سەرەڕای سەقامگیری بارودۆخی ئەمنی كوردستان و بەرقەراربوونی ئەمن و ئاسایش، كەچی دیاردەی هەڵگرتنی چەك ئێستاش ماوە و بەشێكی زۆر هاووڵاتیان بەبیانوی جیاجیا چەك هەڵدەگرن، هەر ئەم دیاردەیەشە كە نەبووەتە هۆی بنبڕكردنی تاوانەكانی كوشتن، كوشتنی ئافرەت بەپاساوی شەرەف یەكێكە لەو تاوانانەی كە دیاردەی هەڵگرتنی چەك ڕۆڵێكی سەرەكی هەبووە لەبەردەوامبوون و تەنانەت پەرەسەندنی.

عەمیدی مافپەروەر خالید عەباس ڕەشید بەڕێوەبەری كاروباری ناوخۆ لەدیوانی پارێزگای هەولێر، ئاماژە بەوە دەكات كە چەك هەڵگرتن لەدوای ڕاپەرین وەك دیاردەیەك هەستی پێدەكرا، بەڵام هەر زوو هەوڵی كۆنترۆڵكردنی دراوە.
سەبارەت بەمەرجەكان و چۆنیەتی وەرگرتنی مۆڵەتی چەك هەڵگرتن بۆ هاووڵاتیان عەمید خالید وتی: دەبێ هاووڵاتییەكە دانیشتووی هەرێمی كوردستان بێت و هەژدە ساڵی تەواو كردبێت، شیاوبێت بۆ هەڵگرتنی چەك، هاووڵاتی سەرەتا داواكارییەك لەپارێزگا پێشكەش دەكات دواتر چەند شایەتێك لەگەڕەكەكەی خۆی دێنێت بۆئەوەی شایەتی بۆ بدەن كە كەسێكی باش و لێهاتووە، دەبێت موختار پشتگیری بكات، لەبنكەی پۆلیس وتەی وەردەگیرێت و ژمارەی چەكەكەی دەستنیشان دەكرێت، ئینجا ڕەوانەی لیژنەی پزیشكی دەكەین بۆ ئەوەی بزانین باری دەروونی باشە و دەتوانێت چەك بەشێوەیەكی دروست بەكاربهێنێت، ئەو كەسە تاچەند پێویستی بەهەڵگرتنی چەكە، چونكە زۆر لەبازرگانەكان یان ئەوانەی لەماڵەوە دایدەنێن بۆ بەرگری كردن لەخۆیان یان ئەوانەی شوانن پێویستیانە بۆ بەرگری كردن لەمەڕوماڵاتەكەیان، ناسنامەش تەنیا بۆ دەمانچە دەكرێت، مۆڵەتی چەك هەڵگرتنیش دوو جۆرە، یەكیان بۆ هەڵگرتنی چەكە و ئەویتریان بۆ دانانی چەكە لەماڵەوە و ساڵانە پێویستە نوێ بكرێنەوە، ناسنامەكەش بەر لەسێ مانگ نوێ دەكرێتەوە.
هەروەها بەپێی بڕگەی 21 ئەو كەسانەی كەدەمانچە بەبێ مۆڵەت هەڵدەگرن ئەگەر بگیرێن ڕاستەوخۆ دەستگیر دەكرێن و هێزەكانی ئاسایشی ناوخۆ بە بەردەوامی ئەو كەسانە دەستگیردەكەن كە بەبێ مۆڵەت چەك هەڵدەگرن.
عەمید خالید پێیوایە ئێستا دیاردەی چەك هەڵگرتن زۆر كەمبۆتەوە و ئاماژە بەو ئامارە دەكات كەتا 1/1/2011 تەنیا (200) مۆڵەتی هەڵگرتنی دەمانچەیان داوە هەورەها بۆ هەبوونیش نزیكەی (150) مۆڵەتمان داوە و لە 1-1-2012 هەتا ئەمڕۆ سەرجەم مۆڵەتەكانیان ڕاگرتووە، تەنانەت مۆڵەتەكانیش نوێ ناكەنەوە بەنیازن بۆ هەرێمی كوردستان یاسایەكی نوێ دەربكەن بەشێوەیەك بێت تەزویری تیانەكرێت.
عەمیدی مافپەروەر خالید عەباس ئاماژە بەبوونی جیاوازی لەنێوان ئەو كەسانە دەكات كە مۆڵەتی چەك هەڵگرتنیان بۆ دەكرێ و دەڵێ: بەپێی یاسای(قانون اصول المحاكمات الاجزائیة) دادوەرەكان، موختارەكان و ئەفسەران مافی خۆیانە چەك هەڵبگرن، یەكێك لەبڕگەكانی یاسای سەربازی. ئەوەی گرنگە ئێمە بۆ دانی مۆڵەت ئەوە دەستنیشان دەكەین تاچەند ئەو كەسە پێویستە چەك هەڵبگرێت، ڕاستە یاساكە دەڵێت لەهەژدە ساڵ زیاتر بێت، بەڵام ئێمە زیاتر بۆ تەمەنی گەورەتر مۆڵەت دەدەین واتا تەماشا دەكەین ئەگەر تەمەنی تەواو پێگەیشتبێـت، ئەو كات مۆڵەتی بۆ دەكەین.
هەڵگرتنی چەك بەپاساوی شەڕەف
بەداخەوە چەك وەك ئامرازێكی پاراستن بەكاردەهێنرێت، بەڵام دواتر تاوانی پێدەكرێت، چەك لەكۆمەڵگەی ئێمەدا نیشانەی هێز و توانایە لەبەر ئەوە زۆربەی ماڵەكان چەكیان هەیە، ئینجا بەمۆڵەت بێت یان بێ مۆڵەت، ئەمە وتەی شنۆ عزەدین توێژەری كۆمەڵایەتی لەسەنتەری چارەسەری دەروونی سەربارەت بە بەكارهێنانی چەك بەبیانوی پاراستنی شەڕەف، ئەو زیاتر دەڵێ: كۆمەڵگەی ئێمە كاریگەری زۆری شەڕی ناوخۆی لەسەرە، هەروەها لەسەرجەم شۆڕشەكاندا پیرۆزیان بەچەك بەخشیوە، ئەمانە هەمووی بوونەتە هۆی ئەوەی كە تاكی كورد ئەوەندەی گرنگی بەچەك بدات نیو ئەوەندە گرنگی بەزانست و پەروەردە نەدات.
سەبارەت بە بەكارهێنانی چەك بۆ كوشتنی ئافرەت خاتوو شنۆ عزەدین دەڵێ: كوشتنی ئافرەت شتێكی نوێ نییە و هەر لەسەردەمی كۆنەوە كوشتنی ئافرەت هەبووە، جا بەچەك بووبێت یان بەردباران كردن یان بەلێدان ئیتر كوشتن هەر كوشتنە جیاوازی نییە، ئەم توێژەرە كۆمەڵایەتییە پێیوایە نابێت بڵێین بەهۆی دیاردەی چەكداری توندوتیژی زیادبووە، بەڵام ئەوەمان لەیاد نەچێت كە ئەمڕۆ دیاردەی چەكداری لەچاو سالانی ڕابردوودا زۆركەمی كردووە تەنیا لەچەند ناوچەیەك نەبێت، توندوتیژی پێوەندی بەچەكەوە نییە، بەڵكو توندوتیژی زیاتر شتێكی خۆرسەكە، چونكە لەسەرجەم جیهاندا چەك هەیە، بەڵام مەرج نییە توندوتیژی هەبێت، هەروەها لەزۆربەی وڵاتانی جیهانی سێیەمدا بەكارهێنانی چەك قەدەغەیە كەچی توندوتیژی بەرامبەر بەئافرەت هەیە. (سیما كەمال)ی چالاكوان لەرێكخراوی چارەسەری دەروونی سەبارەت بەم بابەتە دەڵێ: لەزۆربەی هەرە زۆری كۆمەڵگە ڕۆژهەڵاتیەكان دا چەك وەك ئامرازێكی بەهێز بوون یان پیاوبوونی ئەو كەسە بەكارهاتووە، بەجۆرێ ڕەنگە مەسەلەی پاراستنی سەروماڵ ئەمڕۆ پێویستی بەچەك نەبێت، كەچی دەبینین چەك لەلایەن مرۆڤەكانەوە بەكاردەهێنرێت، لێرەدا ئەوەی زۆر گرنگە چەك لەهەموو جیهاندا بۆ تووندوتیژی بەكاردێت، نەك تەنیا لەكوردستان.
یاسا لەهەرێمی كوردستان تائێستا نەیتوانیوە وەكو پێویست بەرگی لەهەموو خەڵك بكات
عەلی كەریم لەڕێكخراوی كۆمەڵگەی مەدەنی پێیوایە بوونی ئەم هەموو چەكە لەكوردستان بۆتە ئەوەی كە هۆكاربێت بۆ كوشتن و دەڵێت «بوونی ئەم دیاردەیە بۆئەوە دەگەڕێتەوە كەتائێستا لەكوردستان دا یاسا نەیتوانیوە وەك پێویست بەرگری لەهەموو خەڵك بكات، بەشێكی تر لەهۆكارەكان بۆئەو سیستەمە پەروەردە كۆمەڵایەتیە نادروستە دەگەڕێتەوە، كە لەسەردەمی بەعسەوە هەتا ئێستا ماوە، چونكە سیستەمی حزبی بەعس هەمیشە چەكی پیرۆز دەكرد لە كەناڵەكانی ڕاگەیاندنەوە هەمیشە چەكی پیشانی كۆمەڵگە دەدا وایكرد كە مرۆڤ چەكی لەلا پیرۆز بێت.
عەلی كەریم ئاماژەی بەوەشدا ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و میدیاكان و ڕاگەیاندنكارەكان و زانكۆكان و ڕۆشنبیران پێویستە وشیاری كۆمەڵگە بكەنەوە بەجۆرێ سەرجەم هاووڵاتیان پێوستە هەوڵی جددی بدەن تا قەناعەتێك دروست بكەن كە هەموو مرۆڤەكان بگەنە قەناعەتێك كە هەموویان چەك فڕێبدەن و وەهای لێبكەین كەمرۆڤەكان بزانن كە ژیان پیرۆزەو نابێت چەك بەكاربهێنرێت.