بەسیاسیكردنی ئەخلاق و لە دەستدانی متمانە

گۆڕینی پرەنسیپەكانی ئازادی .
بۆ ئاژاوە و پاشاگەردانی

«ئازادی مافێكی سروشتی و دەستكارینەكراوی هەر تاكێكە، هەر بۆیە ئەگەر لە تێڕوانین و گۆشەنیگایەكی سیاسیی دیاریكراوە سەیری ئازادی بكەین، ئەوا خودی ئازادی پێشێل دەكرێت. هەوڵدان بۆ رێگرتن لە پێشێلكردنی ئازادی، لە دوو شێوازی جیاوازدا بەرجەستە بووە، یەكەمیان: ئەخلاقی ئەریستۆتاڵیسی لە دەوڵەتە شاری پۆڵسدا، رێگەی دووەمیان بە سیاسیكردنی ئەخلاقە لە سیاسەتی هاوچەرخدا. لەگەڵ ئەوەی ئەریستۆتاڵیس ئەخلاقی سیاسی بە تەواوەتی دەكاتە هاوتای ئەخلاقی كەسی، ئەمەش لەسەر ئەو بنەمایەیە ئەو مەعریفە ئەخلاقییەی كە پێویستە بۆ ئەوەی دەوڵەتە شاری پۆڵس دادپەروەری تێدا پیادەبكرێت، پشت دەبەستێت بەو مەعریفە ئەخلاقییەی ئایا چ میكانیزمێك دەبێتە هۆكاری خۆشگوزەرانی بۆ تاك، لەم چوارچێوەیەدا فەزیلەی ئەخلاقی دەبێتە پێوانە و ئامانج بۆ یاسا سیاسییەكان و ئەمەش سیاسیی باش و هاووڵاتی باش یەكسان دەكات. بەدیوێكی دیكەدا كاتێك تاك، یان هاووڵاتی باش دەگاتە ئاستی ئەخلاقێكی تەواو و فەرمان بۆ خۆی دەردەكات، ئەم فەرمانە بۆ دەوڵەتە شاری پۆڵس-یشە، ئەم تیۆرەی ئەرستۆ لەگەڵ ئەوەی بە تیۆرێكی تەواو و تەواو دانانرێت بۆ چارەسەری ئەم كێشەیە، بەڵام خاڵی بەهێزی تێدایە، ئەو خاڵە بەهێزەش ئەوەیە كە بونیادی فەزیلەی ئەخلاقی و پەروەردەی ئەخلاقی پێویستی بە فۆرمێكی پراكتیكی هەیە لە كۆمەڵگەی مرۆڤایەتیدا، ئەم فۆرمە پراكتیكییەش بەرەنجامی داب و نەریت و ئەخلاقی هاوبەشی كۆمەڵگەوە هەیە.، ئەمە دەبێتە دەروازە و هۆكار بۆ وەرچەرخان و هاندانی هاووڵاتی بۆ ئەوەی مانای ناسنامە و بەهای خۆی وەك مرۆڤ لە كۆمەڵگەدا هەست پێبكات. لە دوای ئەرستۆ چەمكی ئەخلاقی كریستیانییەت ئایین و ئەخلاقی پێكەوە گرێداوە، هەتا چەمكی پلۆرالیزمی بۆ ئەخلاق هاتۆتە ئاراوە، كە تیایدا خێری مرۆڤایەتی بەو شێوەیە دیاری دەكات، كە لە سەر سیستمی سیاسی پێویستە سەرەتا لەو خاڵەوە سەیری ئەخلاق بكات، چۆن گەرەنتی بۆ كەس و تاك و گروپەكان مسۆگەر دەكات، بۆ ئەوەی بتوانن بە ئاشتی و ئازادی پێكەوە بژین، بەڵام لە سیاسەتی هاوچەرخدا بە شێوەیەك دەستێوەردان لە ماف و ئازادی تاكەكان دەكرێت كە هیچ سنوورێكی نییە، ئەمەش واتە ئەخلاقی سیاسی جێگەی ئەخلاقی تاكەس دەگرێتەوە و تاك دەبێت لە روانگەی ئەو پێناسەی كە سیاسەت بۆ ئەخلاقی دیاری دەكات، پابەند بێت، بۆیە ئەم حاڵەتە ئەو بۆشاییە ئەخلاقییە لە كۆمەڵگە دروست دەكات كە هەڵوێست و ئارەزووی سیاسییەكان دروستی دەكات. كەواتە بە سیاسیكردنی ئەخلاق وایكردووە كە هەست بە ئەخلاقی كەسی لە كۆمەڵگە نەكرێت، لە چارەسەری ئەریستۆتاڵیسدا بۆ ئەم حاڵەتە قوربانی بە ئازادی دراوە لە پێناوی دروستبوونی متمانە لە كۆمەڵگەدا، بەڵام لە بە سیاسیكردنی ئەخلاقدا قوربانی بە متمانە دراوە بە حیساب لە پیناوی ئازادیدا، بەڵام ئەو ئازادییە بۆتە پاشاگەردانی و بۆشایی ئەخلاقی لە كۆمەڵگە دروستكردووە».

ئەنگیل رۆدریگز لونۆ


گرنگیی متمانە
لە پرۆسەی سیاسیی كۆمەڵگەدا
ئەریستۆ تاڵیس بەو جۆرە پێناسەی سیاسەت دەكات، بەوەی سیاسەت ململانێیە لە پێناوی خێر و بەرژەوەندی گشتی، هەر بۆیە لە كتێبی ئەخلاقی نیكۆماخسی (نیكۆماخس كوڕی ئەرستۆ تاڵیس -ـەو ئەو كتێبە پێشكەش بەو كراوە) لەگەڵ ئەوەی ئەخلاق وەك مەعریفەیەكی سەرتاپاگیر پێناسە كراوە، بەڵام پڕۆفیسۆر ساینت تۆماس لە دووبارە خوێندنەوەی ئەم كتێبە ئەو پرسیارەی ورووژاندووە: «ئایا ئەخلاقی نیكۆماخسی لەلای ئەریستۆتاڵیس چییە؟» لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا ساینت تۆماس دەڵێت: بەپێی ئەخلاقی نیكۆماخسی لە ئەخلاقدا هەموو شتێك سیاسەت نییە، هەموو شتێكیش ئەخلاقی كەسی، یان جێبەجێكردنی نییە، راشكاوانەتر جەخت لەوە دەكاتەوە كە ئەخلاق دەكرێتە سێ بەش كە بریتین لە:
1. ئەخلاقی كەسی
2. ئەخلاقی خێزان
3. ئەخلاقی سیاسی
سەبارەت بە هەڵسەنگاندن و جیاكردنەوەی ئەم سێ شێوازەی ئەخلاق، جەخت لە سەر ئەوە كراوەتەوە، هەتا لەوە كاتەشی كە ئەریستۆ تاڵیس ئەخلاقی سیاسی، هاوتای ئەخلاقی كەسی كردووە لە دەوڵەتە شاری پۆڵس، هەریەك لەو سێ جۆرەی ئەخلاق، ئامانجی دیاریكراو و لۆژیكی تایبەتی خۆی هەبووە و لەسەر بنەمای مەعریفەیەكی مۆراڵی رێكخراوە. ئەم دەروازەیە كە دەبێتە سەرەتا بۆ جیاكردنەوەی ئەخلاقی سیاسی لە ئەخلاقی كەسی، لەسەر ئەو بنەمایە جیاكراونەتەوە بەوەی ئایا فۆرمی سیاسیی كۆمەڵگە بە شێوەیەكی گشتی چۆنە؟ ئایا ئەم فۆرمە سیاسییە لە نێو كۆمەڵگە بوونی هەیە؟ ئایا بەرەنجامی هاوكاری نێوان پارتە سیاسییەكانە لە تێڕوانینی جیاوازیانەوە بۆ خێر و بەرژەوەندی كۆمەڵگە، یان ئەم فۆرمە سیاسییەی كۆمەڵگە، كۆتاییەكی تایبەتە بۆ سیاسەت؟ كەواتە بەپێی ئەم بۆچوونە ئەخلاقی سیاسی كە دەبێتە رەنگدانەوەی خێری هاوبەش بۆ كۆمەڵگەش، جیاوازە لەگەڵ ئەخلاقی كەسی، ئەمەش لە بەر ئەوەیە دوای ئەوەی حزبە سیاسییەكانی كۆمەڵگەی هاوچەرخ لە تێڕوانینی جیاوازیانەوە فۆرمی سیستمێكی سیاسی بۆ كۆمەڵگە رێكدەخەن، مۆڕاڵ، یان ئەخلاقی تاكەس دوو رەهەندی جیاواز لە خۆی دەگرێت، لەلایەك تاك سەرقاڵە بە كاری رۆژانەی خۆی، لە هەمانكاتدا پابەندبوونێكی ئەخلاقیشی هەیە بەو رەهەندانەی پێوەندی بە سیاسەتی كۆمەڵگە، یان سیستمی سیاسی دەوڵەتەوە هەیە، بۆیە لەم حاڵەتەدا تاك لە ناو كۆمەڵگە ئامادەیە باج بدات، هەروەها داواكاریشە بۆ ئەوەی لە چوارچێوەی بەرژەوەندی گشتی دادپەروەری بێتەئاراوە.
كەواتە ئەم حاڵەتە كە حزبە سیاسییەكان لە چوارچێوەی خێر و بەرژەوەندی گشتی كۆمەڵگە بیروبۆچوونە جیاوازەكانیان بۆ رێكخستنی كۆمەڵگە، یان دامەزراندنی سیستمی سیاسی كۆمەڵگە دەخەنەگەڕ، ئەوەمان پیشاندەدا كە ئەخلاقی سیاسی بەرەنجامی بەرژەوەندی هاوبەشی كۆمەڵگەیە، لە بەرامبەردا كە هاووڵاتیش پابەند دەبێت بە باجدان و تێڕوانینەكانی لەگەڵ تاكەكانی دیكە دەبێتە خوازیاری دادپەروەری لە كۆمەڵگە وەك خاڵی هاوبەشی بەرژەوەندی هەموو تاكەكانی كۆمەڵگە، ئەوا ئەخلاقی تاكەسیش دەبێتە بەرەنجامی دادپەروەری وەك بەرژەوەندی هاوبەشی كۆمەڵگە. لەم حاڵەتەدا لەبەر ئەوەی بنەمای پێوەندی نێوان ئەخلاقی سیاسی و ئەخلاقی تاكەكەسی بنەمایەكی مۆڕاڵییە، ئەوا دەشێت ئەخلاقی تاكەكەسی ببێتە بكەر بۆ ئەخلاقی سیاسی و بەپێچەوانەشەوە، ئەمەش ئەو متمانەیە دروست دەكات، كە ئەریستۆ تاڵیس بۆ خۆشگوزەرانی دەوڵەتە شاری پۆڵس داوای دەكات و دەگاتە ئەوەی كە بڵێت سیاسەتمەداری باش لەگەڵ هاووڵاتی باش هیچ جیاوازییەكیان نییە، ئەمەش لەو لۆژیكەوە هاتووە، ئەوەی هاووڵاتی باش بۆ دەوڵەتە شاری پۆڵس خواستیانە، سیاسەتمەداری باشیش هەمان خواستی هەیە، لەم حاڵەتەدا ئاستی بەرزی متمانەی نێوان هاووڵاتیان و سیستمەكە دەگاتە ئەو ئاستەی، ئەو متمانەیە جێگەی چەمكی ئازادی بگرێتەوە. راشكاوانەتر ئەو كۆت و بەندەی لە سەر ئازادی رەها لە چوارچێوەی بەرژەوەندی گشتی كۆمەڵگە و ئەخلاق و داب و نەریتی كۆمەڵگە، ئازادی بە شێوەیەك لە شێوەكان لە چوارچێوەی یاساكانی سنووردار دەكات، دەبێتە بنەمایەكی لۆژیكی بۆ دروستبوونی متمانە لە نێوان تاكەكان، هەروەها لە نێوان تاكەكان و سیستمی سیاسی كۆمەڵگەدا. لەمەش زیاتر ئەم لۆژیكەی ئەرستۆ سیاسەتیش هاوتای خێر و بەرژەوەندی گشتی دەكات، لەبەر ئەوەی سیاسەت بە لۆژیكی ئەرستۆ یەك مانای هەیە، ئەویش ململانێیە لەسەر خێری گشتی، ئەوجا كە سیاسەت تەنها بریتی بێت لەسەر خێر و بەرژەوەندی گشتی، ئەوا بنەمای ئەو سیاسەتكردنە لەسەر ئەو ئەخلاقە سیاسییە كە بەرژەوەندی و داب و نەریتی هاوبەشی كۆمەڵگە دروستی كردووە، هاووڵاتیانیش كاتێك دەبینین لایەنە جیاوازەكان تەنها بۆ بەرژەوەندی گشتی سیاسەت دەكەن، ئەو متمانەیە لە كۆمەڵگە دروست دەبێت كە ئامانجی سیاسەتمەدار و هاووڵاتی لەناو بەرژەوەندی گشتی دەكاتە خۆشگوزەرانی و سەقامگیری و ئاشتی لە كۆمەڵگەدا.
بە سیاسیكردنی ئەخلاق
دەبێتە هۆكاری نەمانی متمانە لە كۆمەڵگەدا
لە كۆبوونەوەی رۆژی 19ی ئابدا كە نیسابی یاسایی تەواو نەبوو بۆ ئەوەی كۆبوونەوەكە گرێبدرێت، یەكێك لە پەرلەمانتارانی كۆمەڵی ئیسلامی بەو جۆرە فەتوای لەسەر ئەو چەند ئەندامەی یەكگرتووی ئیسلامی دا كە بەشداری كۆبوونەوەكە نەبوون، بەوەی گوناهبار بوون، لەبەر ئەوەی لەسەر بەڵێنی خۆیان پەشیمان بوونەوە كە هەموویان هاوكاری یەكتری بكەن بۆ تێپەڕاندنی هەمواركردنی یاسای سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان، ئەگەر سەرنجێكی ورد لە سەر ئەم فەتوایەی پەرلەمانتارەكەی كۆمەڵ بدەین، كە بۆچی بەشداریكردن، یان بەشداری نەكردنی پەرلەمانتارێك دەبەستێتەوە بە ئایینی ئیسلامەوە، دەگەینە ئەو دەرەنجامەی كە بە سیاسیكردنی ئەخلاق و ئازادی پەرلەمانتار چی بەسەر دێت ئەگەر لە بۆچوونێكی سیاسیی و دیاریكراو سەیری ئەخلاق بكەین.خۆ ئەگەر لە روانگەی ئایینی پیرۆزی ئیسلامیشەوە سەیری چەمكی هاوكاری و شكاندنی بەڵێن بكەین، ئەوا وەك قورئان دەفەرموێت: (وتعاونوا علی البر والتقوی ولا تعاونوا علی الإپم والعدوان واتقوا اللە إن اللە شدید العقاب)، دیارە خوای گەورە فەرمان بە موسڵمانان دەكات كە هاوكاری یەكتری بن بۆ چاكە و خواپەرستی، هاوكاری یەكتری مەكەن بۆ گوناە و دوژمنكاری، خوا بناسن، سزای خوا زۆر توندە.
ئەگەر لە روانگەیەكی ئەخلاقی و ئایینییەوە سەرنجی فەتواكەی پەرلەمانتارەكەی كۆمەڵ بدەین، كە چەند پەرلەمانتارێكی یەكگرتوو گوناهبار دەكات بەوەی بەشداری ئەو دانیشتنە نەبوون، دەبینین لە روانگەی قورئانەوە ئەو پەرلەمانتارەی كۆمەڵی ئیسلامی بێباكە لەوەی پەروەردگار لە سەر چ بنەمایەك فەرمانمان پێدەكات، هاوكاری یەكتری بین. ئایا ئەو هاوكارییەی نێوان كۆمەڵ و یەكگرتوو، كۆمەڵ و گۆڕان بۆ چاكە و خواپەرستییە، یان بۆ خراپە و دوژمنكاری و دابەشكردنی كۆمەڵگەی كوردستانە؟ خۆ ئەگەر لە روانگەی ئەو پەرلەمانتارە و پەرلەمانتارەكانی دیكەی گۆڕان و یەكێتیشەوە سەیری بكەین، ئایا كێ بەڵێنی شكاندووە؟ بێگومان لایەنە سیاسییەكانی كوردستان دوای 19 كاتژمێر كۆبوونەوە لە بەرەبەیانی 19ی ئاب بڵاویان كردەوە كە كۆبوونەوەی پەرلەمان دوابخرێت، بەڵام پەرلەمانتارەكانی كۆمەڵ و بەشێك لە یەكگرتوو و یەكێتی و گۆڕان، پابەند نەبوون بەو بەڵێنە، واتە ئەوان بەڵێنی حزبەكانی خۆیان شكاند كە تەنها پێنج كاتژمێر پێش كۆبوونەوەكە بە یەكتریان دابوو! پرسیار لێرەدا ئەوەیە پەرلەمانتارەكەی كۆمەڵ كە فەتوای گوناهباركردن دەدات، ئایا دەزانێت مانای گوناە و خراپە لە ئایینی پیرۆزی ئیسلامدا چییە؟ لەوانەیە ئەم پرسیارە پێویستی بە وەڵامی ئێمە نەبێت، لەبەر ئەوەی ئەو پەرلەمانتارەی كۆمەڵ زۆر باشتر لە ئێمە لە قورئان و ئیسلام شارەزایە و ئەگەر ئیسلام و قورئان نەكات بە ئایدیۆلۆژیەتی سیاسیی حزبەكەی، پێویستی بە وەڵامدانەوەی ئێمە نابێت، هەروەها ئاماژەكردنیشمان بەم رووداوە بۆ ئەوە نەبوو پێی بڵێین كارێكی خراپت كردووە، یان باش، بەڵكو مەبەستمان لە دووبارە ئاماژە پێكردنەوەی ئەوە بوو، كە ئەم رووداوە هەم رووداوێكی واقیعی بوو، هەمیش پێوەندی بەو واقیعە سیاسییەی ئێستای كوردستانەوە هەیە كە بە شێوەیەك متمانەی لە نێوان حزبە سیاسییەكان و تاكەكانی كۆمەڵگە سڕیوەتەوە كە بنەما و پرەنسیپەكانی ئازادی گۆڕیوە بۆ ئاژاوە و پاشاگەردانی، تەنانەت گەیشتۆتە ئەو ئاستەی تاكەكانی كۆمەڵگە بێز لە وشەی ئەخلاقی سیاسی دەكەنەوە، لەبەر ئەوەی لەناو پرۆسەی سیاسیی كوردستاندا بە شێوەیەك ئەخلاق بە سیاسی كراوە، گەیشتۆتە ئەوەی دۆست و دوژمن لە سەر حیسابی ئینتیمای سیاسی پۆڵین بكرێت، لەمەش خراپتر ئەم پۆلێنكردنە بە دوژمن تەنها لەبەر ئەوەی لە بۆچوونێكی سیاسیدا لەگەڵ ئەو یەك ناگرێتەوە، بە ئاشكرا لە سەر ئاستی ئیرهابی فیكری و ترس و تۆقاندن و هێرشكردنە سەر بارەگاكانیان روویدا.
ئەگەر لێرەدا شیكارێكی لەبەر یەك هەڵوەشان، بۆ دروشم و رەفتاری ئەو حزبە سیاسییانە بكەین، كە ئێستا لە گۆڕەپانی سیاسیی كوردستان بە ناو سیاسەت دەكەن، رەفتار و دروشمەكانیان بە جیا بێنینەوە دەنگ و گوێیان لێبگرین، بۆ ئەوەی بزانین ئایا لە چ روانگەیەكەوە سیاسەت دەكەن؟ بێگومان دروشمەكانیان سەبارەت بە حزبە ئیسلامییەكان ئەوەیە كە دەیانەوێت كۆمەڵگەی پڕچاكە و دادپەروەری (العدل و الاحسان) بێتە ئاراوە، ئەگەر لە حزبە چەپەكانی وەك یەكێتی و گۆڕان-یش پێمان دەڵێن (سۆشیالیستی و دیموكراتی) لەبەر ئەوەی ئامانجی ئەو حزبانەی بە خۆیان دەڵێن سۆشیال دیموكرات، بەدیهێنانی سۆشیالیزمە لە رێگەی دیموكراتی و پەرلەمانییەوە.
پرسیار لێرەدا ئەوەیە بەو رەفتارە سیاسییەی لە پرۆسەی سیاسی بە ئاشكرا دەیبینین، ئایا كۆمەڵگەی عەدل و ئیحسان و سۆشیالیزم و دیموكراتی چۆن بوونی دەبێت، ئەگەر هەوڵەكان بۆ خۆسەپاندن و یەكتری سڕینەوە و دروستكردنی ژینگەیەكی پڕنیگەرانی و نائارام بێت لە كۆمەڵگەدا؟ راشكاوانەتر ئاڕاستەكردنی فورمی سیاسی كۆمەڵگە بە شێوەیەك كە خەڵك نەك هەر متمانەی بە حزبە سیاسیەكان نەبێت، بەڵكو متمانەی بە سیستمە سیاسییەكە و تەنانەت متمانەشی بە وڵاتەكەشی نەمێنێت كە تیایدا بژی.
ئەم حاڵەتەی ئێستا گرنگە راشكاوانە هەڵوەستەی لەسەر بكرێت، لەبەر ئەوەی بە سیاسیكردنی ئەخلاق و پۆلێنكردنی خیانەت و نیشتمانپەروەری لە روانگەی ئایدیۆلۆژیەتێكی سیاسیی داخراوە بۆ ئەخلاقی هاونیشتمانی و نیشتمانپەروەری، بارودۆخێك بەرهەم دەهێنێت كە پێی دەگوترێت: ئەنۆمی، یان نەمانی ئەخلاقی سیاسی (Stiuations of anomi or normlessness)، ئەمە نەمانی ئەخلاق و مۆراڵی ئایینیش لە كۆمەڵگە دەگرێتەوە. لەبەر ئەوەی بنەمای فەزیلەی ئەخلاقی و لەگەڵیدا پەروەدەی ئەخلاقی كە پێویستە لە ناو كۆمەڵگە بوونی هەبێت، بەرهەمی داب و نەریت و بەها هاوبەشەكانی كۆمەڵگەیە، گرنگترین بەهای هاوبەشیش لە كوردستاندا ئەو بنەما ئەخلاقییە ئایینییەیە كە ئایینی پیرۆزی ئیسلام لە كۆمەڵگەی ئێمە دروستی كردووە، بۆیە كاتێك حزبە ئیسلامییەكان ئەم بنەما ئەخلاقییە ئایینییە خۆڕسكەی كوردستان، بە ئایدیۆلۆژیەتی سیاسی خۆیان بە سیاسی دەكەن، گەورەترین بۆشایی ئەخلاقی كە لە كۆمەڵگەی كوردستان دروست دەبێت، شاردنەوەی بنەما ئەخلاقییە خۆڕسكەكەی ئایینی ئیسلامە لە كۆمەڵگەی كوردستاندا، ئەمە دەبێتە سەرەتایەك بۆ داخوڕانی متمانەی تاكی كوردستانی لەگەڵ ئەو بنەما ئەخلاقییە خۆڕسكە ئیسلامییەی كە زیاتر لە هەزار ساڵە لە كوردستاندا بوونی هەیە.، لە كاتێكدا ئەمانۆئیل كانت كاتێك هەموو هەوڵی بۆ ئەوە بوو متمانە لە نێوان تاك و سیستمی سیاسی دروست بكات، یەكێك لەو بنەما ئەخلاقییانەی پەنای بۆ برد، بۆ ئەوەی ئەو متمانەی پێ دروست بكاتەوە، ئایینی كریستیان بووە، بەڵام حزبێكی ئیسلامی وەك كۆمەڵی ئیسلامی بە بێ ئەوەی ئاژاوە و فیتنەی كۆمەڵگە لەبەر چاو بگرێت، یان لە بەر خوا لێی بترسێت، زۆر بێباكانە ئەم بنەما ئەخلاقییە ئایینییە بۆ بەرژەوەندی حزبی خۆی بە سیاسی دەكات و زەمینەی ئاژاوە و ناسەقامگیری لە وڵاتێكدا خۆش دەكات كە بە درێژایی 1100 كیلۆمەتر لە شەڕێكی گەورەی تیرۆریستاندایە. ئەمە بۆ بزووتنەوەی گۆڕان-یش راستە. ئەگەر بزووتنەوەی گۆڕان كە دروشمەكەی بریتییە لە گۆڕان و گۆڕانكاری، جێگەی خۆیەتی لێی بپرسین: ئایا گۆڕان لە چییەوە بۆ چی؟ ئایا گۆڕان بەو مەبەستەی رێز و ئەخلاقی سیاسی بگۆڕێت بۆ شەڕەجنێو و یەكتری شكاندن لەسەر ئاستی سیاسی و كۆمەڵایەتی؟ ئایا گۆڕان لە خۆشەویستی و برایەتییەوە بۆ رق و كینە و دوژمنایەتی؟ ئایا گۆڕان لە سەقامگیری و تەناهییەوە بۆ ئاژاوە و بێنیزامی؟ ئایا گۆڕان لە متمانەوە بۆ بێمتمانەیی نێوان حزبەكان و هاووڵاتیان و سیستمی سیاسی كوردستان؟ لەوانەیە هەندێك لە هەودارانی گۆڕان ئەمانە بە پاكانە، یان لایەنگیری بۆ حزبێكی سیاسیی دیاریكراو بخوێننەوە، بۆیە لە وەڵامدا پێیان دەڵێین: ئەمە لایەنگیریكردن نییە بۆ لایەنێكی دیاریكراو، بەڵكو ئەمە موناقەشە كردنە لە سەر شێواز و میكانیزمی چاكسازی و گۆڕانكاری لە كۆمەڵگەدا. ئەمە رەتكردنەوەی ئەو فیكرە دۆگما شمولییەیە كە بێجگە لە رق و كینە بڕوای بە هیچ فۆرم و میكانیزمێكی چاكسازی و گۆڕانكاری نییە. بۆ پشتڕاستكردنەوەی ئەم بۆچوونە و دەرهێنانی لەو چوارچێوە حزبییەی كە ئێستا گۆڕان باسی گۆڕانكاری پێدەكات، باشترە بگەڕێینەوە بۆ مێژووی ناردنە خوارەوەی قورئان بۆ كۆمەڵگەی جاهیلی لە نیمچە دورگەی عەرەبیدا. ئەگەر سەرنج بدەین پەروەردگار بەو هەموو گەورەییەی خۆیەوە كە ناچار بوو پێغەمبەر (د.خ) بنێرێت بۆ ئەوەی كۆمەڵگەی جاهیلی چاك بكات، سەرەتا هەموو شتێكی كۆمەڵگەی جاهیلی رەتنەكردۆتەوە، بەڵكو تەنها پێغەمبەر (د.خ)ی راسپاردووە كە لایەنە خراپەكانی ئەو كۆمەڵگەیە چاك بكات و تەنانەت لایەنە باشەكانی ئەو كۆمەڵگەیە وەك سوننەتی خوا و پێغەمبەر سەیر كراوە، وەك پێغەمبەر (د.خ)یش فەرموویەتی: «لتتبعن سنن من كان قبلكم»، ئەمە مانای ئەوەیە پێغەمبەر (د.خ) كە پەروەردگار ناردوویەتی بۆ چاككردنی جاهیلییەت، هەموو شتێكی رەدنەكردۆتەوە، بەڵام نەوشیروان مستەفا حزبێكی دروستكردووە بە ناوی بزووتنەوەی گۆڕان، بۆ ئەوەی بەرامبەرەكەی رەدبكاتەوە و بیسڕێتەوە، ئەندام و لایەنگرانی ئەم بزووتنەوەیە خەریكن لە بری كەلتووری پێكەوەژیان و لێبووردەیی كە هەموو كورد و كوردستان شانازی پێوە دەكات، كەلتووری بێڕێزی و شەڕە جنێو دروست دەكەن و دەیانەوێت ئەم كەلتوورە جێگەی كەلتووری رێز و پێكەوەژیان بگرێتەوە، ئەم سیاسەتمەدارە و حزبەكەی برەو بە زەمینەیەك دەدات، ئیرادەی شەڕ بەرهەم بهێنێت و ئیرادەی خێر لەم وڵاتە بوونی نەمێنێت! هەندێك نووسەر و بەناو رۆشنبیر هان دەدات، سەرۆك و سیاسەتمەداری ئەم وڵاتە بە دیكتاتۆرەكانی هاوشێوەی بەشار ئەسەد و سەدام حوسێن و قەزافی بەراورد بكەن. شەخسی نەوشیروان مستەفا بە ئاشكرا حزبەكەی بەرامبەری بە حزبی بەعس و فاشی بەراورد دەكات. پرسیار لێرەدا ئەوەیە سیاسەتمەدارێك كە زیاتر لە 50 ساڵە سیاسەت دەكات، لە دوای 70 ساڵ تەمەن حزبێك دروست بكات بۆ ئەوەی ئیرادەی شەڕ بەرهەم بهێنێت و هەموو شتێكی ئەم گەل و وڵاتە بە سەقەت و خراپ بزانێت و هەوڵبدات بەو شێوە بیگۆڕێت كە خۆی ئامانجیەتی، ئایا بێجگە لە بەرهەمهێنانی ئیرادەی شەڕ و كاولكردنی ئەم وڵاتە چ ئاكامێكی دەبێت؟!
ئامانجی نەوشیروان مستەفا و بزووتنەوەكەی بۆ لەبەر یەك هەڵوەشانی ژێرخانی كەلتووری و ئەخلاقی ئەم كۆمەڵگەیە.، بۆ ئەوەیە بەرامبەرەكەی ئیستفزاز بكات، بۆ ئەم ئیستفزازكردنەش چەندین مۆدێل و شێوازی جیاوازی ئیستفزازكردنی لەسەر ئاستی كۆمەڵایەتی و سیاسی و پەرلەمانی بەرهەم هێناوە و خەریكە دەیكاتە نۆرمێك و دەیكاتە بەشێك لە كەلتووری سیاسەتی حزبایەتی و سیاسەتی كۆمەڵایەتی لە كوردستاندا! لە ئێستادا ئاكامی ئەم مۆدێلە تازەی سیاسەت كە بەرهەمهێنەرەكەی بزووتنەوەی گۆڕانە، بۆتە هۆكاری ئەوەی هەست بە بۆشایی ئەخلاقی سیاسی لە كۆمەڵگە بكرێت، كۆمەڵگەیەكی ئەنۆمی دروستكردووە كە هیچ كەس متمانەی بەوی دیكەی نییە، هیچ حزبێك متمانەی بەوەی دیكە نییە.
دروستكردنەوەی زەمینەی متمانە
لەسەر زەمینی بێ متمانەییدا
ئەو زمانە ئیعلامی و سیاسییەی لە ماوەی 23ی حوزەیران تا 19ی ئاب بزووتنەوەی گۆڕان لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستان قسەی پێدەكرد، هەمان ئەو زمانە ئیعلامی و سیاسییە بوو كە میسر لە سەردەمی عەبدولناسر و پێش شكستەكەی 1967 بەرامبەر ئیسڕائیل قسەی پێدەكرد. جیاوازی نێوان عەبدولناسر و نەوشیروان مستەفا لەم بەراوردە ئەوەیە، دوای شكستە سەربازییەكەی 1967 جەمال عەبدولناسر هاتە سەر تەلەفزیۆن و بە هەموو جیهانی راگەیاند، هەرچی روویداوە ئەو بەرپرسیاریەتییەكەی هەڵدەگرێت، بەڵام لە دوای 19ی ئاب نەوشیروان مستەفا نەیتوانی بێتە سەر تەلەفزیۆن و بڵێت، ئەوەی روویداوە هەموو ئۆباڵەكەی لە ئەستۆی منە و من تەحەمولی هەموو ئاكامەكەی دەكەم و داوای لێبووردن لە خەڵكی كوردستان دەكەم. لەوانەیە لێرەدا ئەو پرسیارە جێگەی خۆی بێت، بۆ لەناو هەموواندا پێویست بوو نەوشیروان مستەفا داوای لێبووردن بكات؟ وەڵامی ئەمە ئاشكرایە لەبەر ئەوەی ئەو ژینگە سیاسییەی لە ناوچەكانی سلێمانی و گەرمیان دروست بووە، بەرهەمی مۆدێلە تازەكەی نەوشیروان مستەفا و بزووتنەوەی گۆڕانە، لەم مۆدێلە تازەیەی سیاسەتی بزووتنەوەی گۆڕان، پارتی دیموكراتی كوردستان «حزبێكی فاشی و خائین «ـە و دەبێت وەك دوژمن مامەڵەی لەگەڵ بكرێت! ئایا ئەمە بوختانی سیاسییە یان واقیعە؟ وەڵامی ئەم پرسیارە كادرەكانی بزووتنەوەی گۆڕان لەسەر شاشەی تەلەفزیۆنەكان دەیدەنەوە، كە چۆن بە زمانی رق و كینە و بوغز لە سەر پارتی دیموكراتی كوردستان قسە دەكەن و دەیانەوێت شەرعییەتی سڕینەوە بە خۆیان بدەن، بەوەی ئەم حزبە شایەنی ئەوە نییە ئەسڵەن هەر بوونی هەبێت، لە كاتێكدا بزووتنەوەی گۆڕان خۆی هاوپەیمانە لەگەڵ پارتی دیموكراتی كوردستان و پێكەوە كابینەی هەشتەمی حكومەتی هەرێمی كوردستانیان پێكهێناوە!! پرسیاری گرنگ لێرەدا كە رووبەڕووی رێكخەر و تەواوی كادرانی بزووتنەوەی گۆڕان دەبێتەوە، ئەوەیە كە: ئەگەر پارتی دیموكراتی كوردستان ئەوەندە حزبێكی خراپە و سەرۆكەكەی ئەوەندە دیكتاتۆرە، خێرە پێكەوە حكومەتتان پێكهێناوە و وەزیری پێشمەرگە كە كادرێكی پێشكەوتووی گۆڕانە یاوەری شاندی سەرۆكی هەرێمە بۆ ناوەندە نێودەوڵەتییەكان؟! پرسیاری دیكە ئەوەیە: ئایا نەوشیروان مستەفا هەر بەرامبەر پارتی دیموكراتی كوردستان رق و كینەیەی هەیە؟ یان رق و كینە هەوێنی سیاسەتكردنە لە بیركردنەوەی ئەم سیاسەتمەدارەدا؟ وەڵامی ئەم پرسیارە میتۆدی سیاسەتكردنی ئەم سیاسەتمەدارە دەیداتەوە. ئەگەر سەرنج بدەین بە درێژایی مێژووی سیاسیی ئەم سیاسەتمەدارە لەگەڵ هەر لایەنێكی سیاسی مامەڵەی كردبێت، رق و كینە بەشێك بووە لە هەوێنی بیركردنەوەی، تەنانەت بەرامبەر بە یەكێتی نیشتمانی كوردستان-یش كە خۆی یەكێكە لە دامەزرێنەرانی. هەروەها بەرامبەر حزبی سۆشیالیستی كوردستان كە ئەم حزبە خۆی بەشێك بووە لە دامەزراندنی، هەروەها بەرامبەر حزبی شیوعی عێراقی، كە لە رووی ئایدیۆلۆژیەتی سیاسییەوە هەردوولا خۆیان بە ماركسی زانیوە.، بۆیە كاتێك رق و كینە لە بری خۆشەویستی و پێكەوەژیان دەبێتە هەوێنی سیاسەت دروستكردن و سیاسەتكردن، ئیدی شتێك نامێنێتەوە ناوی متمانە بێت، شتێك نامێنێتەوە رێز لە هاوكاری و یەكڕیزیی خەڵكی كوردستان بگرێت.
لە ئێستای واقیعی سیاسی هەرێمی كوردستان و تەواوی پرۆسەی سیاسی لە كوردستاندا بە پارچەكانی دیكەشەوە، زەمینەیەك هەیە وەك رای گشتی كە دژی رق و كینە و لێكترازانی نێوماڵی كورد و كوردستانە، لە ناو هێز و لایەنە سیاسییەكانی كوردستانیش -بە جیاوازی ئایین و نەتەوە و بیروبۆچوونی سیاسییەوە- ئیرادەیەك هەیە كە دژی لێكترازان و بەرهەمهێنانی سیاسەتی رق و كینە و یەكتری رەتكردنەوەیە و رۆژی 19ی ئابیش دەریخست، ئەگەر ئەم ئیرادەیە لە 23ی حوزەیران بە رێژەیەكی زۆر كەمینە بووبێت، ئەوا لە دوای 19ی حوزەیرانەوە بۆتە زۆرینە و رۆژ لە دوای رۆژیش پشتگیری خەڵكی كوردستان بە نەتەوە و ئایینییەوە، بۆ ئەم ئیرادەیە روو لە زیادبوونە، بەڵام گرنگ ئەوەیە ئەم زۆرینەی دوای 19ی ئاب وەك زۆرینە سادەكەی 23ی حوزەیران دژی لایەكەی دیكە بەكارنەهێندرێت، بەڵكو ئەم زۆرینەیە كە پشتگیری خەڵكی كوردستان رۆژ لە دوای رۆژ روو لە زیادبوونە بۆی، گرنگە بۆ بەرهەمهێنانی ئیرادەی خێر بخرێتە گەڕ و هەوڵبدرێت ببێتە بنەمای سازان و یەكڕیزی گەلی كوردستان، لەمەش زیاتر هەڵكشانی پشتگیری بۆ ئەو بەرەی ئێستا خۆی بە زۆرینە دەبینێتەوە، لەو روانگەیەوە ئەم بەرەیە كە پارتی دیموكراتی كوردستان لایەنی سەرەكییە لە ناویاندا، بڕوای بە تۆڵەسەندنەوە نییە، هەروەها بەرامبەرەكانی وەك دوژمن سەیر ناكات، ئەم دوو فاكتەرەش بۆ پارتی دیموكراتی كوردستان زۆر گرنگن كە بتوانێت ئاراستەی هەوڵەكانی لە ئێستاوە بۆ ئایندە بەو ئاراستەیە بێت كە خەڵكی كوردستان ئومێدی بۆ دەخوازێت، ئەو ئومێدەش دروستبوونەوەی متمانەیە لە نێوان لایەنە سیاسییەكان، هەروەها دروستبوونەوەی متمانەیە لە نێوان خەڵكی كوردستان و تەواوی سیستمە سیاسییەكە، باری قورس لەم هاوكێشەیەدا كە دەكەوێتە سەرشانی پارتی دیموكراتی كوردستان، دروستكردنەوەی متمانەیە لە نێوان لایەنە سیاسییەكاندا، ئەم لایەنە بە تەنها بە رێككەوتنی پێنج قۆڵی نایەتەدی، بەڵكو شێوازێك لە وەرچەرخان و گۆڕینی زمانی ئاخافتن و وتووێژی دەوێت كە خەڵكی كوردستان ئاواتی بۆ دەخوازێت، ئەمەش لە پێناوی ئەوەی زمانی لێكتێگەیشتن و حیوار جێگەی زمانی جنێودان و شكاندنی بەرامبەر بگرێتەوە.، هەروەها بۆ ئەوەی رێز و خۆشەویستی و پێكەوەژیان جێگەی یەكتری قبووڵنەكردن و یەكتری سڕینەوە بگرێتەوە.









گرنگیی ئەخلاق بۆ سیاسەت
لە ئێستادا لە هەر كاتێكی دیكە زیاتر ئەخلاق لە سیاسەتدا پێویستە، ئامانجەكە هەوڵدان نییە بۆ گەیشتن بە میسالییەت، بەڵكو گەیشتنە بە پیادەكردنی سیاسەتێك كە دەرئەنجامی خوازراوی لێبكەوێتەوە. ئەخلاق بەهایەكی یەكلاكەرەوە بۆ سیاسەت زیاد دەكات، ئەویش بە دەستەبەركردنی مامەڵەیەكی دادپەروەرانە لەگەڵ سەرجەم كاراكتەرە سیاسییەكاندا.
ئەخلاق دەكەوێتە نێو جەرگەی بارگرژییەكی بنیادنەرانە لە نێوان بەها و بەرژەوەندییەكاندا، واتە بەها و بەرژەوەندییەكان لە نێو بەرنامەی كاردا جێگیر دەكات، نەك هەڵبستێت بە دوورخستنەوەی یەكێكیان لە سەر حیسابی ئەوی دیكەیان. ڕێككەوتنە درێژخایەنەكان ئەو كاتە دێنەدی كە بەها هاوبەشەكان و بەرژەوەندییە هاوبەشەكان بكرێنە بناغە.


ئایدیۆلۆژیەت نابێتە بنەما بۆ ئەخلاقی سیاسی

ماكس ڤیبەر دەڵێت: ناتوانرێت بە تەنها بیروباوەڕ بكرێتە بناغەی ئەخلاقە سیاسییەكان، بەڵكو دەبێت دەرئەنجامی بڕیارەكانیش لەبەرچاو بگیرێن، كە مەبەستم بەرپرسیارێتییە. ئەو دوای دیراسەتكردنێكی چڕوپڕی سەركردە سیاسییە كاریزماییەكان لە سەرجەم كۆمەڵگە و كەلتوورەكانی جیهاندا، بەو دەرئەنجامە گەیشت كە بیروباوەڕ و پاڵنەر بە تەنها بەس نین، بەتایبەتی لە ڕۆژگاری هاوچەرخدا پێویستە سەركردە سیاسییەكان نەك تەنها بەرپرسیارێتی بڕیارەكانیان لە بەرچاو بگرن، بەڵكو دەبێت بەرپرسیارێتی دەرئەنجامەكانیش لە ئەستۆ بگرن، تەنانەت ئەگەر ئەمە ناكۆك و ناتەبا، یاخود ببێتەهۆی لەباربردنی ئەو مەبەستەی لە سەرەتادا هەوڵی بەدیهێنانی درا. ڤێبەر ئەو ڕاستییەمان بیر دەخاتەوە كە لە سیاسەتدا، بەرپرسیارێتی پێوەندیەكی كەمی بە بیرو باوەڕەكانەوە هەیە و پتر پەیوەستە بە دەرئەنجامەكانەوە. كەواتە پێویستە ئەخلاق لە سیاسەتدا بیر و باوەڕ و بەرپرسیارێتی پێكەوە گرێ بداتەوە. بەرپرسیارێتی وەك زەقترین ڕواڵەتی ئەخلاق لە سیاسەتدا دەردەكەوێت.

سێ ڕەهەندی سیاسەت و ئەخلاقی سیاسی

دەكرێت وەك پێكهاتەیەكی سێ ڕەهەندی لە سیاسەت بڕوانین.
ڕەهەندی ڕەمزی، كە پەیوەستە بەو وێنایەی بۆ دەسەڵات دەكرێت، هەروەها بە خەسڵەتی حوكمڕانەكان لە ڕووی تەمەن و ڕەگەزەوە، بە ناسنامەی نەتەوەیی و ئاڵا و سروودی نیشتیمانییەوە، هەروەها پەیوەستە بە شێوازی وێناكردنی ناكۆكی و چارەسەركردنی ناكۆكییەكانەوە، بە بیانی و كۆچبەرانەوە. كەلتووری سیاسیش بەشێكە لەم ڕەهەندە، بەڵام لەم ڕەهەندەدا كورت نابێتەوە.
ڕەهەندی دووەم، بریتییە لەو چوارچێوەیەی تێیدا پرۆسە سیاسییەكان ڕێكدەخرێن، پێكهاتووە لە چوارچێوەیەكی سەرەكی، یان دەستووری، كە پێكدێت لە یاسا و ڕێساكانی گەمەكە. هەموو ئەم توخمانە سیاسەت دادەڕێژن، بەڵام هەندێ جار تەنها ڕواڵەتێكی هەڵخەڵەتێنەرن، یا ڕێوڕەسمێكی سیاسین و زۆر دوورن لەوەی پرۆسەیەكی كۆنكرێتی بن.
ڕەهەندی سێیەم، پەیوەستە بە بەڕێوەبردنی رۆژانەی كاروبارەكانەوە، هەروەها بە دانانی ئەولەوییاتەكان و یەكلاكردنەوەی ناكۆكییەكان و بە دانوستاندنەكان و ئامادەكردن و جێبەجێكردنی سیاسەت و بڕیارەكانەوە، بە دەستەبەركردن و دابینكردنی خزمەتگوزارییەكانەوە، بە خستنەگەڕی سەرچاوەكان و بە مامەڵەكردن لەگەڵ كاراكتەرە غەیرە دەوڵەتییەكانەوە.
بە زۆری شكستی سیاسییەكانیش گرێ دەدرێتەوە بە بایەخدانی زیاد لە پێویست، یاخود بە كەمگرتن، یان فەرامۆشكردنی یەكێك لەم سێ ڕەهەندەوە. ئەخلاقی سیاسی ئەوە دەخوازێت كە هەر سێ ئەم ڕەهەندە لەبەرچاو بگیرێن و ڕەچاو بكرێن، بە هەمان شێوە پێویستە دان بە سنوورداری ئەم ڕەهەندانەدا بنرێت و تێكەڵ نەكرێن. پشتگوێخستنی هەر یەكێك لەم سێ ڕەهەنده، یاخود بە كەمگرتنی هەر یەكێكیان دەرئەنجامی پێچەوانەی لێدەكەوێتەوە.
سەرچاوە: ئەخلاق لە سیاسەتدا
نووسینی: بینویت گیراردین



چەند نموونەیەك لە بارەی ئەخلاقی شەخسی و
ئەخلاقی سیاسییەوە

1. باجدان لە ڕوانگەی ئەخلاقی شەخسی و ئەخلاقی سیاسییەوە
كاتێك پرسی ئەوە دەورووژێنین، ئایا پێویستە بەشێك، یان سەرجەم باجەكانی سەرشانمان بدەین، ئەوا ڕووبەڕووی كێشەی ئەخلاقی شەخسی دەبینەوە، دەبێت بە بیركردنەوە لە یاسا مەدەنییە دادپەروەرەكان هەڵسەنگاندنی بۆ بكەین. بەڵام كاتێك پرسی ئەوە لە ئارادا دەبێت، ئایا پێویستە دەوڵەت درێژە بەو سیستمی باجە بدات كە پیادە دەكرێت، یاخود پێویستە چاكسازی گەورەی تێدا ئەنجام بدات، ئەوا دەكەوینە بەردەم ئەخلاقی سیاسی كە دەبێت بە گوێرەی پێداویستییەكانی چاكەی گشتی هەڵسەنگاندنی بۆ بكرێت. بۆ نموونە، ئەو كێشەیەی پەیوەستە بە ئەخلاقی سیاسییەوە، بریتییە لە هەڵسەنگاندنی چۆنیەتی ڕێكخستنی قوتابخانەیەك، یان سیستمی چاودێری تەندروستی.
2. ئەخلاقی شەخسی و ڕەفتاری سەلبی
دەوڵەت ناتوانێت لە ڕوانگەی ئەخلاقی شەخسییەوە ڕەفتاری سەلبی پەسەند بكات. بۆ نموونە، ڕەنگە مشت و مڕی ئەوە بكرێت، كە ئەو یاسایەی درۆی بچووك، یان شەڕ و ئاژاوەی بچووكی نێوماڵ بە تاوان دانانێت، بە یاسایەكی باش لە قەڵەم بدرێت. ئەم مشت و مڕە مانایەكی زۆری نابێت، لەبەر ئەوەی ڕێز لە جیاكردنەوەی بواری شەخسی و سیاسی ناگرێت. درۆی بچووك و ئاژاوەی بچووكی نێو ماڵ پەیوەست نین بە چاكەی سیاسیی هاوبەشەوە، هەروەها ناكەونە چوارچێوەی قەڵەمڕەوی دەوڵەتەوە، بەو پێیە، یاسای مەدەنی مامەڵە لەگەڵ ئەم ڕەفتارەدا ناكات، واتە ئەگەر بە سادەیی بدوێین، ئەوا دەوڵەت لە ئاستیاندا بێدەنگە. شتێكی سروشتیە كە ئەگەر یاسا بێدەنگ بێت لە ئاست ئەم كارانەدا، ئەوا ئاشكرایە كە ئەم كارانە بە پێی یاسا قەدەغە نەكراون، بەو پێیە گریمانەی ئەوە دەكرێت ڕێگەپێدراو بن. هەرچۆنێك بێت، ڕەنگە ڕەوا نەبێت كە دەوڵەت بە راشكاوی ڕێیان پێبدات، چونكە ئەمە بە واتای ئەوە دێت دەوڵەت سەرچاوەی بوونی بواری شەخسی و تایبەتییە (تۆتالیتاریەت)، ئەمە لە كاتێكدا بوونی بواری شەخسی و تایبەتی بۆ هاووڵاتیان- كە دەوڵەت ناتوانێت دەستێوەردانیان تێدا بكات- مافێكی سروشتیە و دەوڵەت ناچارە دانیان پێدا بنێت و ڕێزیان لێبگرێت. لە هەر حاڵەتێكدا، ئەوە ڕوونە كە هەر كاتێك ڕەفتارێكی شەخسی پەیوەست بێت بە بواری گشتییەوه -بۆ نموونە، كوشتن و توندوتیژییەكی مەترسیدار لە نێو خێزاندا - چیتر ئەم ڕەفتارانه، ڕەفتاری شەخسی و تایبەت نین.
3. خۆشگوزەرانی و پێكەوەژیان
پێویستە ئەخلاقی سیاسی لەوە بپرسێتەوە كە چۆن و تا چ ڕاددەیەك پێویستە چاكەی گشتی هاوبەش گوزارشت لە دوا ئامانجی « شەخسی» دەكات ( هەروەها لە چاكەی كۆمەڵایەتی بە مانا بەرفراوانەكەی). ئەمەش پەیوەستە بەو تێگەیشتنەی كە تاوەكو ئێمە بونەوەرێكی مرۆیی بین، ئەوا ڕووبەڕووی دو كێشە دەبینەوە، پێویستە بە باشی بژین و پێویستە پێكەوه بژین. بە باشی ژیان گرنگترە، بەڵام پێكەوەژیان بنەڕەتیترە، لەبەر ئەوەی تەنها پێكەوە دەتوانین بژین و بە باشی بژین، بەڵام بە باشی ژیانیش ڕەهەندگەلێك لە خۆدەگرێت كە سنووری پێكەوەژیان تێدەپەڕێنن. بەو پێیە، ناتوانرێت بە شێوەیەكی ئۆتۆماتیكی، یان ناچاری بەدەست بهێندرێت - ئەگەرچی دەكرێت كارئاسانییان بۆ بكرێت - بۆ ڕێكخستنی ڕاست و دروستی ژیانی هاوبەش. بۆ چارەسەركردنی ئەو كێشانەی لە پێكەوەگرێدرانی ئەم دوو خواسته - بە باشی ژیان و پێكەوەژیان - دروست دەبن، پێویستە پێ بنێینە نێو ئەخلاقی سیاسییەوە، كە ئەمەش لە دەرەوەی مەودای ئەو بیركردنەوانەیە.
سەرچاوه: ئەخلاقی كەسی و ئەخلاقی سیاسی
نووسینی: ئەنگیل رۆدریگز لونۆ