خۆئامادەكردن بۆ بارودۆخی ئێستا و داهاتووی هەرێمی كوردستان لە رووبەڕووبوونەوەی قەیرانی دارایی و ئابووریدا، پرسێكی زۆر گرنگ و هەنوكەییە و گۆڤاری گوڵان بە پێویستی زانی بە شێوەیەكی بابەتییانە و زانستی بەدواداچوونی بكات، بۆ ئەوەی رێكارەكانی چارەسەری بنەڕەتی ئەو قەیرانە دەستنیشان بكرێت. لەم راپۆرتەشدا لە سەر زاری چەندین كەسایەتی ئەكادیمی ئەو پرسە زیاتر تاوتوێ دەكرێ، بۆ ئەوەی پەرلەمان و حكومەتی هەرێم لە داڕشتنی یاسا و پلانڕێژكردنی بەرنامەكاندا حیسابی جددیتر بۆ مەترسییە لەناكاوەكان و هەر ئەگەرێكی نەخوازراو بكەن.


لە سەرەتاكانی ساڵانی نەوەدەكانی سەدەی رابردوو سەڕەرای گەمارۆ ئابوورییەكان، كوردستان ئەزموونی خۆبەڕێوەبردنی ئابووری هەبووە، ئەمڕۆش بەسوودوەرگرتن لە دەستكەوتە نوێیەكانی نەوت و غاز هەنگاوەكانی بەدیهێنانی سەربەخۆیی ئابووری نراوە، ئەم واقیعەش بوو كە وایكرد كوردستان بە بەراورد بەناوچەكانی دیكەی عێراق لە رووی ئاسایش و ئارامی و خۆشگوزەرانی و خزمەتگوزارییەكانی كارەباو ئاو و تەندروستییەوە جیاواز بێت، بەڵام لەگەڵ دەستپێكردنی شەڕی داعش دژ بە كوردستان و بڕینی بەشە بودجەی هەرێمی كوردستان و سەپاندنی گەمارۆی ئابووری بەغدا بەسەر هەرێمی كوردستاندا، قەیرانی نەمانی سیولەی نەختینەیی لە بانكەكانی هەرێم و دواكەوتنی مووچەی فەرمانبەرانی حكومەت سەری هەڵدا .
حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ چارەسەركردنی ئەم بارودۆخە نەخوازراوەو زاڵبوون بەسەر گرفتی كەمی سیولەی نەختینەیی كۆمەڵێك رێوشوێنی كاتیی گرتەبەر، لەوانە: كەمكردنەوەی خەرجییەكانی و راگرتنی ئەنجامدانی پڕۆژەكان و فرۆشتنی نەوت و تەنانەت پەنای بردە بەر قەرزی ناوخۆیی و دەرەكیش. لە ئێستاشدا هەرێمی كوردستان پێویستە بۆ قۆناغی داهاتوو خۆی زێتر ئامادە بكات، بەتایبەتی لە بواری بەدەستهێنانی سیولەی نەختینەیی و بەدیهێنانی ئابوورییەكی سەربەخۆ، لەكاتێكدا كە رووبەرێكی فراوانی ناوچە كوردستانییەكان و خەڵكی ئەو ناوچانە گەڕاونەتەوە سەر هەرێمی كوردستان .
سەبارەت بە چۆنیەتی خۆئامادەكردن بۆ ئەو بارودۆخە و رووبەڕووبوونەوەی قەیرانی دارایی و ئابووری، پڕۆفیسۆر هۆشیار مەعروف لە زانكۆی لوبنانی – فەرەنسی، لەلێدوانێكی تایبەتدا بۆ گوڵان، ئاماژەی بەوە كرد كە هەرێمی كوردستان بۆ ئەم بارودۆخە و شەڕی تیرۆر و دەربازبوون لە گەمارۆی ئابووری پێویستی بە پلانێكی كورتخایەن و پلانێكی درێژخایەن هەیە، هاوكات گوتی: «گرنگە كاتێك پلانی كورت مەودا جێبەجێ دەكەین، لە داڕشتنی پلانی دوورمەودا دوورنەكەوینەوە. هەردوو پلانەكەش پێویستە وەڵامی پرسیارێكی گەوهەریی بداتەوە، ئەویش ئەوەیە چۆن سەرچاوەی داهات و دارایی پەیدا بكەین؟ بۆیە بۆ ئەم بارودۆخە دانانی سندوقێكی تایبەت بە كۆكردنەوەی پارەو داهات بۆ رووبەڕووبوونەوەی هەر ئەگەر و مەترسییەك بە پێداویستیەكی گرنگ دادەنرێت. ئەمەش واتە سندوقی بەڕێوەبردنی مەترسییەكان كە تێیدا بودجەو یەدەگی دراوی بیانی و ناوخۆیی تێدا بێت، بۆ رووبەڕووبوونەوەی قەیرانەكان و شەڕە چاوەڕواننەكراوەكان»، گوتیشی: «رەنگە سیاسەتمەداران ئەو پرسیارە لە ئێمەی ئابووریناسان بكەن، كە چۆن ئەو سندوقە پڕ لەپارەو داهات دەكرێت؟ ئالێرەدا مەسەلەی هەردوو پلانی كورتخایەن و درێژخایەن دێتەپێشەوە، ئەو پلانانەی كە سوود لەسەرچاوە جیاجیاكان و كەرتە جۆراوجۆرەكان وەردەگرێت، بەتایبەت لەهەردوو كەرتی نەوت و غاز و كرێی خزمەتگوزاری و داهاتی وەزارەتەكان، دووبارە رێكخستنەوەی كۆكردنەوەی داهات و رسومات و كرێیەكانی وەزارەتەكان لە ریزبەندی پێشەوەی كاری حكومەتی هەرێم دێت، واتا ئێمە تەنیا پشت بە هەردوو بواری نەوت و غازی سروشتی نابەستین، بەڵكو سەرچاوەی داهاتی جۆراوجۆر پەیدا دەكەین. بۆ ئەمەش زۆر پێویستە سەرجەم وەزارەتەكانی حكومەتی هەرێمی كوردستان بەڕێوبەرایەتییەكیان تایبەت بە داهاتەكانیان هەبێت و راستەوخۆ بە ئەنجومەنی وەزیران و وەزارەتی پلاندانانەوە ببەسترێنەوە» .
پڕۆفیسۆر هۆشیار مەعروف، لە درێژەی ئاخافتنەكەیدا جەختی لەوە كردەوە كە هەرێمی كوردستان خاوەنی ژینگەیەكی لەباری پێشكەوتنی هەرسێ كەرتی پیشەسازی و كشتوكاڵ و گەشتیارییە كە تەنیا بەپاڵپشتی بەرهەمی ناوخۆیی كەرتی تایبەتی هەردوو كەرتی پیشەسازی و كشتوكاڵی دەبێتە خاوەنی داهاتێكی باجی باش و سیولەی نەختینەیش لە هەرێمەكەدا ناچێتە وڵاتانی دەوروبەر، گوتیشی: «لەگەڵ هەنگاوە سەرەتاییەكانی پێشخستنی هەردوو بواری پیشەسازی و كشتوكاڵی پێویستیمان بە كۆمەڵێك بەرنامەو پلانی دیكە دەبێت، بۆ نموونە ئێمە لە هەرێمی كوردستان خاوەنی پانتاییە دەشتییەكانی نێوان چیاكانین، كە دەكرێت لەو شوێنانە ئەمباری گەورەی سووتەمەنی و بەنزین و پاڵاوتگەكان دابمەزرێنین». ئەوشی دووپات كردەوە كە «لەجێبەجێكردنی بەرنامە و پلانەكانی حكومەتی هەرێمدا بوونی كەسی شارەزا و پڕۆڤیشناڵ بە بنەمای سەرەكی بۆ سەركەوتنی بەرنامە و پلانە كورتخایەن و درێژخایەنەكان دادەنرێ».
دكتۆر جەودەت جەعفەر شارەزا لە بواری دارایی و نەختینەیی، خوێندنەوەی خۆی بۆ واقیعە ئابوورییەكەی هەرێمی كوردستان و چۆنیەتی چارەسەركردنی گرفتی دارایی و نەختینەیی هەبوو، پێشیوابوو «ئەم كێشەیە كاتییە، بەڵام زەمانەت نییە بۆ دووبارە سەرهەڵدانەوەی». هەر لەو بارەیەوە بۆ گوڵان گوتی: «كێشەی دارایی و ئابووری رەنگدانەوەی كێشە سیاسییەكانی بەغدا و ململانێكانێتی لەگەڵ كوردستان، چونكە لەلایەك هەرێمی كوردستان لە رووی دارایی و نەختینەییەوە بەشێكە لە عێراق و لەلایەكی ترەوە بەغدا گەمارۆی ئابووری بەسەر هەرێمەكەدا جێبەجێ دەكات، هەربۆیە دۆزینەوەی میكانیزمێكی زانستی بۆ چارەسەركردنی دۆخەكە كارێكی ئاستەمە»، گوتیشی: «ئێمە سەربەخۆ نین تاوەكو بە میكانیزمی بانكی ناوەندی و یەدەگی دراو چارەسەری دۆخەكە بكەین، لەلایەكی ترەوە لە فرۆشتنی نەوتەكەشدا گرفتمان بۆ دروست دەكەن، هەربۆیە لەگەڵ چارەسەركردنی كێشە سیاسییەكان لەگەڵ بەغدا و ناردنی سلفەی بەشە بودجە گرفتەكان راستەوخۆ چارەسەر دەبن و شوێنەوارەكانیشی لەسەر بازاڕەكانی كوردستان و ئابوورییەكەی كەم دەبێتەوە. بوونی سیولەی نەختینەیی وەكو خوێن وایە لەناو دەمارەكانی ئابووریدا، هەربۆیە دەبێت بە دوای ئەلتەرناتیڤی بانكی ناوەندیدا بگەڕێین، كە لەم واقیعەدا زۆر زەحمەتە، بەڵام ئاستەم نییەو دەبێت هەوڵی بۆ بدەین».
لە لای خۆیەوە دكتۆر ئەمین محەمەد ئال ئیدریسی توێژەری ئابووری عێراقی، سەبارەت بەو گەمارۆ ئابورییەی لەلایەن بەغداوە خراوەتە سەركوردستان، تایبەت بۆ گوڵان گوتی: «بڕینی مووچەی فەرمانبەران و نەدانی بودجەی هەرێم لەلایەن بەغداوە، ئەمە نەك تەنیا گەمارۆی ئابوورییە، بەڵكو شەڕێكی ئابووریشە و لەكاتێكدایە كە بە درێژایی 1050 كیلۆمەتر پێشمەرگەی كوردستان لە رووبەڕووبوونەوەی داعش و گرووپە تیرۆریستییەكانی دیكەدان، ئەمانە هەمووی كاردانەوەی سلبیی ئابووری و دارایی و بگرە دەروونیشی لەسەر خەڵكی و وەبەرهێنەران و سەرمایەدار و بازاڕ هەبووە، ئەو شێواز و رێگەچارەیەش كە دەكرێت پەیڕەوی بكەین لەپێناو كەمكردنەوەی ئەو فشار و شوێنەوارە نائاساییەی كە لەسەر كوردستان سەپێنراوە، دەكرێت بە سێ هەنگاو پیادە بكرێت. سەرەتا پێویستە سەرمایەی ناوخۆی هەرێم كە سەرمایەیەكی كەم نییە، جووڵەی پێ بكرێت، كە ئێستا لە ترسی خراپبوونی زیاتری بارودۆخەكە نەخراوەتە ناو پرۆسەی جموجووڵی بازاڕ و ئابوورییەوە، خۆ هەموو خەڵكی مووچەخۆر نییە لەلای حكومەت، بەشێكی زۆری خەڵكی خاوەنی داهات و پارەو سەرمایەیە كە بەداخەوە لەم بارودۆخە هەندێك مەترسییان هەیە و كەمتر جووڵە بە سەرمایەكانیان دەكەن، ئەمە لە كاتێكدایە زۆربەی وڵاتانی گەورەی جیهان پاڵپشتیی هەرێم دەكەن بۆ لێدانی تیرۆریستان، ئەمەش مانای ئەوەیە مەترسییەكە زیاد لەقەبارەی خۆی لە راگەیاندنەكان و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانی وەك فەیسبوك و تویتەرەوە گەورە كراوە، كەواتە خاڵی سەرەكی پێویستە لە راگەیاندنەكانەوە دەستپێبكرێت و بارودۆخە شێواوەكە راست بكرێتەوە، لەلایەكی ترەوە پێویستە هانی سەرمایەی دەرەكی بدرێتەوە بۆ ئەوەی روو بكەنەوە ناو هەرێمی كوردستان بە پێدانی ئیمتیازات و ئاسانكاری، خاڵی سێیەمیش مەرجە حكومەت مووچەی مووچەخۆران دابین بكات و لەكاتی خۆیدا دابەشی بكات و چاوخشاندنەوەیەكیش بەو مووچە كەمانەدا بكات كە بەپێی هەڵاوسانی نرخەكانی بازاڕ نین، بەمەش لەچوارچێوەی بازنەی هەژاری و كەمی داهات زۆرینە دەرباز دەكەین و جووڵەی بازاڕ دەست پێ دەكاتەوە. بەرپرسانی پێوەندیدار پێویستە لەو سێ خاڵەی كە تایبەتە بە دووبارە جووڵاندنەوەی سەرمایەی ناوخۆ و راكێشانی سەرمایەی دەرەكی و پێدانی مووچە بە مووچەخۆران دەست پێ بكەن».
ئابووریناس دكتۆر وەسفی تاهیر راگری كۆلێژەی كارگێڕی و ئابووری لە زانكۆی سەلاحەدین، لە دەستپێكی لێدوانەكەیدا بۆ گوڵان، هێما بۆ پێوەندییە بازرگانی و ئابوورییەكانی نێوان هەرێمی كوردستان و هەریەك لەوڵاتانی توركیا و كۆماری ئیسلامی ئێران و وڵاتانی ناوچەكە لە رێگەی هێڵی ئاسمانییەوە دەكات و دەڵێت: «ئەو پێوەندییانە پێشكەوتنی باشیان بەخۆوە بینیوە و نابێت بە كەم سەیر بكرێت». سەبارەت بە چارەسەركردنی گرفتی كەمی سیولە و دەربازبوون لەو گەمارۆ ئابوورییەی بەغدا لەسەر هەرێمی كوردستانیش كە خۆی لە ماوەی ساڵێك نزیك دەكاتەوە، گوتی: «ئەمڕۆ دەیان گەورە كۆمپانیای وڵاتانی دەوروبەر و پێشكەوتوو لە هەرێمی كوردستاندان و باڵیۆز و كونسوڵخانەكانیان پاڵپشتییان لێدەكەن و هانی وەبەرهێنان و بازرگانییان دەدەن، هەرێمی كوردستانیش خاوەنی دوو فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی و دەیان خاڵی سنوورییە، هەربۆیە دووبارە چاوخشاندنەوە بەو ناوچە سنوورییانە و رێكخستنی هاتوچۆ و ئاسانكاری بەگەڕخستنی وەبەرهێنان رۆڵی خۆی دەبێت لە پێشكەوتنی پێوەندییە بازرگانییەكان و بەدەستهێنانی سیولەی نەختینەیی، بەتایبەتی لەكاتێكدا هێندێك رووبەری هەرێمی كوردستان زەوی و ژمارەی دانیشتووانی ناوچە كوردستانییەكانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم هاتۆتەوە سەر كوردستان كە ئەمە بازاڕێكی فراوانتر و گەورەترە بۆ جموجووڵی بازاڕ و ئابووری دروست دەكات». زیاتر گوتی: «من هەرچەندە پاڵپشتی دەرهێنان و ناردنەدەرەوەی نەوت و فرۆشتنی دەكەم، بەڵام ئەمە نابێت ببێتە تەنیا سەرچاوەیەكی داهات، چونكە مەسەلەی نەوت و فرۆشتنی هێشتا لە چوارچێوەی ململانێ ئاڵۆزەكانی نێوان بەغدا و هەرێمی كوردستانە، بەڵام پێوەندییە بازرگانی و ئابوورییەكانی نێوان هەرێم و وڵاتانی بیانی بەتایبەتی هەردوو وڵاتی توركیا و كۆماری ئیسلامی ئێران هچ رێگرییەكی سیاسی و ئابووری لەبەردەمدا نییە، بەتایبەتی ئێمە باس لە پێوەندییەك لەگەڵ ئەو دوو وڵاتە دەكەین، كە بەو پێوەندییانە بازاڕی ئابووری فراوانتر و كراوەتر و ئارامتر بۆ هەرێم دەكرێتەوە».
ئەو ئابووریناسە رایوایە «گرفتی سەرەكیی ئابووری هەرێمی كوردستان، ونبوونی ئەو پلان و بەرنامە ئابوورییانەیە كە زیاد لەپێویست گەشبینە و هیچ حسابێكی بۆ ئەگەرە نەخوازراو و پێشبینییە خراپەكان نەكردووە و مەترسییە لەناكاوەكان فەرامۆشكراون. گوتیشی: «پێم سەیرە كاتێك پلان بۆ بودجە و خەرجییەكان دادەنێین، زۆر گەشبینین، هەر ئەم هەڵە ئابوورییەش بوو وایكرد لەگەڵ ئەو پێشكەوتن و گۆڕانكارییەی ئابووری هەرێم بەخۆیەوە بینیوە، كەچی رووبەڕووی قەیرانێكی گەورە بووەوە، كێشەی مووچە و بودجە كاتێك سەریهەڵدا كە ئێمە گەشبین بووین بەوەی ئاستی بەرهەمهێنانی نەوت ئەلتەرناتیڤی بودجەی بەغدا دەبێت و پێویستمان بە پاشكەوتەی حكومەتی ناوەند نامێنێت، هاوكات دەبێت حیساب بۆ ئەگەرە نەخوازراو و مەترسییە لە ناكاوەكان بكرێت، لەناوخۆی هەرێمیشدا بۆ چارەسەركردنی كێشەی زۆری فەرمانبەرانی حكوومی پێویستە بە هاوشێوەی ئەزموونەكانی وڵاتانی دی دووبارە چاوخشاندنەوە بە رێنمایی و یاساكانی خانەنشینی بكەین و ژمارەیەكی زۆری فەرمانبەرانی حكوومی هانبدرێن خۆیان خانەنشین بكەن، چونكە مووچەی خانەنشینی كەمترە لە مووچەی فەرمانبەر و بەمەش بە بڕە پارەیەكی كەم لە فەرمانبەرێكی زیادە دەربازمان دەبێت. هەروەها پێویستە چاوخشاندنەوە بەمووچە بەرزەكاندا بكرێت، لەبری ئەو ژمارە زۆرەی فەرمانبەرانیش دامەزرێنین، كەرتەكان بەرەو بەتایبەتكردن ببەین».