ئەوەی عەبادی لە كەركوك بە ناوی گێڕانەوەی شكۆ بۆ دەوڵەت كردی، بریتی بوو لە پێشێلكردنی دەستووری عێراق


ئاشكرایە كە حكومەتی عێراق بە پاساوی جێبەجێكردنی دەستوورەوە چەند سیاسەت و هەڵوێست و ڕێكارێكی دژ بە هەرێمی كوردستانی گرتۆتەبەر، ئەمە لە كاتێكدا دەكرێت بڵێین خودی ئەم هەنگاوانە دەچنە خانەی پێشێلكاریی دەستوورییەوە، كە ئەگەر بێتو حكومەتی عێراق لەسەریان بەردەوام بێت، ئەوا چارەنووسی تەواوی وڵاتەكە دەكەوێتە مەترسییەوە. بۆ قسەكردن لەسەر ئەم پرسە دیمانەیەكمان لەگەڵ د.موسەننا ئەمین، سەرۆكی فراكسیۆنی یەكگرتوی ئیسلامی كوردستان لە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق ئەنجامدا و ئەویش بەم شێوەیە وەڵامی پرسیارەكانی دایەوە.


* هەروەك ئاشكرایە حكومەتەكەی عەبادی بەردەوامە لەسەر پێشێلكاریی دەستووری؛ ئەم پێشێلكارییانەش زیاتر دەرهەق بە هەرێمی كوردستان لە چەندین بڕگەی دەستووری ئەنجام دراون، وەكو لە پرۆژە یاسای بودجە و سزادانی گەلی كوردستان دەبینرێت؛ ئێوە چ خوێندنەوەیەكتان لەسەر ئەم دۆخە هەیە؟


- گومانی تێدا نییە ئەم پێشێلكارییە دەستوورییانە زۆرن و دەتوانم بڵێم لە زۆربەی هەر زۆری بڕگەكانی دەستور سەرپێچیكراوە. پێشێلكارییەكانیش هەر مەترسی نین لەسەر هەرێمی كوردستان بگرە مەترسییان لەسەر ئاییندەی هەموو عێراقیش هەیە، چونكە دەبنەهۆی ئەوەی چەمكی دەوڵەت نەچەسپێت. چونكە بە داخەوە دەیڵێم كە نە لە هەرێمی حكومەت بۆتە حكومەت و نە لە بەغداش دەوڵەت بۆتە دەوڵەت، مەبەستم ئەوەیە لە هەردوو حاڵەتەكەدا ئێمە لەبەردەم دەسەڵاتێكداین كە بە لۆژیكی دەستوور و یاسا و دامەزراوەبوون مامەڵە ناكەن. ئەمەش دەبێتەهۆی ئەوەی خودی چەمكی دەوڵەت بكەوێتە ژێر مەترسییەوە كاتێك دەستوور جێبەجێ ناكرێت، لەم ڕوانگەیەشەوە ئەو دیكۆمێنتەی –دەستوور- كە هەموو خەڵك و پێكهاتەكانی عێراقی كۆكردۆتەوە، بەهایەكی نامێنێت و پێكەوەژیان دەكەوێتە بەر مەترسییەكی جیددی، چونكە تەنها جێبەجێكردنی دەستوور دەتوانێت ئەو بنەمایانە دروست بكات كە لە سایەیدا خەڵك بتوانێت پێكەوە بژین و سیستەمە سیاسییەكە قبوڵ بكەن. هەر لەسەر ئەم بنەمایەش یەكپارچەیی خاكی عێراق دەپارێزرێت، هەروەكو لە دەقی دەستوور و دیباجەكەشیدا هاتووە كە پابەندبوون بەجێبەجێكردنی دەستوور زامنی ئەوەیە كە عێراقییەكان پێكەوە بژین و پێكەوە بمێننەوە. كەواتە هەروەك ئاماژەم پێكرد پابەند نەبوون بە دەستوورەوە مەترسیی لەسەر خودی عێراقیش هەیە نەك هەر تەنیا هەرێمی كوردستان. دواتر ئەوەی پەیوەندی بە هەرێمی كوردستانەوە هەبێت، ئەوا بە گوێرەی ئەم دەستوورە دان بە قەوارەی ئەم هەرێمەدا نراوە و ماف و ئیمتیازاتی وەرگرتووە. كەواتە كاتێكیش وردە وردە نكۆڵی لەو دەستوورە دەكرێت و لەلایەن بەغداوە پێشێل دەكرێت، ئەمە بە واتای نكوڵیكردن دێت لە هەموو ئەو ئیمتیازانە و ئەو كاتەش سەرلەبەری ئەو دەستكەوتانەی هەمانە دەكەونە ژێر مەترسییەكی جیددیەوە.
* گەرچی لێدوانەكانی عەبادی لەسەر دانوستان و ناردنی مووچەی فەرمانبەرانی هەرێم دڵخۆشكەرن، بەڵام لەرووی كردارو رەفتارەوە جیاوازە ئەوەتا سزاكانی سەر خەڵكی كوردستان بەردەوامن و ئەنجامدانی دانوستانەكان وەكو كارتێكی سیاسی و فشار بەكار دەهێنێت؛ ئەم جیاوازییە لە نێوان لێدوان و رەفتارەكان بۆچی دەگەڕێنیتەوە؟

- عەرەب قسەیەكی هەیە كە دەڵێت: (نسمع جعجعة ولا نرى طحناً) واتە دەنگە دەنگی ئاش دێت و هیچ ئاردێك نابینین، قسەو لێدوان دەبیستین و هیچ كارێكی بەسوود نابینین. ئەوەی خەڵك پێویستی پێیەتی دانوستاندن نییە تەنیا بۆ گفتوگۆ یاخود كات كوشتن، دواتر ئەمە راگەیاندنی نیازپاكی نییە لە سەرۆك وەزیرانی عێراقەوە، پێویستە ئەوەی دەیكات هەڵسوكەوتی كرداری بن بۆ ئەوەی بەرەفتار كەمێك لەو ماف و ئیمتیازاتانەی خەڵكی كوردستان بپارێزێت، تاوەكو بەو شێوەیە بەشداربێت لە رەوانەوەی ئەو قەیرانە قورسەی كە ئێستا لەهەرێمی كوردستان هەیە. حكومەتی عێراق لە دوای رووداوەكانی 16ی ئۆكتۆبەر رۆژانە 300 هەزار بەرمیل نەوتی كەركوكی خستۆتە ژێر كۆنترۆڵی خۆیەوە و هیچ بڕە پارەیەكی نەداوە بە خەڵكی هەرێم، ئەمەش پێشێلكارییەكی زۆر روونی یاسا و دەستووری عێراقە، چونكە لە دەستووردا پشكی هەرێمی كوردستان لە بودجەی گشتی وڵاتدا پارێزراوە و دەبێت دەستەبەر بكرێت بۆ ئەوەی بەشی پێداویستییەكانی كوردستان بكات. لە یاسای 2016 و 2017 ئەوەی سەلماندووە ئەو 300 هەزار بەرمیلە بەشێكە لە بودجەی هەرێم، بەڵام كە ئێستا ئەو كۆنترۆڵی كردووە، ئەوا یان دەبێت نەوتەكەی ڕادەستی هەرێم بكات یاخود داهاتەكەی بنێرێتە هەرێم، بەڵام جێگای داخە حكومەتی عێراق هیچیانی جێبەجێ نەكردووە. كە ئەمەش هۆكارێكە بۆ ئەو قەیرانە قووڵەی كە لە هەرێمی كوردستاندا هەیە لە ئێستادا. ئەگەرچی راستە هۆكارێكی گەورەی قەیرانی دارایی هەرێم پەیوەندی بە ناشەفافییەت و ناڕوونیی داهاتەكانی هەرێم و نەبوونی دادپەروەری لە دابەشكردنی ئەو داهاتانە و بارگرانی لە دامەزراندنی خەڵكانێك زۆر لەسەر بودجەی حكومەت و بەهەدەردانی سامانەوە هەیە، بەڵام بەشێكی قەیرانەكە لە ئێستادا پەیوەندیی بە نكۆڵیكردنی حكومەتی عێراقەوە هەیە كە ئەو نەوتە یان داهاتەكەی ڕادەستی هەرێم ناكات، كە تەنها لەو ڕێگەیەشەوە دەتوانرێت بەشێكی لەم قەیرانەی ئێستا چارەسەر بكرێت.


* سەبارەت بە پارێزگای كەركوك كە پرۆسەی بەعەرەبكردن دەستی پێكردۆتەوەو لەمەشدا خودی پارێزگار ئێستا كەركوك كە لەلایەن مەركەزەوە بەوەكالەت سەپێنراوە بەشدارە لەم پێشێلكارییانە، ئایا چی بكرێت بۆ ئەوەی دۆخەكەی كەركوك ئاسایی بكرێتەوەو ئاوارەكانی كورد بگەڕێنەوە سەر ماڵ و حاڵی خۆیان؟
- بێگومان پێشێلكاریی دەستووریی زۆر كراوە لە كەركوكدا، واتە ئەوەی عەبادی كردی بەناوی جێبەجێكردنی دەستوورەوە و گێڕانەوەی شكۆ بۆ دەوڵەت بریتی بوو لە پێشێلكردنی كۆمەڵێك یاساو بڕگەی دەستووری، وەك ئەنجامدانی تۆقاندن و تاڵانكردن و سووتاندنی ماڵ و حاڵی خەڵك. مەبەستم ئەوەیە كە هەندێ لە هێزەكان ئەو پێشێلكاریانەیان بە چەكی دەوڵەت ئەنجامدا، بەڵام ئەو هیچ كاردانەوەیەكی ئەرێنی نەبوو، واتە كاری نەكردووە بۆ گێڕانەوەی ئاوارەكان، یان هەڵگرتن و كۆتایی هێنان بەو ترس و تۆقاندنە، یاخود قەرەبووكردنەوەی ئەو خەڵكانەی كە ماڵیان سووتێنراوە. لەبەر ئەوە قەیرانەكان هەر وەك خۆیان ماونەتەوە و پێشێلكاریی گەورە كراوە. چارەسەری دۆخی كەركوكیش بە بڕوای من پێویستی بەوە هەیە رێز لەمافەكانی هەموو پێكهاتەكانی كەركوك بگیرێت بۆ ئەوەی بەزوویی ئەو بارە نائاساییە كۆتایی بێت و ئەو هێزە چەكدارانەی هاتوونەتە ئەم ناوچانە بگەڕێنەوە شوێنەكانی پێشووی خۆیان و پاراستنی ئارامی و ئاسایشی شارەكە بدرێتە دەستی پۆلیسی ناوخۆیی، هەروەها بەزوویی پارێزگارێكی نوێ بۆ كەركوك هەڵبژێردرێت و كاروبارەكانی بەڕێوەبەرێت و لەلایەن ئەنجومەنی پارێزگاوە دەنگی پێ بدرێت و هەڵبژێرێت و كۆتایی بەو بارە نائاساییە و حوكمی سەپێنراوی سەربازی لە كەركوك بهێنرێت.