پڕۆفیسۆر دانیال مادیجان ئوستادی ئایینی بەراوردكارییە لە زانكۆی جۆرج تاون و تایبەتمەندە لەسەر پەیوەندی نێوان ئیسلام و كریستانیەت، بۆ قسەكردن لەسەر چۆنیەتی بەرهەمهێنانی كەلتوری توندوتیژی دروست بوونی تیرۆریستان لەسەر بنەمای ئەم كەلتوورە و هەروەها گواستنەوەی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە بۆ رۆژئاوا لەلایەن موسڵمانە كۆچبەرەكانەوە، ئەم وتووێژەمان لەگەڵ سازدا و بەمجۆرە وەڵامی گوڵانی دایەوە.

* بەهۆی بڵاوبوونەوەی بیروباوەڕە رادیكاڵییەكانەوە لەم بەشەی جیهاندا، ئەوا پێكەوەژیانی نێوان گرووپە ئایینی و ئیتنییە جیاوازەكان نزیكە لە مەحاڵەوە، لەو شوێنانەدا كە كەمینەن، ئەوا ژیانیان رووبەڕووی هەڕەشە و مەترسی دەبێتەوە، پرسیارەكە ئەوەیە تا چەند غیابی لێبوردەیی ئایندەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەخاتە مەترسیەوە، ئایا هێشتا دیاردەیەكی لەم چەشنە لە سەدەی بیست و یەكدا ئەگەری روودانی هەیە؟
- بە دڵنیاییەوە مەترسییەكی زۆر دروست دەكات، رۆژهەڵاتی ناوەڕاست ناوچەیەك بووە شەڕی یەك لە دوای یەكی بەخۆوە بینیوە، تەنانەت دووهەزار ساڵ پێش ئێستاش شەڕی تێدا بووە، لەبەر ئەوەی میزۆپۆتامیا و سووریا هەمیشە جێی بایەخی ئیمپراتۆریەتی یۆنانی و هەروەها فارسی بوون. بەهۆی هەڵكەوتەی جوگرافیی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە ئەوا هەمیشە ناوچەیەكی پڕ لە گرفت بووە، بەڵام بە جۆرێك لە جۆرەكان پێكەوە ماونەتەوە. بە دڵنیاییەوە هەڕەشەشی لەسەرە، بەڵام خەڵكانێك لەوێدا ماونەتەوە و رێگەیەكیان بۆ ژیان دەستەبەر كردووە، نەك هەمیشە لە رێی لێبوردەییەوە، بەڵكو هەندێ جار لە رێی هێز و كۆنتڕۆڵكردنەوە، بەڵام پێكەوەژیانێكی بەختەوەرانە بە بێ لێبوردەیی دەستەبەر نابێت.
* لەم بەشەی جیهاندا سەرچاوەی سەرەكیی توندڕەوی تایەفەگەری شیعە و سوننەیە، كە سەرەڕای ئەوەی ناتوانن پێكەوە بژین، هەڕەشە و مەترسین بۆ سەر ئەو كەمینانەی لەگەڵیاندا دەژین، وەك مەسیحی و ئێزیدی و هەروەها دژی كوردیشن، لەلایەكی دیكەوە وڵاتە عەرەبی و ئیسلامییەكان بێدەنگن لە ئاست ئەم دۆخەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئایا هۆكاری پشت ئەم بێدەنگبوونە چییە؟
- سەرجەم وڵاتانی ناوچەكە بەرژەوەندی خۆیان هەیە و لەو بارودۆخانە زۆربەی وڵاتان لەسەر بنەمای بەرژەوەندیەكانی خۆیان هەڵسوكەوت دەكەن، نەك لەسەر بناغەی پرەنسیپەكان، ئەمە بۆ هەمو وڵاتان راستە و ئێوەش پرسیاری ئەوە دەكەن بۆچی هەندێ وڵاتی ئەوروپی دیاریكراو ئەمە هەڵوێستانە، هەمیشە ئەمریكاش بە ئاشكرا باسی ئەوەی كردووە كە چ كار و كردەوەیەك لە بەرژەوەندی وڵاتەكەیدایە. لەبەر ئەوە من هەمیشە چاوەڕوانی ئەوە ناكەم وڵاتان دەنگی خۆیان بڵند بكەنەوە و باس لە پرەنسیپەكان بكەن. لەبەر ئەوەی سیاسەتی وڵاتان لە بنەڕەتدا لەسەر بنچینەی بەرژەوەندییەكانە، نەك ئایدیاكان و ناكرێت هەموو جارێك چاوەڕوانی ئەوە بكەین، سیاسییەكان لەسەر بنەمایەكی مەبدەئی هەڵسوكەوت بكەن. ئەمە جێی داخە، بەڵام ئەمە حاڵی سیاسەتە لە جیهاندا، ئەمە رەوشێكی ئاڵۆزە كە روودەدات لە نێو چەندین وڵاتدا، لە نێویاندا وڵاتە عەرەبییەكان و سعودیە و وڵاتانی كەنداو و باكووری ئەفریقیا، لەم ناوچەیەشدا چەندین مەسەلە هەن وەك گرووپە كەمینەكان لەو وڵاتانەدا و پەیوەندی هێز لەگەڵ ئێران، كەواتە زۆر فاكتەر هەن رۆڵ دەبینن. ئەوەی جێی داخە ئەوەیە بەڕاستی ناتوانین هیوای ئەوە بخوازین ئەوانەی رۆڵ دەبینن لە سیاسەتدا لەسەر بنەمای پرەنسیپەكان كار بكەن، بەڵام ئەمە راستییەكی ژیانی مرۆڤەكانە.
* لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دوو جۆر لە بەرهەمی بیرۆكەی توندڕەوی لە ئارادان، یەكەمیان بەرهەمی بیرۆكەی رادیكاڵی لە نێو خودی كۆمەڵگەی خۆیانن و لەناو ئەم كۆمەڵگەیە پەروەردە دەبن و دەبنە تیرۆریست، جۆری دووەمیان تەشەنەكردنی بیرۆكەی رادیكاڵی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستە بۆ نێو موسڵمانانی ئەوروپا، بۆچی بۆ دروستكردنی بەرەیەكی بەرفراوان بۆ شەڕكردن لە دژی تیرۆریزم نەتەوە یەكگرتووەكان هاوكاری ئەوروپا ناكەن؟
- پێموا نییە خەڵكی بە باشی لەوە تێگەیشتبن كە ئەم توندڕەوییە لە كوێوە سەرچاوەی گرتبێت، زۆر كەس وا بیر دەكەنەوە كە توندڕەوەی لە توراسی ئایینییەوە سەرچاوە دەگرێت، كە وا بیر دەكەنەوە ئەوان موسڵمانن، كەواتە ئەوان توندڕەون بە بەردەوامی و هەمیشە لەوە تێناگەن كە توندڕەوەی لە پەیوەندی نێوان دوو لایەن، یان زیاتردا دروست دەبێت، واتە لایەنێك هەڵوێستێكی توندڕەوانە وەردەگرێت لە پەیوەندیدا بە لایەنەكانی دیكەوە، واتە هەڵوێستی توندڕەوانە لە نێو خودی توراسەكەدا وەرناگرن. پێموایە رێككەوتنێكی بەرفراوان هەیە لەسەر ئەوەی توندڕەوەی دیاردەیەكی خراپە و دەبێت بەرەنگاری ببینەوە، بەڵام كێشەكە ئەوەیە لە كاتی بە گژداچوونەوە و بەرپەرچدانەوەیدا كارێك نەكەین توندڕەوەی زیاتر پەرەبستێنێت، كە ئەگەر بە شەڕی دژ بە توندڕەوەی ناوزەدی بكەیت، ئەوا سەردەكێشێت بۆ توندڕەوەی زیاتر. باوەڕم بەوە نییە كە دەگوترێت سەرجەم توندڕەوییەكان لە بێبەشبوونی كۆمەڵایەتییەوە دروست دەبن، كە ئەو خەڵكانە -موسڵمانەكان- لە ئەوروپا هەست دەكەن پەراوێز خراون و باوەڕیان وایە هیچ دەرفەتێكیان نییە و ئەمەش وایان لێدەكات بەرەو توندڕەوەی بچن. پێموا نییە بەڵگەكان ئەم بۆچوونە پشتڕاست بكەنەوە، چونكە خەڵكانێك هەن كە خاوەن ئاستێكی باشی خوێندن و پەروەردەن، بەڵام هەڵگری ئایدیۆلۆژیای توندڕەوین، لە بەشێكیدا بەهۆی تێڕوانینیان بۆ پەیوەندی نێوان جیهانی موسڵمان و غەیرە موسڵمان و تێڕوانینی بۆ كۆڵۆنیاڵیزم و داگیركردنی عێراق كە لەسەر بنەمایەكی ناڕاست ئەنجامدرا لە ساڵی 2003دا و ئەو دۆخەی لە ئەفغانستان و هەروەها چەندین بارودۆخی دیكە، ئەمە سەریكێشا بۆ توندڕەوی.
*ئەوەی نیگەرانین لێی پێكدادانی شارستانیەتەكانە، چونكە ئەلقاعیدە و داعش شەریعەتی ئیسلام بەكار دەهێنن بۆ پاساو هێنانەوە بۆ كارە نامرۆڤانەكانیان، پرسیارەكە ئەوەیە ئەگەر ئەوان بانگەشە بۆ شەریعەت بكەن بۆ شەرعیەتدان بەم كردەوانە، ئایا ئەمە سەرناكێشێت بۆ پێكدادانی شارستانیەتەكان؟
- من باوەڕم بە تیۆری پێكدادانی شارستانیەتەكان نییە، پێموا نییە پێشبینییەكەی هانتگتۆن راست بووبێت، ئەگەر باس لە پێكدادانی شارستانیەتەكان بكەیت لە نێوان رۆژئاوا و جیهانی ئیسلامیدا، ئەوا هانتگتۆن باسی لە چەندین شارستانییەت كرد، وەك شارستانییەتی چینی و رۆژئاوا و ئیسلام، ئەو باوەڕی وانەبوو شارستانیەتی رۆژئاوا دەمێنێتەوە و زۆر گەشبین نەبوو لە ئاست ئەم شارستانیەتەدا. بەڵام مەسەلەیەكی گرنگ كە لێرەدا باس بكرێت، پێناسەكردنی شارستانیەتە، شارستانیەت چییە؟ واتە ئەو «ئێمە»یە كێیە كە هەست دەكەین ئینتیمامان هەیە بۆی؟ گرووپێكی گەورە، یان نەتەوەیەكی گەورە كە ئێمە ئینتیمامان هەبێت بۆی. پرسە گرنگەكە ئەوەیە مەسەلەی ئێمە و ئەوان تێپەڕێنین. توندڕەوەی پەیوەستە بەو تێڕوانینەی دەڵێت: ئێمە لە دژی ئەوان و ئێمە و ئەوان ئەوەندە لێك دوورین كە ئەگەری ئەوە نییە وەك ئەوان بین، ئەوانیش وەك ئێمە بن، لەبەر ئەوە دەبێت شەڕ هەڵبگیرسێت. ئەم بۆچوونەش لۆژیكی نییە لەبەر ئەوە من باوەڕم بە پێكدادانی شارستانیەتەكان نییە، كە دوو كامپ هەبێت و پێكدادان لە نێوانیاندا رووبدات، پێموا نییە ئەوە حاڵەتەكە بێت.
* كەمینەی مەسیحییەكانی عێراق لە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی شیعە و سوننەكانەوە رویان كردۆتە كوردستان، لەبەر ئەوەی لەو ناوچانە دووچاری پاكتاو و سەركوتكاری دەبنەوە، بۆ نموونە لە دووەم گەورەترین شاری عێراقدا كە موسڵە، مەسیحییەكان ناچار دەكرێن ببنە ئیسلام، یان باج بدەن، یاخود شوێنی خۆیان جێبهێڵن و كڵێساكانیان دەتەقێندرێتەوە، ئایا دەكرێت لە سەدەی بیست و یەكدا رێگە بە روودانی ئەم كردەوانە بدرێت؟
- ئەگەری روودانی ئەمە لە ئارادایە، لەبەر ئەوەی روویداوە، كێشەكە ئەوەیە بزانیت جیهان دەتوانێت چی بكات. دەكرێت بگەڕێینەوە بۆ بارودۆخی ساڵی 2003 كە سەربازێكی زۆرمان بۆ عێراق نارد و ئەمەش زۆر سەركەوتوو نەبوو لەو كاتەدا، لەبەر ئەوە روون نییە كە دەكرێت چی بكرێت. من هاووڵاتییەكی ئەمریكی نیم، بەڵام كەسانێكی زۆرم لە ئەمریكا بینیوە كە پێیانوایە دەتوانن بە هۆی سوپا و بۆردومانكردنەوە هەر كێشەیەكیان بیەوێت چارەسەری بكەن، بەڵام لە راستیدا ئەوە كێشەی نوێ دروست دەكات، داعش بەهۆی ئەو بارودۆخەی لە عێراقدا لە ئارادا بوو، دروست بوو. لەبەر ئەوەی باوەڕم وا نییە رێگەچارەی سەربازی بە زەروورەت رێگەچارەیەكی یارمەتیدەر بێت. پرسیارەكە ئەوەیە ئایا ئەمە مەسەلەیە لە لایەن هێزە رۆژئاواییەكانەوە چارەسەر دەكرێت، یاخود مەسەلەیەكە دەبێت لە لایەن وڵاتانی ناوچەكەوە چارەسەر بكرێت؟ ئەمریكا و ئەوروپا و ئوسترالیاش پێیانوایە لە رێی دەستێوەردانەوە كێشەكە چارەسەر دەبێت، بەڵام دەبێت توركیا و سووریا و سعودیە و ئەردەن و عێراق و ئێران لە نێو خۆیاندا یەكلای بكەنەوە و ناكرێت چارەسەرێكی دیاریكراو بسەپێندرێت.
* كوردستان تاكە هەرێمە كە لێبوردەیی تێدا پیادە كرێت، ئایا جیهان تا چەند بە بایەخەوە لەوە دەڕوانێت كوردستان ببێتە مۆدێلێك بۆ ناوچەكە؟
- من ئومێد دەكەم جیهان بایەخی پێبدات و هەروەك ئێوە ئاماژەی پێدەكەن ئەمە ناوچەیەكی تایبەتە لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەهۆی ئەگەری پێكەوەژیان تێیدا، بەڵام لایەنگەلێكی زۆر هەن نایانەوێت كوردستان زۆر بەهێز بێت، توركیا و ئێران نایانەوێت كوردستان زۆر سەركەوتوو بێت، لەبەر ئەوەی كوردەكان لە سنووری دەوڵەتێكی دیاریكراودا نامێننەوە، چونكە چەندەها بەرژەوەندی هەن و ئەمەش كاریگەری دەبێت لەسەر ئێران و لەسەر توركیا و لەسەر عێراق لەبەر ئەوەی سنوورەكان دەستكردن ئەوا خۆشحاڵ نین بەوەی كوردستان دۆخێكی تایبەتی هەبێت و بەرەو سەربەخۆیی بچێت.