ئەگەرچی لە هەرێمی كوردستان هەوڵێكی هەمەچەشن دراوە بۆ ئەوەی بە هەموو شێوەیەك پێشگیری لە ئالوودەبوونی هاووڵاتیان بە ماددە هۆشبەرەكان بكرێ و حكومەتیش لەو بوارەدا بێ پلان نەبووە، بەتایبەتی بەڕێوەبەرایەتی نەهێشتنی ماددەهۆشبەرەكان لە بەرنگاربوونەوەی ئەو حاڵەتانەدا جێ پەنجەی دیارە، بەڵام لە ئێستادا ئامارەكان ئاماژە بەوە دەكەن كە رێژەی ئالوودەبوونی گەنجان بە ماددە هۆشبەرەكان لە بەرزبوونەوەدایە، بۆ ئەوەی ئەو حاڵەتانەش نەبنە دیاردەو داهاتووی گەنجان رووبەڕووی مەترسیی گەورە نەكاتەوە، دەبێت رێكارگەلێكی جددی و بەپەلە بگیرێتەبەر هەتا گەنجی خۆمان لەو پەتا ترسناكە دوور بخەینەوە كە لە وڵاتانی دراوسێوە بۆ كوردستان هەناردە دەكرێت. بەشداربووانی ئەم راپۆرتەی گوڵان سەبارەت بە هەمان پرس راوسەرنجی تایبەت بە خۆیان هەیە.

بەڕێوەبەرایەتیی نەهێشتنی ماددە هۆشبەرەكان لە هەرێمی كوردستان چەندین ساڵە زۆر وشیارانە و بەردەوام سەرقاڵی بەرنگاربوونەوەی حاڵەتەكانی بازرگانی و بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەرن، خۆشبەختانە چالاكییەكانیان وای كردووە، ئەو حاڵەتانە نەبنە دیاردە، لەگەڵ ئەوەشدا دەستگیركردنی باندی بازرگانیكردن بە ماددە سڕكەرەكان و رێژەی بەكارهێنەرانی ماددەی هۆشبەر بەتایبەتی لەلایەن گەنجانەوە لە بەرزبوونەوەدایە، ئەوەش بە مەترسییەكی گەورە بۆ سەر داهاتووی گەنجان دادەنرێت.
هەرێمی كوردستان دراوسێی ئێرانە كە ساڵانە تیایدا زۆرترین ماددەی هۆشبەر بەكاردێت و بازرگانیكردن و بەقاچاخبردنی ماددەی هۆشبەر تیایدا بەرزە. ئێران سنوورێكی درێژی لەگەڵ هەرێمی كوردستاندا هەیە و بۆیەش هەرێمی كوردستان دەبێت زۆر وریا بێت لە هاتنەژوورەوەی ئەو ماددە مەترسیدارە كە بە «ئەنفالی سپی» ناسراوەو بە یاسا قەدەغەیە و ژیانی ئالوودەبووانی بە تەواوی دەخاتە مەترسییەوە. بۆیە چالاكانی مەدەنی و توێژی رۆشنبیری كۆمەڵگە داوا لە حكومەت دەكەن، بە پەلە هەوڵی بنبڕكردنی بدرێت.
بە گوێرەی ئامارەكانی ئێران 75%ی تریاكی جیهان، 61%ی مۆرفینی جیهان و 17%ی هێرۆیینی جیهان لە ئێران دەستی بەسەردا دەگیرێت، ئەوەش هێمایەكە بۆ ئەوەی لە ئێران رێژەی بازرگانیكردن بە ماددەی هۆشبەر زۆر بەرزە و هەوڵی گواستنەوەشی لە رێگای وڵاتە دراوسێكانەوە بۆ وڵاتانی دیكەی جیهان دەدرێت.
لە ئێران ژمارەی ئالوودەبووانی ماددە هۆشبەرەكان دەگاتە نزیكەی پێنج ملیۆن كەس و ژمارەیەیەكی زۆریشی بە رێژەیەكی كەمتر ئالوودەی ماددەی هۆشبەرن.
بەپێی راپۆرتی نووسینگەی بەرەنگاربوونەوەی ماددەی هۆشبەر لە نەتەوە یەكگرتووەكان، ئێران لە ریزبەندی دووەمی وڵاتاندا دێت لەسەر ئاستی جیهان وڵاتانەدا لە بەكارهێنانی ماددەی هۆشبەر كە بە رێژەی لەسەدا ١٥ی بەكارهێنان لەسەر ئاستی جیهان و بەرەنگاربوونەوەی ماددەی هۆشبەر لە ئێران بە گەورەترین كێشە لەو وڵاتەدا دادەنرێت.
ساڵی 1987 لە پایتەخەتی نەمسا (ڤیەننا) كۆنفرانسێكی نێودەوڵەتی رێكخرا، تێیدا بڕیاردرا رۆژی 26/6 ی هەموو ساڵێك وەك رۆژی بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەكان دیاری بكرێت، لە هەرێمی كوردستانیش هەرچەندە ساڵانە لەم رۆژەدا چەندین چالاكی ئەنجام دەدرێن، بەڵام رۆژ لە دوای رۆژ مەترسیی ماددە هۆشبەرەكان زیاتر دەبێت.
ئاسایشی سلێمانی ئاشكرای دەكات: «ئەوانەی ئالوودەی ماددەهۆشبەرەكانن، زیاتر گەنجانن و لە سەرەتای ساڵی 2019 تا ئێستا زیاتر لە 50 بازرگانی ماددە هۆشبەرەكان دەستگیر كراون.
بەڕێوەبەری نەهێشتنی ماددە هۆشبەرەكان لە ئاسایشی سلێمانی جەخت لەوە دەكاتەوە كە «داتاكان دڵخۆشكەر نین، لەبەرئەوەی ئێستا خانمان و نەوجەوانانی خوار تەمەن 18ساڵیشی تێكەوتووە». وەك دوائاماری بەردەستیشیان لەو بارەیەوە دەڵێت: «ئێستا زیاتر لە 10 هەزار بەكارهێنەری ماددەی هۆشبەر لە هەرێمی كوردستاندا هەن، باندەكانی بازرگانیكردنیش روو لە زیادبوونن كە بەشی زۆریان ئێران سەرچاوەی مامەڵەكەیانە».
بەپێی ئاماری بەڕێوەبەرایەتی گشتیی نەهێشتنی ماددەی هۆشبەر لە ساڵی رابردوو (2018) 941 كەس بە تۆمەتی بەكارهێنان و مامەڵەكردن بە ماددەی هۆشبەر گیراون كە بە هەموویان 415 كیلۆگرام (تریاك، هێرۆیین، كریستاڵ، حەشیش و ماریجوانا)ـیان پێ بووە.
ماددە هۆشبەرەكان ئێستا لە دنیادا هەڕەشەیەكی گەورەن بۆ سەر ئاسایشی كۆمەڵایەتی و زۆركات بە تیرۆر و ناودەبرێن، لە هەرێمی كوردستانیش بە تەنانەت ئەنفالی سپی ناسراوە.
تاوەكو چەند ساڵی رابردوو گیرۆدەبووانی ماددەی هۆشبەر لە هەرێمی كوردستان ژمارەیان ئەوەندە كەم بوو بە حاڵەت سەیردەكرا، بەڵام ئێستا ئاسایش و پۆلیس ئاماژە بەوە دەكەن بەرەو دیاردە هەنگاو دەنێت.
زیا بەتروس سەرۆكی دەستەی سەربەخۆیی مافی مرۆڤ، لە ئاخافتنێكیدا بۆ گۆڤاری گوڵان، لەبارەی هەڵكشانی ئالوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەكان و هۆكارەكان و چۆنیەتی رێگریكردن و چارەسەری هێما بۆ ئەوە دەكات كە «هەڵكەوتەی جوگرافیی هەرێمی كوردستان وایە كە هاوسنوورە لەگەڵ ئەو وڵاتانەی كە زۆرترین ئاڵوگۆڕی ماددە هۆشبەرەكانیان تێدا دەكرێ، بەتایبەتیش لەدوای ساڵی 2003و لە پاش رووخانی رژیمی بەعس و كرانەوەی سنوورەكان و باشبوونی پەیوەندی نیوان عێراق و هەرێم و وڵاتانی دراوسێ زیاتر دەرگا كرایەوە بەسەر بازرگانیكردن و ئاڵوگۆڕكردن بە ماددە هۆشبەرەكان، بەوەش رێگە خۆش بوو بۆ ئەوەی زیاتر گەنجان تووشی بەكارهێنانی ماددە هۆشبەرەكان ببن، بەتایبەت ئەو ناوچانەی لە سنوورەكان نزیك بوون. هۆكارێكی هەڵكشانی ئەو تاوانەشی بە «رەهەندی نێودەوڵەتی»یەوە گرێ دا و گوتی: «لە ئیستادا ماددەی هۆشبەر لەسەر ئاستی هەموو وڵاتان بۆتە مەترسی و گرووپی بەهێزی مافیایی سەرپەرشتی و ئاڵوگۆڕ و بازرگانی پێوە دەكەن.» هۆكاری بەرزبوونەوەی رێژەی بەكارهێنانی ماددە هۆشبەرەكانیشی لەهەرێمی كوردستاندا گەڕاندەوە بۆ «نەبوونی یاسای پتەو و چاودێریی ورد و ئامێری پیشكەوتووی پشكنین بۆ دۆزینەوەی ماددە هۆشبەرەكان، ئەوە جگە لەوەی بازرگانەكان لەلایەن كەسانی دەستڕۆیشتوو ئاسانكارییان بۆ دەكرێ.» گوتیشی: «بۆ ئەوەی رێگری بكرێ لە زیاتر هەڵكشانی بەكارهێنانی ماددە هۆشبەرەكان، ئێمە لە دەستەی مافی مرۆڤ پیشتریش وتوومانە پێویستە ئەم رێكارانە ئەنجام بدرێن:
1_توندوتۆڵكردنی بازگەكانی پشكنین.
2_ دروستكردنی ئەنجومەنی باڵای رووبەڕووبونەوەی ماددە هۆشبەرەكان لە هەرێمی كوردستان
3_ كردنەوەی سەنتەری راهێنان بۆ ئەوانەی بەكارهێنەرن، وەك شیاندنەوەیان بۆ ناو كۆمەڵگە و جیاكردنەوەیان لەگەڵ بازرگانانی ماددە هۆشبەرەكان.
4_ دەركردنی یاسای تایبەت بە رووبەڕووبوونەوەی ماددە هۆشبەرەكان و توندكردنی سزای بازرگان و جیاكردنەوەی لە ئالوودەبووان.
5_كردنەوەی خولی زیاتر بۆ گەنجان و خستنەڕووی مەترسییەكانی ماددە هۆشبەرەكان.
6_ئەنجامدانی بەرنامەی تایبەت و هەڵمەتی هۆشیاركردنەوەی هاووڵاتیان لەسەر مەترسیی ماددە هۆشبەرەكان.
7_ مامۆستایانی ئایینی لە وتارەكان و دەزگاكانی راگەیاندن لە بەرنامەكانیان پێویستە زیاتر گرنگی بە مەترسیی ماددە هۆشبەرەكان بدەن.»
چالاكی مافناس عیماد ئەحمەد، سەبارەت بە هەمان پرس رایوایە: «ماددە هۆشبەرەكان ئەو دەردە كوشندەیە كە لەسەرجەم وڵاتانی جیهان بەدەستیەوە دەناڵێنن و زۆرجاریش بە (نەخۆشیی سەردەم) ناسراوە. لەساڵی 1992 رۆژی 26/6 وەك رۆژی بەرەنگاربوونەوەی ماددە هۆشبەرەكان ناسێندراوە، بەڵام بەداخەوە لەم چەند ساڵەی رابردوودا لە هەرێمی كوردستان رێژەی بەكارهێنان و فرۆشتن و ئالوودەبوونی رووی لە زیادبوون كردووە، ئەمەش كۆمەڵێك هۆكاری هەیە لەوانە: بێكاری، لاوازیی پەروەردەی خێزان، كەمكاریی حكومەت و میدیاكان و مامۆستایانی ئایینی و چەندین هۆكاری دیكە وای كردووە رێژەی بەكارهێنەران و ئالوودەبووان بە ماددەی هۆشبەر روو لە زیادبوون بكات.» گوتیشی: «بۆ ئەوەی بە شێوەیەكی كارامە بەرەنگاریی ماددەی هۆشبەر ببینەوە، پێویستە حكومەت و دامودەزگا ئەمنییەكان و زانكۆكان و رێكخراوەكانی كۆمەڵی مەدەنی و میدیا و راگەیاندنەكان و مامۆستایانی ئایینی زیاتر بە ئەركی خۆیان هەڵسن و كاری جددی لەسەر هۆشیاركردنەوەی تاك لەو بوارەدا بكەن.» گوتیشی: «سێ قۆناغی گرنگ لەو بوارەدا هەن، یەكەم: قۆناغی پێش تووشبوون و ئالودەبوون، پێویستە لەم قۆناغە گەنجان لەسەرجەم ناوەندەكانی خوێندن و لە ناو خێزانەكان هۆشیار بكرێنەوە. قۆناغی دووەم كاتێك كەسەكە تووشی بەكارهێنانی ماددەكە دەبێت، قۆناغی سێیەم قۆناغی ئالوودەبوونە كە ئەمەیان زۆر قورسە، بۆیە دەبێت زۆر بە وریاییەوە مامەڵەیان لەگەڵ بكرێت، چونكە چەندین جار هەبووە كارەساتی نەخوازراو روودەدات، واتە كەسی تووشبوو زیان بە خۆی دەگەیەنێت، یان زیان بە كەسی بەرامبەری دەگەیەنێت. بۆیە پێویستە لەسەر حكومەت و لایەنی پەیوەندیدار كە نەخۆشخانە و سەنتەری تایبەت بە ئالوودەبووانی ماددە هۆشبەرەكان دروست بكەن. بۆ ئەوەی ئەو كەسانە چاك بكرێنەوە و بگەڕێندرێنەوە ناو كۆمەڵگە. چونكە لە رووی یاساییەوە كاتێك كەسەكە چ بەكارهێنەر بێت، یان فرۆشیاری ماددەكە بێت، دەستگیر دەكرێن و بەنددەكرێن، ئەگەر ئالوودەبووانی ماددەی هۆشبەر لەگەڵ گیراوان و زیندانیانی دیكە كە بە تۆمەتی جیاواز بەند كراون، هاوبەندی بن، رەنگە هاندەر بن بۆ ئەوەی ئەوانیش دوای ئازادكردنیان ئالوودەی ماددەی هۆشبەر ببن. بۆیە پێویستە یاسای ماددە هۆشبەرەكان هەموار بكرێتەوە و بەندكراوانی ماددەی هۆشبەر لە بەندكراوانی دیكە جیا بكرێنەوە.
د. سالار تاوەگۆزی مامۆستای زانكۆ سەبارەت بە هۆكارەكانی ماددەی هۆشبەر لە كوردستان دەڵێت:
«بێگومان سەرهەڵدانی هەر دیاردە یان حاڵەتێك لەكۆمەڵگەدا، هۆكاری خودی و بابەتی هەیە. ئاڵوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەكانیش لەهەرێمی كوردستان جارێ بەڕای من وەك حاڵەتێك هەیە و هێشتا نەبووەتە دیاردە. من خۆم لەنزیكەوەیە كەسێكی ئاڵوودەبووم دواندووە، كەئێستا وازی هێناوە، باسی ئەوەی دەكرد سەرەتا لە لاسایی كردنەوەی هاوڕێكانیەوە لەدەرەوەی هەرێمی كورستان فێری بووە. لەقسەكانی ئەم كەسەدا دوو هۆكارمان بۆ دەردەكەوێت كە پسپۆڕانیش باسیان كردووە، ئەویش لاساییكردنەوەو كەمتەرخەمی بەئەنقەستی دەوڵەتێكە لەڕووبەوو بوونەوەی بازرگانیكردن و ئاڵوودەبوون بە ماددەی هۆشبەر».
هەروەها گوتی: «دوو هۆكاری دیكە هەن كە پسپۆڕان باسیان كردووەو پێموایە لە هەرێمی كوردستانیش كاریگەرییان لەسەر حاڵەتەكە هەیە، ئەوانیش بوونی بۆشایی و كێشەو قەیرانە لەژیانی تاكەكانی كۆمەڵگەدا. بەڵام پرسیاری سەرەكی ئەوەیە ئایا ئێستا دەبێت ئێمە چی بكەین؟ بەبۆچوونی من پێویستە جارێ هۆشیاریەكی باش لەڕێگەی ڕاگەیاندنەوە بڵاو بكرێتەوە، پاشان كارئاسانی بكرێت تا توێژەرانی كۆمەڵایەتی لێكۆڵینەوە لەدیاردەكە بكەن، بەتایبەتی لەگرتووخانەكاندا. هاوكات پێویستە حكومەت بەئاراستەی كەمكردنەوەی كێشەكان و ڕەخساندنی هەلی كار هەنگاوی كردەیی بنێت. ئەمە جگە لەگۆڕینی شێوازی مامەڵە لەگەڵ توشبووان لەكەسێكی تاوانبارەوە بۆ كەسێكی نەخۆش كەپێویستی بە چارەسەر هەیە».
ئازاد كەریم قوتابیی زانكۆیە و وەك گەنجێك لە بارەی مەترسییەكانی ماددەی هۆشبەر لە كوردستان دەڵێت: «لە ئێستادا لەلایەن هەندێك لە وڵاتانەوە هەوڵی تێكدانی ئاسایشی كۆمەڵایەتیی كورستان دەدرێت و بەمەبەست ماددەی هۆشبەر ئاودیوی كوردستان دەكەن، ئەمەش پێویستی بە چاوكراوەیی زیاتری هەموو لایەنە پێوەندیدارەكان و هاوكاریی هاووڵاتییان هەیە، هەتا بەسەر ئەو پیلانەدا زاڵ بین.»
گوتیشی: «نەبوونی خولی رۆشنبیری و هۆشدارنەكردنی تاكی كۆمەڵگە لەسەر مەترسی و كاریگەرییە نەرێنییەكانی بەكارهێنانی ماددە هوشبەرەكان لە پەروەردە و میدیاكان و لەلایەن رێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی هۆكارێكی سەرەكین بۆ ئەوەی گەنج بكەوێتە داوی ماددەهۆشبەرەكان كە ماددەیەكی ترسناك و كوشەندەیە. بۆیە پێویستە راگەیاندنەكان بە بینراو و بیستراو بەردەوام لەسەر كوشندەیی ماددە هۆشبەرەكان بەرنامە تایبەتیان هەبێت و لەو بوارەدا هەوڵی وشیاركردنەوەی تاك بدەن.»
بەڕێوەبەری گشتی بەڕێوەبەرایەتی نەهێشتنی ماددەهۆشبەرەكان لە ئاخافتنێكیدا پێشتر ئەوەی بۆ گوڵان خستووەتەڕوو كە هەرێمی كوردستان سنوورێكی بەرفراوانی لەگەڵ كۆماری ئیسلامی ئێران هەیەو ئێرانیش سنوورێكی گەورەو بەرێنی لەگەڵ ئەفغانستان هەیە، كە یەكەم وڵاتی بەرهەمهێنەری ماددەی هۆشبەرە لە جیهان، ئەوەشی بە هۆكارێك زانی بۆ ئەوەی دوای كرانەوەی سنوورەكانی هەرێمی كوردستان و بەتایبەتی دوای دامەزرانی هێڵی ئاسمانی و فڕۆكەخانەی نێودەوڵەتی، قاچاخچیانی ماددەی هۆشبەر بە هەموو جۆرو شێوازەكان هەوڵی هاوردەوهەناردەكردنی ماددەی هۆشبەر لە هەرێمی كوردستان بدەن. ئەوەشی بە زەنگێكی خەتەر و پڕ مەترسیدار ناوبرد. باسی ئەوەشی كرد كە «بازرگانانی ماددەی هۆشبەر بەپێی یاسای ژمارە 14ی عێراقی كە ساڵی 1965 دەرچووەو لە 1968 هەموار كراوەتەوە، لە سێ ساڵ تا هەتاهەتایی سزا دەدرێن و ئەوەشی كە بەكاری دەهێنێت، سزاكەی لە شەش مانگ تاوەكو سێ ساڵ دەبێت.»