسۆنی پێناسە دەكات و ئاڵای ئەمریكا بە سیمبولی نەتەوەیی ئینگلیز دادەنێت و لە كتێبی ( ئێمە كێین؟) كە لە دوای كارەساتی 11ی سێپتەمبەری 2001 نووسیویەتی و لە 2005 بڵاوی كردۆتەوە، زۆر راشكاوانە هۆكاری كارەساتی 11ی سێپتەمبەر گرێدەداتەوە بەوەی (ئەمریكییەكان نازانن كێن؟) و هەستی نەتەوایەتی ئەنگلۆسەكسۆنیان لەبیر خۆیان بردۆتەوە، هەر بۆیە كاتێك تیپی فوتبۆڵی لوس ئەنجولس لەگەڵ تیپێكی مەكسیكی لە ویلایەتی نیومەكسیۆكۆ یاری دەكەن، هاندەرانی گۆڕەپانەكە لە بری ئەوەی هاندەری تیپی لوس ئەنجولس بن وەك تیپێی وەرزشی ئەمریكا، بەڵام بوونە هاندەری تیپە مەكسیكییەكە، لەبەر ئەوەی زمانی ئەو ویلایەتە لەگەڵ مەكسیك هاوبەشە و ئیسپانییە، ئەم قسەیەی هنتنگتن، راشكاوانە مانای ئەوەیە، ئەو كاتە تۆ ئەمریكیت كە خۆت بە ئینگلیز بزانیت، بۆیە داوادەكات بۆ ئەوەی ئەمریكا پارێزراو بێت، دەبێت خۆت بە ئەمریكی بزانیت، واتە خۆت بە ئینگلیز بزانیت.
دیارە هنتنگتن كە خاوەنی تیۆری (پێكدادانی شارستانیەتەكان)ـە لەم كتێبەیدا، هەنگاوەكانی حكومەتی ئەمریكی بە رێگەدا بە زمانی ئیسپانی وەك زمانێكی دیكەی فەرمی لە ئەمریكا، بە هەڕەشەیەك بۆ سەر ئاسایشی ئەمریكا دەزانێت، بۆیە داوادەكات وەك بەشێك لە نەتەوەی ئەنگلۆسەكسۆنی جارێكی دیكە لە دەوری ئاڵای ئەمریكی كۆببنەوە.



ئەم بۆچوونەی هنتنگتن تەواو تەواو سیاسەتی شاردراوەی هەموو دەوڵەتانی فرەنەتەوەمان بۆ بەرجستە دەكات، كە تەنانەت دەوڵەتە دیموكراتییەكانیش كە خۆیان كردۆتە سەرمەشقی دیموكراتی و پێكەوەژیان و دانان بە مافی نەتەوەكانی دیكە لە چوارچێوەی (لامەركەزییەت، ئۆتۆنۆمی، فیدڕاڵی)، ئەمانە هەمووی بۆ خەفەكردنی هەستی نەتەوەیی نەتەوەكانی دیكەیە و دڵدانەوەیەكە بەو مانایەی ئایا ئێوە دەوڵەتی سەربەخۆی نەتەوەیی خۆتان بۆ چییە، ئەگەر لە چوارچێوەی دەوڵەتە گەورەكەدا ئێوەش مافی خۆبەڕێوەبردنتان بە شێوەی (لامەركەزی، ئۆتۆنۆمی، یان فیدڕاڵی) هەبێت؟ وەڵامی ئەم پرسیارە ئەوە نییە كە نەتەوەكان لە چوارچێوەی (لامەركەزی، ئۆتۆنۆمی، یان فیدڕاڵی) دەستبەرداری سەروەریی نەتەوەیی خۆیان دەبن و ئەم شێوازانە لەگەڵ دەوڵەتی سەروەریی نەتەوەیی جیاوازی نییە، بەڵكو رازیبوونی نەتەوە جیاوازەكانی ناو یەك دەوڵەت بەو شێوازانە، گوشاری نەتەوەی باڵادەستە بە شێوازی جیاواز، هەر بۆ نموونە كاتێك هەرێمی كیوبكی فەرەنسی زمانی ناو كەنەدا راپرسی كرد بۆ جیابوونەوە لە كەنەدا، جیا لەوەی حكومەتی كەنەدای ئینگلیزی زمان هەموو هەوڵێكی دا بۆ ئەوەی دەنگدانی كیوبكییەكان بۆ مانەوە بێت، نەك جیابوونەوە، لە هەمانكاتدا سەرۆكی ئەمریكاش چووە كەنەدا و داوای لە خەڵكی كیوبیك كرد، دەنگ بۆ مانەوە بدەن نەك بۆ جیابوونەوە. پرسیار لێرەدا ئەوەیە: بۆچی ئەمریكا نایەوێت كیوبك لە كەنەدا جیاببێتەوە؟ بێگومان لەبەر ئەوەی حكومەتی كەنەدا نوێنەرایەتی دەوڵەتێكی دیكەی ئینگلیزی زمان دەكات، نەك فەرەنسی زمان، با لە دەستووری كەنەداش نووسرابێت، زمانی فەرمی كەنەدا فەرەنسی و ئینگلیزییە. بۆ راستی و دروستی ئەوەش كە ئەمریكا و كەنەدا وەك دوو دەوڵەتی ئینگلیزی زمان خۆیان پێناسە دەكەن، دەبینین لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانەوە هەر هاوپەیمانییەك كرابێت، كەنەدا و ئەمریكا لەگەڵ بەریتانیا و ئوستڕالیا پێكەوە بووبن، ئەمریكا هەوڵیداوە وەك دەوڵەتێكی ئینگلیزی زمان سەركردایەتی جیهان بكات.



لێرەوە ئەگەر بگەڕێینەوە سەر ئەو ئیسپانی زمانانەی لە ئەمریكا دەژین و دەبنە هاندەری تیپێكی مەكسیكی، نەك تیپێكی ئینگلیزی زمانی ئەمریكی، وەك هنتگتن ئاماژەی پێكردووە، دیسان راستییەكمان بۆ دەردەكەوێت، كە ئیسپانی زمانەكانی ئەمریكا، ئەو دەوڵەتە بە ناسنامەی نەتەوەیی خۆیان دەزانن، كە نوێنەرایەتی دەوڵەتێكی ئیسپانی زمان دەكات لە جیهاندا، نەك دەوڵەتەكەی خۆیان كە نوێنەرایەتی دەوڵەتێكی ئینگلیزی زمان دەكات، ئەمەش راشكاوانە مانای ئەوەیە نە فیدڕاڵی، نە ئۆتۆنۆمی و نە لامەركەزییەت، ناتوانن جێگەی دەوڵەتی نەتەوەیی بگرنەوە، با ئەو دەوڵەتەش ئەمریكا بێت.
ئەم هەستی نەتەوەییەی باسمانكرد، لە وڵاتێكدایە وەك ئەمریكا و كەنەدا، كە خۆیان بە پێشەنگی دیموكراتی و رێزگرتنی مافەكانی مرۆڤ و مافی نەتەوەكان لە جیهاندا دەزانن، شانازی بە خۆیانەوە دەكەن، ئەو ئەزموونە سەركەوتووەی ئەوان لە شوێنی دیكەی جیهان دووبارە بكرێتەوە، بەڵام پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە: ئەگەر سیستمی دیموكراتی لیبڕاڵیی كەنەدی و جێبەجێكردنی فیدڕاڵی تا ئەو پەڕی بۆ پێكەوەژیانی نێوان دوو نەتەوە، نەیتوانیبێت هەستی فەرەنسی زمانەكانی كیبویك بۆ دەوڵەتی سەربەخۆ دابمركێنێتەوە، ئایا دەبێت نەتەوەیەكی وەك نەتەوەی كورد كە زیاتر لە 100 ساڵە جگە لە خوێن رشتن و ئەنفال و كیمیاباران و بەم دواییەش نان بڕین و بودجە بڕینی، هیچی زیاتری لەگەڵ حكومەتە یەك لە دوا یەكەكانی عێراق نەبووبێت، چۆن هەستی نەتەوەیی بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی دابمركێتەوە، یان گوشاری بخرێتە سەر لەم ئامانجەی دوور بكەوێتەوە؟


گوشاری دەوڵەتانی دیموكراتی و دیكتاتۆری
بۆ رێگرتن لە جیابوونەوە و سەربەخۆیی


هیچ دەوڵەتێك لەم جیهانەدا نییە كە دەوڵەتی فرەنەتەوە بێت و بە ئاسانی رازی بێت بەشێك لە دەوڵەتەكەی لێی جیاببێتەوە، ئەوجا ئەو دەوڵەتە پێشەنگی دیموكراتی، یان پێشەنگی دیكتاتۆریەت بێت، ئەم پرسەش پێوەندی بەوەوە نییە كە تاكەكانی نەتەوەی سەردەست فەیلەسووفن، یان نەخوێندەوار، لەبەر ئەوەی هەستی نەتەوەیی هەستێكی خۆڕسكە و پێوەندی بەوە نییە كەسەكە فەیلەسووفە، یان نەخوێندەوارە، هەروەك چۆن پێشتر ئاماژەمان پێكرد، كەسێكی وەك هنتگتن كە بە یەكێك لە بیرمەند و فەیلەسووفە سیاسییەكانی سەدەی 20 و 21 دادەنرێت، بەڵام لۆمەی ئیسپانی زمانەكانی ئەمریكا دەكات كە وەك ئەمریكی ئەنگلۆ سەكسۆنی بیرناكەنەوە، لەوانەیە نەخوێندەوارێكی ئەمریكیش هەر بە هەمان دیدی هنتگتن سەیری هەڕەشەی ئیسپانی زمانەكانی ئەمریكا بكات، هەر بۆیە جیاوازی نێوان دەوڵەتێكی دیموكراتی و دەوڵەتێكی دیكتاتۆری بۆ جیابوونەوە، یان سەربەخۆیی نەتەوەیەكی جیاواز لە دەوڵەتەكەی، لە شێوازی مامەڵەكردنیەتی لەگەڵ ئەو پرسە، دەوڵەتی دیموكراتی بە شێوازێكی نەرم مامەڵەی لەگەڵ دەكات و هەموو گوشارەكانی لە چوارچێوەی بەكارهێنانی هێزی نەرم چڕدەكاتەوە بۆ ئەوەی ئەو نەتەوەی لەگەڵی دەژی جیانەبێتەوە، دەوڵەتی دیكتاتۆری پەنا بۆ زەبر و زەنگ و توندوتیژی و كۆمەڵكوژی دەبات.



ئەگەر سەرنج لە دوایین راپرسی سكۆتلەندا بدەین بۆ جیابوونەوە لە شانشینی بەریتانیا، دەبینین لەگەڵ ئەوەی سكۆتلەندییەكان هەموو مافێكی نەتەوەیی دەوڵەتیان هەیە بە چاپكردنی پارەشەوە، تەنیا ئەندامی نەتەوە یەكگرتووەكان نین، بەڵام ئەمجارەیان كە دەركەوت سكۆتلەندییەكان دەنگ بۆ جیابوونەوە دەدەن، حكومەتی بەریتانیا هەموو هەوڵی خۆی خستەگەڕ و چەندین ئیمتیازی ئەوتۆی دا بە سكۆتلەندییەكان كە لە دەنگدانیان بۆ جیابوونەوە دەستیان نەدەكەوت، ئەمەش تەنیا لەبەر ئەوەی سكۆتلەندییەكان بە رێژەی 50+1% دەنگ بۆ مانەوە لەگەڵ بەریتانیا بدەن. راستە بەریتانیا لەم هەنگاوەی سەركەوتوو بوو، بەڵام ئایا توانی هەستی سەربەخۆیی و جیابوونەوە لای سكۆتلەندییەكان بسڕێتەوە؟ بێگومان نەخێر، لەبەر ئەوەی هەتا ئێستاش ئەو رێژەیەی كە دەنگی بۆ مانەوە داوە، لە پێناوی ئەوە نییە كە مانەوە لەگەڵ بەریتانیا لە سەربەخۆیی باشترە، بەڵكو ئەوە ئەو گوشارە نەرمانەیە كە بەریتانیا بۆ مانەوەی سكۆتلەندا دروستی كرد، هەر رۆژێك بەریتانیا لە یەكێك لەو بەڵێنانەی پاشگەز ببێتەوە، ئەوا سكۆتلەندییەكان ئامادە نابن لەگەڵ بەریتانیا بمێننەوە. بەڵام هەر لە ئەوروپا و لە شوێنێكی وەك یۆگسلافیای پێشوو، ئەو رەفتارەمان بینی كە سلۆبۆدان میلۆسۆڤیچ بۆ مانەوەی یۆگسلافیا بە یەكگرتوویی ئەنجامیدا، سەرەنجامیش بەو ئەنجامە گەیشت كە دەوڵەتێك لەسەر نەخشەی سیاسی جیهان نەما كە ناوی یۆگسلافیا بێت. سەبارەت بە ئێستای رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیش، كە هەموو لایەك بە رۆژئاوا و رۆژهەڵاتەوە گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە سیستمی دەوڵەتە كۆنەكە لە تەواوی ناوچەكە فەشەلی هێناوە و چیتر لە چوارچێوەی ئەو سیستمە كۆنە سەقامگیری و تەناهی بۆ ئەو ناوچەیە دەستەبەر ناكرێت، ئەوا ئێستا هێزە گەورەكانی ناوچەكە وەك (سعودیە و ئێران و توركیا) هەموو هەوڵیان خستۆتەگەڕ بۆ ئەوەی سیستمە كۆنەكە وەك خۆی بمێنێتەوە و جارێكی دیكە لەناو ئەو سیستمە كۆنەدا هەژموون و باڵادەستیی خۆیان رێكبخەنەوە، ئەوا وەك ئێستا دەبینین، هەر سێ لا سیناریۆی خۆیان خستۆتەگەڕ و هەر لایەك دەیەوێت سیناریۆكەی خۆی جێبەجێ بكات.


ئەم سێ لایەنە لەگەڵ ئەوەی سێ ئامانجی جیاوازیان هەیە، بەڵام بە تێكەڵبوونی ململانێكە لەگەڵ كێشەی نێوان سوننە و شیعە، ئەوا لە هەندێ حاڵەتدا زیاتر سعودیە و توركیا لە یەكتری نزیكن و ئێران بە تەنیا دەمێنێتەوە، ئێرانیش سوودی لەم ململانێیە وەرگرتووە و هاوپەیمانییەكانی لەسەر بنەمای شیعەگەرایی لە تەواوی ناوچەكە فراوان كردووە، راشكاوانەتر ئێران بۆتە ئەو دەوڵەتەی سەركردایەتی میحوەری شیعە دەكات، ئەمە لەگەڵ ئەوەی وەك دەوڵەت هەوڵدەدات پێوەندییەكانی لەگەڵ دەوڵەتانی سوننەشدا بمێنێت.


لەم نێوەدا كە كوردستان بەگشتی و باشووری كوردستان بەتایبەتی وەك دەوڵەتی ئەمری واقیع لەو هاوكێشەدا پێگەی دیاری هەیە و نەبۆتە بەشێك لە ململانێی شیعە و سوننە لە ناوچەكەدا، مانەوەی باشووری كوردستانیش بەم بێلایەنییە و هەنگاوهەڵگرتنی بەرەو پرۆسەی سەربەخۆیی، لە روانگەی توركیا و سعودیەوە، هاوكێشەكە بۆ ئەوان لە رێكخستنەوەی هاوكێشەی تازەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا زیانێكی ئەوتۆی نابێت، ئەمە لەگەڵ ئەوەی دوو دەوڵەتەش بە ئاشكرا پێشوازییان لە دەوڵەتی كوردستان نەكردووە، بەڵام لە روانگەی ئێرانەوە، كە دەوڵەتی عێراقی ئێستا و سووریای بەشار ئەسەد وەك دوو دەوڵەتی شیعە (بە بێ گوێدانە نەتەوە) سەیر دەكات، جیابوونەوە و سەربەخۆیی كوردستان وەك شكستێك بۆ بەرەی شیعە سەیر دەكات، هەر بۆیە كاتێك بە ناوی پێداگیریكردنی لە یەكپارچەیی خاكی سووریا و عێراق دژایەتی سەربەخۆیی باشووری كوردستان دەكات، ئەوا هەموو رێگەیەكی گرتۆتەبەر و هەوڵیداوە بە رێگەی شیعەگەرایی كاریگەری لە سەر ئەو سەركردە كوردانە دروست بكات كە لە ناو هێزە سیاسییەكانی كوردستاندا سەر بە مەزهەبی شیعەن، هەر وەك چۆن هەوڵیداوە لە توركیاش لە رێگەی پشتگیری عەلەوییەكانەوە ئاستەنگ و پشێوی بۆ حكومەتی توركیا دروست بكات.
ئەگەر لەم روانگەیەوە سەیری سیاسەتی ئێرانی بكەین بەرامبەر رۆژئاوای كوردستان، ئەوا دەبینین سیاسەتی ئێران بەرامبەر رۆژئاوای كوردستان جۆرێكە و بەرامبەر باشووری كوردستان و بەتایبەتیش بەرامبەر سەرۆك مسعود بارزانی و پارتی دیموكراتی كوردستان جۆرێكی دیكەیە، دیارە ئیزدواجیەتی سیاسەتی ئێران بەرامبەر باشووری كوردستان دەگەڕێتەوە بۆ شێوازی پێوەندی هەرێم لەگەڵ بەغدا و پەیەدە لەگەڵ دیمەشق. لە ئێستادا كە ئێران بۆی دەركەوتووە سەرۆك مسعود بارزانی جگە لە جیابوونەوە بە هیچ شتێكی دیكە قایل نابێت، ئەوا هەموو گوشارەكانی چڕكردۆتەوە بۆ ئەوەی پرۆسەی سەربەخۆیی سەركەوتوو نەبێت، بۆ ئەمەش باشترین ئالەت بەكار دەهێنێت كە -پەیەدە و پەكەكە-یە بۆ ئەوەی زەمینەی شەڕێكی ناوخۆیی لە نێو كورددا دروست بكات، بە پێچەوانەوە لەبەر ئەوەی پەیەدە هاوپەیمانە لەگەڵ رژێمی دیمەشق و لە راگەیاندنی فیدڕاڵییەتدا ناوی كورد و كوردستانی سڕیوەتەوە و بە فیدڕاڵییەتی باكووری سووریا رایگەیاندووە، ئەوا ئێران هیچ كێشەیەكی لەگەڵ پەیەدە نییە.


لێرەوە بە تەواوی ئامانجی ئێران لە سیاسەتی بەرامبەر باشووری كوردستان دەردەكەوێت، ئەوەی ئێران ئامانجیەتی ئەوەیە كە گرنگ نییە هەرێمی كوردستان دەوڵەتی ئەمری واقیعە، یان نە، یان گرنگ نییە فیدڕاڵییە، یان هەرشتێكی دیكە، بەڵكو ئەوەی بە لای ئێرانەوە گرنگە ئەوەیە كە عێراق و سووریا وەك دوو دەوڵەتی سەربەخۆ و یەكپارچە بمێننەوە و نوێنەرایەتی حوكمڕانیی شیعە بكەن، لەم پێناوەشدا دیارە ئێران ناتوانێت وەك كەنەدا، یان ئەمریكا، یان بەریتانیا مامەڵە لەگەڵ پرسێكی لەم شێوەیە بكات و لە هەمانكاتدا سەلماندیشی كە ناتوانێت هاوكارێكی باشی بەغدا و دیمەشق بێت، بۆ پیادەكردنی حوكمڕانییەكی باش، هەروەها ناشتوانێت راستەوخۆ دەستێوەردان بكات، ئەوا هەموو بۆچوونەكان بەو ئاراستەیەن كە زیاتر لە رێگەی وەكیلەكانیەوە بەتایبەتی پەكەكە و پاشانیش لە رێگەی ئەو لایەنانەی پشتگیری پەكەكە دەكەن، دژایەتی پرۆسەی سەربەخۆیی كوردستان بكەن كە سەرۆك مسعود بارزانی رێبەرایەتی دەكات، بەڵام ئەو لایەنە و ئەوانەشی بە وەكالەت شەڕی رێگریكردن لە سەربەخۆیی دەكەن، هێشتا ماویانە بە تەواوی بزانن كە پرۆسەی سەربەخۆیی و دەوڵەتی كوردستان لە فیكری مسعود بارزانی-دا مانای چییە؟


لە هەرشوێنك پرۆسەی سەربەخۆیی كوردستان هەبێت مسعود بارزانی پێشمەرگەی سەربەخۆییە


فیكری سەربەخۆیی لای مسعود بارزانی، درێژە پێدەری ئەو فیكرەیە كە لە شێخ عوبێدوڵای نەهری-یەوە گەیشتۆتە سەید تەهای نەهری و لەویشەوە بۆ شێخ عەبدولسەلام و شیخ ئەحمەد و مەلا مستەفای بارزان، لەویشەوە دراوەتە دەست مسعود بارزانی و ئێستاش مسعود بارزانی پێشمەرگەی فیكری سەربەخۆییە، ئەوجا ئەم پرۆسەیە لە باكوور بێت، یان لە باشوور، یان لە رۆژهەڵات بێت، یان رۆژئاوا.
لەم روانگەیەوە لای مسعود بارزانی گرنگترین ئامانج هەڵكردنی ئاڵای كوردستانە، ئەوجا ئەو ئاڵایە لە ساڵی 1946 لە كۆماری كوردستان هەڵكرابێت، یان لە نەوەدەكانی سەدەی رابردوو لە باشوور هەڵكرابێت، یان لە دەیەی یەكەمی سەدەی بیست و یەكەم لە شاری ئامەد هەڵكرابێت، یان ئەو ئاڵایە بێت كە لە رۆژی ئاڵای كوردستان لە رۆژئاوای كوردستان هەڵكرا، هەر كەسێكیش دژی ئەو ئاڵایە بێت، ئەوجا بە فارسی، یان عەرەبی، یان توركی، یان كوردیش قسە بكات، لای مسعود بارزانی وەك داگیركەری كوردستان سەیر دەكرێت و قبووڵ ناكرێت.


لە فیكری مسعود بارزانی-دا كورد پێش ئەوەی موسڵمانی سوننە بێت، یان شیعە، كاكەیی بێت، یان شەبەك، یان ئێزیدی، هەر كوردە و جیاوازیی ئایینی ئاستەنگێك نییە بۆ فیكری نەتەوەیی، لەسەر ئاستی كوردستانی بوونیش، لە فیكری مسعود بارزانی-دا كوردستان نیشتمانی هاوبەشی زمان و ئایینە جیاوازەكانی دانیشتووانە رەسەنەكەی كوردستانە، كوردستان چۆن نیشتمانی كوردانە، بە هەمان شێوە نیشتمانی توركمان و كلد و ئاشووری و تەنانەت ئەرمەن و تەواوی كەمایەتییەكانی دیكەشە.




لە كۆی گرێدانەوەی رەهەندە جیاوازەكانی ئەم فیكرە دەگەینە ئەو دەرەنجامەی كە چەمكی دەوڵەت لە فیكری مسعود بارزانی-دا، دەوڵەت بریتی نییە لەو تێگەیشتنەی ئێستا دەوڵەتانی ناوچەكە بۆ دەوڵەت هەیانە، راشكاوانەتر چەمكی دەوڵەت لای مسعود بارزانی هەر ئەوەندە نییە دەوڵەتێك رابگەیەنێت و بەس، بەڵكو پێكەوە كۆكردنەوەی هەموو توخمەكانی كۆمەڵگەی كوردستانە بە جیاوازیی ئایین و نەتەوە و پێكەوە كارلێكردنیانە بۆ ئەوەی ئیرادەی گەلی كوردستان وەك ئیرادەیەكی زیندوو پیشانی هەموو جیهان بدات، هەروەك چۆن ئێستا پاپای فاتیكان راشكاوانە بە هەموو جیهانی رادەگەیەنێت كە تەنیا شوێنێك لە هەموو رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بۆ كریستیانەكان وەك نەوایەكی ئارام مابێت، ئەو كوردستانەیە كە سەرۆك مسعود بارزانی سەرۆكایەتی دەكات، توركیا گەیشتۆتە قەناعەت تەنیا شوێنێك بۆ سەلامەتی و دڵنیایی توركمانەكان بە شیعە و سوننەوە لە عێراقدا مابێت، تەنیا ئەو هەرێمەیە كە مسعود بارزانی سەرۆكایەتی دەكات، هەموو سەرۆك هۆزە عەرەبەكانی عێراقیش گەیشتوونەتە ئەو باوەڕەی كە تەنیا شوێنێك جیاوازیی نەتەوەیی تێدا نەكرێت و دەرگای واڵا بێت بۆ هەموو ئاوارە و لێقەوماوێك، تەنیا كوردستانە.


كەواتە هەموو ئەم ئاراستانە ئەوەمان بۆ دەخەنەڕوو، ئامانجی سەرۆك مسعود بارزانی لە داكۆكیكردن و سووربوونی لەسەر دامەزراندنی دەوڵەتی سەربەخۆی كوردستان ئەوەیە چۆن لەناو ئەم دەوڵەتە گەل و نەتەوەیەك دروست بێت كە شایستەی ئەوە بێت جیهان رێز لە ئیرادەی بگرێت و شانازی بەو ئیرادەیەوە بكات. ئەمەش مانای ئەوەیە هەر پرۆسەیەك، یان هەر دانوستاندن و وتووێژێك لەگەڵ سەرۆك بارزانی بكرێت و رێگر بێت لە بەرامبەر ئەو ئامانجەی ئیرادەی گەلی كوردستان وەك ئیرادەی گەلێكی زیندوو بشارێتەوە، ئەوا لای سەرۆك بارزانی ئەوانە هەمووی رەتدەكرێنەوە، ئەوجا لەبەر ئەوەشی رۆژ لە دوای رۆژ ئەم راستییانە بۆ خەڵكی كوردستان بە جیاوازی نەتەوە و ئایینەوە باشتر روون دەبێتەوە، ئەوا پێگەی سەرۆك مسعود بارزانی و پشتگیری خەڵكی كوردستان بۆ پرۆسەی سەربەخۆیی زیاتر دەبێت و ئەوانەشی دژایەتی ئەم پرۆسەیە دەكەن، رۆژ لە دوای رۆژ زیاتر رووی راستەقینەیان بۆ خەڵك ئاشكرا دەبێت و زیاتر دەكەونە پەراوێزی مێژووەوە.