لەمانگی ئاب هەڵوێستی رۆژئاوا بەگشتی و ئەمریكا بەتایبەتی، گەیشتە ئەوەی كەشتی فڕۆكە هەڵگر و موشەك هاوێژ لە ناو دەریای ناوەڕاست جووڵە پێبكەن، جیهان چاوەڕێی ئەوەبوو كە ئۆباما دوای راوێژكردن لەگەڵ كۆنگرێس، بڕیاری لێدانی گورزێكی كەمەر شكێن لە رژێمەكەی ئەسەد بسرەوێنێت و هاوسەنگی لەسەر ئەرزی واقیع بگۆڕێت، لەبەرامبەریشدا رۆژئاوا بەنیازبوون چەك بدەنە چەكدارەكانی سوریا بۆ ئەوەی هاوسەنگی هێز دروست بێت و رێگە لە فڕۆكەكانی ئەسەد بگیرێت كە بە چڕی بۆمبارانی ناوچەی چەكدارەكانی ئۆپۆزسیۆن بكات، بەڵام لەكاتێكی زۆر كورتدا و بە پێشنیارێكی روسیا بەوەی سوریا ئامادەیە چەكە كیمیاییەكانی لەناوبەرێت و پەیوەندی بكات بەرێككەوتنی دژی بڵاوبوونەوەی چەكی كیمیایی، بارودۆخەكە بەتەواوەتی گۆڕدرا و نە ئەمریكا گورزی سەربازی لە رژێمەكەی ئەسەد وەشاند و نە دەوڵەتانی رۆژئاواش چەكیان بە چەكدارەكانی سوریادا، لەبەرامبەریشدا، رژێمی ئەسەد ئەو سەركەوتنە سەربازییەی لە دەوربەری دیمەشق و ناوچەی ئەلقوسەیر بەدەستی هێنابوو، بووە دەسكەوتی شەڕ و خۆی لەمەترسی رووخانی رژێمەكەی دوور خستەوە و زیاد لەمەش لەدوای گۆڕینی ئەم باڵانسە، وەك دەبینین بەشار ئەسەد زیاتر لە دیمانە تەلەفزیۆنیەكان دەردەكەوێت و راشكاوانە ئەو مەرجانەی كۆنگرەی جنێف 1 رەتدەكاتەوە بەوەی دامەزراندنی حكومەتی راگوزەر بەمانای كۆتایی هێنانی بەشار ئەسەد بێت لەدەسەڵاتدا، لەمەش زیاتر بەشار ئەسەد جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە مەرجی پێش وەختە قبوڵ ناكات، ئەمەش مانای ئەوەیە بەنیازە جارێكی دیكە خۆی بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار كاندید بكاتەوە، لە هەمانكاتدا روسیاش پشتگیری لە هەڵوێستی ئەسەد دەكات و هەندێك لە چاودێران پێیانوایە كۆبوونەوەی هاوبەشی نێوان وەزیری دەرەوەی ئەمریكا و وەزیری دەرەوەی روسیا بۆ بەرژەوەندی ئەسەد دەشكێتەوە، سەبارەت بەم لایەنە پرسیارمان لە پرۆفیسۆر داڤید پۆتەر تۆژەری باڵا لە ئامۆژگای چاتام هاوسی بەریتانی و تایبەتمەند لەسەر سیاسەتی سوریا كرد و ئەو لەوەڵامدا بە گوڵانی راگەیاند، كە رژێمی ئەسەد لەماوەی دوو مانگی رابردوو پێگەی باشتر بووە، ئەمە لەگەڵ ئەوەی لەسەر ئەرزی واقیع گۆڕانكاری گەورە لە هاوكێشەی سیاسی رووینەداوە و لەمبارەوە وتی:(راستە لە ماوەی دوو مانگی رابردودا رژێمی ئەسەد پێگەی باشتربووە لە رووی سیاسی و دیپلۆماسیەوە، بەڵام ئەمە بە مانای ئەوە نایەت كە گۆڕانكاریەكی گەورە لەسەر ئەرزی واقیع روویدابێت، بۆیە من وای دەبینم بارودۆخی سوریا وەك پێش راپەڕینی گەلی سوریای لێ نایەتەوە، هەتا ئەگەر رژێمەكەی ئەسەدیش بمێنێتەوە، ئەوا ناگەڕێتەوە بۆ دۆخی پێشوو، یەكەمیان بەهۆی ئەو هەموو كاولكاریەی روویداوە، دووەمیان دەبێت رژێمەكە هەندێ سازشی سیاسی بكات. ئەوەشی ئەم گۆڕانكارییەی دروستكردووە، ئەوەیە رژێمی ئەسەد بە لەناوبردنی چەكە كیمیاییەكانی كارێكی وایكردووە كە لە روانگەی رۆژئاواوە تێكشكاندنی چەكە كیمیاییەكان كارێكی باشە بۆ ئاسایشی نێودەوڵەتی، هەروەها كاتێك لەوە دەڕوانن سوریا بۆتە جێی چەندین گروپی سەر بە ئەلقاعیدە، ئەوا ئەمە كارێكی سلبیە لەسەر ئاسایشی نێودەوڵەتی. كاتێك رۆژئاوا بڕیاری ئەوەی داوە كە دەستێوەردانی سەربازی نەكات، ئەوا چاریان نییە جگە لە قبوڵكردنی ئەو راستیە نەبێت كە ئەگەرێكی زۆرە رژێمەكەی ئەسەد بمێنێتەوە و دەبێت كار لەگەڵ ئەوەدا بكەن)).
ئەوەی پرۆفیسۆر بۆتەر جەختی لەسەر دەكاتەوە ئەوەیە كە ئێستا بۆتە گۆڕەپانی كۆمەڵێك گروپی توندڕۆی سەر بە قاعیدە ئەمەش چانسێكی دیكەی داوەتەوە بە مانەوەی رژێمەكەی ئەسەد، بۆیە پرسیار لێرەدا ئەوەیە دەتوانین بە دروستبوونی ئەم بارودۆخە ئاماژە بەوە بكەین كە ئەسەد توانی ئەم گەمەیە بەرێتەوە؟ ئەم پرسیارەمان رووبەڕووی حەسەن سەلیم ئۆزترەم تۆژەری باڵا لە ئامۆژگای یۆساكی توركی و ستووننووسی توركیش ویكلی جۆرنال كردەوە، ئەو لەوەڵامی پرسیارەكەی گوڵاندا جەختی لەسەر ئەوەكردەوە كە لە بارودۆخی سوریادا براوە نییە، بەڵكو هەموو لایەنەكان دۆڕاون و لەمبارەوە وتی:(پێموایە لەم هاوكێشەیەدا براوەی تیانییە، بەڵكو دۆڕاو هەیە، ئەگەرچی ئەسەد كۆنتڕۆڵی چەند ناوچەیەكی دیاریكراو دەكات، بەڵام لە كۆتاییدا لایەنی جیاواز هەن كە كۆنتڕۆڵی خاكیان بەدەستەوەیە، وەك پەیەدە، هەروەها بەرەی نوسرە هەیە كە سەر بە ئەلقاعیدەیە، و ئێستا باسی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق و شام(داعش) دەكەن. بەلەبەرچاوگرتنی هەموو ئەمانە، ئەوا ئەگەرچی ئەنجومەنی نەتەوەیی سوری، یان هاوپەیمانی نەتەوەیی سوری كۆنتڕۆڵی بەسەر گروپی جیاوازی موعارەزەوە لەدەستداوە..ئەوا گروپی جیاواز هەن لە سوریا كە حكومڕانی ناوچەكانی سوریا دەكەن و چەكیان بەدەستەوەیە و كۆنتڕۆڵی ناوچەگەلێكی دیاریكراو دەكەن. كەواتە ئەگەرچی ئەسەد باشتر كۆنتڕۆڵی دیمەشق بكات لە ئێستادا، ئەوا باكووری ئەو وڵاتە پشێوی تێدا باڵادەست دەبێت. ئەگەرچی گروپەكانی موعارەزە بونیادێكی یەگكرتوویان نیە، ئەوا مەترسی زیاتر هەیە كە دۆخەكە هاوشێوەی ئەفغانستانی لێبێت و ئەم رێكخراوانەش پەیوەندیان بە تۆڕی نێودەوڵەتیەوە هەبێت، وەك ئەلقاعیدە و گروپی وەهابی و ئێستا دۆخی سوریا زۆر ئاڵۆزترە)).



كۆنگرەی جنێف 2
لابردنی ئەسەد یان سەپاندنی چارەسەر
ئێستا روسیا پێ لەسەر ئەوە دادەگرێت بەوەی پێویستە پێش كۆتایی هاتنی مانگی نۆڤەمبەر كۆنگرەی جنێف 2 دەبێت گرێ بدرێت، ئەمە لەكاتێكدایە وەك چاودێران ئاماژەی پێدەكەن دوای ساردبوونەوەی ئەمریكا لەوەشاندنی گورزی سەربازی لە سوریا، ئۆپۆزسیۆنی سوریا دووچاری نائومێدیەكی زۆر بووە و كۆمەڵێك گروپیش لە ناو هاوپەیمانی ئۆپۆزسیۆنی سوریا لێكترازاون و ئێستا زیاتر پشتگیری بە تەیارە ئیسلامیە توندڕۆكان دەكەن، لەم حاڵەتە كە تەنها 20 رۆژی ماوە بۆ ئەوەی كۆنگرەی جنێف 2 لەوادەی خۆیدا گرێبدرێت، هێشتا لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆنی سوریا هیچ ئامادەباشیەكیان بۆ كۆنگرە نەكردووە و بەپێی بۆچوونی پسپۆرانیش ئەو كاتە بەشی ئەوەندە ناكات هەتا ئۆپۆزسیۆنی سوریا بتوانن ئامادەباشی بكەن، ئەم بارودۆخە نێودەوڵەتیە و ئەو بارودۆخە خراپەی كە ئۆپۆزسیۆنی سوریای پێدا تێدەپەڕێت بۆتە هۆكاری ئەوەی كە بەشار ئەسەد بەدەنگی بەرز زیاتر قسە بكات، ئەمەش نەك هەر مەرج قبوڵ ناكات بەڵكو هەوڵدەدات مەرجی خۆیشی بسەپێنێت، پرۆفیسۆر بۆتەر لە درێژەی لێدوانەكەیدا بۆ گوڵان جەختی لەسەر ئەوە كردەوە:(پێموایە گفتوگۆكان و هاوسەنگی نێو كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئاماژە بە مانەوەی ئەسەد لە دەسەڵات و سەپاندنی ئەجێندایەك بۆ چارەسەری سیاسی دەكەن، بە دڵنیاییەوە ئەوە پشتیوانیەكی بەهێز دەبینێت لەلایەن روسیاوە لەم رووەوە كە مەرجی پێشوەخت رەتدەكاتەوە، وەك ئەوەی جێهێشتنی دەسەڵات بەشێك بێت لە چارەسەر)).
هەر سەبارەت بەم لایەنە رۆژنامەنووس و تۆژەر حەسەن سەلیم ئۆزترەم لە درێژەی لێدوانەكەیدا و وەك پشتگیریەك بۆ بۆچوونەكانی داڤید بۆتەر جەختی لەسەر ئەو خاڵانە كردەوە كە پێگەی ئەسەدی بەهێز كردووە و لەمبارەوە وتی:(پێموایە زۆر هۆكار هەیە كە ئەسەد بە زمانێكی توندتر قسە بكات، وەك هەڵوەشاندنەوەی بڕیاری دەستێوەردانی ئەمریكا- لە سوریادا- لە دوا ساتەكاندا، هەروەها بەرگری روسیا لەسوریا لە بواری نێودەوڵەتیدا، ئێستا حكومەتی ئەسەد هەست دەكات بەهێزترە و چیتر رێگاچارەی دەستێوەردانی سەربازی لە ئارادانییە، كەواتە لە ئێستادا ئەسەد هەست دەكات سەلامەت و بەهێزە و هەوڵی دانانی مەرج دەدات و ئێستاش كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی زیاتر چاوی لە چارەسەرێكی دیپلۆماسیە، نەك سەپاندنی سزا بەسەر ئەسەددا. بە رەوچاكردنی هەموو ئەمانە ئێستا ئەسەد وەك سەركردەیەكی بەهێز رەفتار دەكات پێش ئەوەی كۆنفرانسی جنێف2 دەست پێبكات. هەروەها حاڵی حازر پرۆسەیەكی هاوتەریب هەیە بەرەو كۆبوونەوەی جنێڤ 2، هەروەك ئێوە دەزانن كۆبوونەوەیەكی دیكە هەبوو لە 15 و 16ی تشرینی یەكەم لە جنێڤ لە نێوان ئێران و گروپی 5 +1و باسی جیاوازیەكان كرا بۆ چارەسەركردنی ئەم قەیرانە. لەلایەكی دیكەوە ئەو دەستپێشخەریە دیپلۆماسیەی لەلایەن روسیاوە خرایەڕوو هەڵوێستی ئێرانی لە ئاست سوریاشدا لەخۆگرتبوو، لەبەر ئەوەی بە هەموو سەرچاوەكانیەوە پشتیوانی رژێمی ئەسەدی دەكرد، و ئێستاش ئێران پێگەیەكی زامنكراوتری هەیە لە سوریا، بە بەراورد بە كاراكتەرەكانی دیكەی ناوچەكە. بەڵام وێڕای ئەمانەش دیسان پێشبینی ناكرێت ئەم كێشەیە بە ئاسانی چارەسەر بكرێت، لەبەر ئەوەی گروپەكانی موعارەزە ئەسەد وەك بەشێك لە كێشەكە دەزانن، كەواتە تاوەكو ئەسەد لە دەسەڵاتدا بێت، ئەوا زەحمەتە بتوانرێت زەمینەیەكی سروشتی بۆ گفتوگۆ لە نێوان گروپەكانی موعارەزە و حكومەتەكەی ئەسەدا بدۆزرێتەوە. بەڵام پەرەسەندنێكی ئیجابی هەیە لە ئاست داماڵینی چەكی كیمیایی لە سوریا، ئەمە پەرەسەندنێكی ئیجابی و ئەمە سەركەوتنێكە بۆ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. لەگەڵ ئەوەشدا پێموایە كێشەكە لە چەكی كیمایی سوریا گەورەترە. چونكە هەروەك ئاماژەم پێكرد ئێستا لایەنی دیكە هەن لە سوریا كە بەهێزتر دەبن و هاوپەیمانی سوریش پەرت و بڵاوە و ئێستا زیاتر لە لایەنێك هەیە كە نوێنەرایەتی ئەولەویەت و بەرژەوەندی جیاواز دەكەن. كەواتە دۆزینەوەی چارەسەرێكی دیپلۆماسی لە نێو سوریادا- نەك لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی- وا دەكات زەحمەت بێت كە ئەسەد و گروپە جیاوازەكان بتوانن دابنیشن و گفتوگۆ بكەن و بگەنە رێككەوتن. ئێستاش ئێمە بە ئەفغانكردنی وڵاتەكە دەبینین، لەگەڵ لاوازكردنی دەسەڵاتی دەوڵەت لە چوارچێوەی سنوری وڵاتەكەدا، كە بە رای من ئەمە دەبێتەهۆی دروستبوونی كێشەیەكی گەورەتر لەمەودای دووردا. چونكە بوونی ئەم گروپانە دەبێتەهۆی دروستبوونی تۆڕێكی تیرۆریستی لە نێو سوریا بەرەو ئەوروپا و قەوقاز و بۆ وڵاتە جیاوازەكانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئێستا جوڵەیەكی زۆر بەرەو سوریا دەبینین، بەڵام لە مەودای دووردا ئەمە دەگەڕێنەوە بۆ وڵاتانی خۆیان و كێشەی زیاتر دروست دەكەن. خاڵی دووەم_ بەدەر لەم تۆڕە تێرۆریستیە-ئێستا كێشەیەكی گەورەتر روودەدات لە ئەردەن و لوبنان، لەبەر ئەوەی ئێستا ژمارەی ئاوارەكان 2 بۆ 3 ملیۆن كەسە و زۆربەیان لەئەردەن و لوبنانن، ئەم وڵاتانەش لەڕووی ئابووریەوە لاوازن، و مامەڵەكردن لەگەڵ ئەم دۆخەشدا كێشەیەكی زیاتر بۆ ئەم وڵاتانە دروست دەكات. ئەگەر دۆخی سوریاش بەردەوام بێت، ئەوا ژمارەی ئاوارەكان لە ئەردەن و لوبنان زیاتر دەبێت، كە ئەمە دەبێتەهۆی دروستبوونی ناسەقامگیری لەم دوو وڵاتەدا و ئەمەش مەترسی و هەڕەشە بۆ سەر وڵاتانی دیكەی ناوچەكە دروست دەكات. خاڵی سێیەم لە پەیوەندیدا بە عێراقەوە، ئەوا ئەم وڵاتە لە دۆخێكی هەستیاردایە و لە پەیوەندیدا بە سوریاوە لە دۆخێكی هەستیارتردایە، لەبەر ئەوەی هەفتانە دەروازە سنوریەكان لەلایەن گروپە جیاوازەكانەوە كۆنتڕۆڵ دەكرێ. هەروەها عێراق باری گرانی دەكەوێتەسەر شان بەهۆی هاتنی ئاوارەكان و بەهۆی هاتوچۆی گروپە چەكداریەكان لە نێوان سنوری عێراق و سوریا، كەواتە دەبێت هەموو ئەم هەڕەشانە لەبەرچاو بگیرێن كە رووبەڕووی ئایندەی عێراق دەبن، هەروەها دەبێت رەچاوبكرێن لە قۆناغی داهاتوودا)).