Nasiyonalîzma gelên bêdewlet, bi taybetî di nimûneya Kurdan de, yek ji
diyardeyên siyasî û civakî yên herî aloz û balkêş ên sedsalên bîst û bîst û yekê
ye. Ji bo têگەhîştina vê mijarê, divê em destpêkê li wî cudahiya mezin binerin
ku di navbera "nasiyonalîzma dewlet-tewer" û "nasiyonalîzma bêdewlet" de heye.
Di piraniya welatên cîhanê de, dewlet wek amrazekî modern pêş neteweyê ketiye;
yanî destpêkê qewareyeke siyasî ava bûye, paşê ew qeware bi rêya saziyên wek
artêş, dibistan, medyaya fermî û yekxistina ziman, neteweyeke yekگرtyî berhem
aniye. Lê di rewşa Kurdan de, em li pêşberî hevkêşeyeke berevajî ne: Neteweyek
heye ku di nebûna dewletê de û di nav dilê nakokiyeke tund de, mijûlî avakirina
nasnameya xwe ye.

Yek ji rehendên herî girîng ên vê mijarê, pirsa "çêbûna nasnameyê bi rêya
bertekê" ye. Di felsefeya siyasî de tê gotin ku "xodiya siyasî" tenê dema ku
rûbirûyî "yê din" (the other) dibe, ava dibe. Ji bo gelekî bêdewlet, ev "yê
din", ne tenê cîranekî asayî ye, belku ew dewletên navendî ne ku ne tenê dan bi
mafên siyasî de naxin, belku hebûna fîzîkî û çandî ya wî gelî jî red dikin. Li
vir, nasiyonalîzm dibe mertalekî parastinê. Yanî dema dewletekî serdest dibêje:
"Tu tuneyî" an "Tu beşek ji min î", ew fişar dihêle ku takê Kurd zêdetir berê
xwe bide nasnameya xwe ya resen. Nexwe, nasnameya neteweyî di vê rewşê de ne
tenê diyardeyeke çandî, belku berhemekî siyasî ye ku di encama înkarkirin û
perawêzxistinê de mezin bûye. Heke ew fişara berdewam nebûna, dibe ku nasnameyên
eşîretî û herêmî tu carî nekarîna cihê xwe ji nasnameyeke neteweyî ya giştgir re
bihêlin.

Ji aliyekî din ve, pirsa modernîte û veguhastina ji civaka kevneşopî ber bi
civaka siyasî ve, xwedî pêgeheke girîng e. Nasiyonalîzma gelên bêdewlet pir
caran di navbera du cemseran de dilibe: Cemsera yekem "vegera ser kelepurê" ye,
ku hewl dide dîrokeke pir kevn û efsanewî ji bo neteweyê çêbike da ku rewayî
bide daxwazên xwe yên siyasî. Cemsera duyem jî "modernîzm" e, ku pê bawer e
netewe diyardeyeke nû ye û tenê di serdema çapemenî, xwendewarî û nakokiya
siyasî ya modern de mînafest dibe. Di nimûneya Kurdan de, em dibînin ka çawa
pêkhateyên kevn ên wek "eşîr û te rîqetên olî" di destpêkê de rola parêzvanê
nasnameyê lîstine, lê her ew bixwe di qonaxên dereng de bûne asteng li pêşberî
çêbûna nasiyonalîzmeke yekgirtî ya saziyî.

Kêşeya sereke li vir ew e ku nasiyonalîzm di nebûna dewletê de, her tim di
metirsiya "perçebûnê" de ye. Ji ber ku ti desthilateke navendî tune ye ku
zimanekî standard, dîrokeke fermî û gotarekî yekgirtî bisepîne. Ji ber vê yekê
em dibînin ku nasiyonalîzma Kurdî li her parçeyekî û di bin bandora her
îdeolojiyekê de, reng û şêwazekî cuda girtiye. Ev yek dihêle ku pirseke cewherî
derkeve pêş: Gelo em dikarin behsa nasiyonalîzmeke "yekgirtî" bikin ji bo gelekî
bêdewlet, an em li pêşberî çendîn "nasiyonalîzmên herêmî" ne ku tenê di bin
sîwana navekî hevbeş de kom bûne?

Li vir em dikarin bêjin: Nasiyonalîzma Kurdî nimûneyeke bilind e ji bo
têگەhîştina wê yekê ku çawa "îradeya siyasî" dikare di nebûna "saziya dewletî"
de neteweyekî zindî ragire. Ev nasiyonalîzm berhema nakokiyeke berdewam e di
navbera "jêbirin" (srinewe) ji aliyê dewletê ve û "manev" ji aliyê gel ve.
Têگەhîştina vê diyalektîkê, mifteya têگەhîştina hemû wan rûdanên siyasî ye ku di
sedsala borî de bi ser navçeyê de hatine.

Nasnameya perçe-perçekirî û nakokiya navxweyî di nebûna serweriyê de

Dema neteweyek dewleta wê tune be, yanî "navendeke siyasî ya yekgirtî" tune ye
ku biryar û gotaran yek bixe. Ev nebûna dewletê dibe sedema wê yekê ku
nasiyonalîzm li şûna ku li ser bingeha "saziyan" ava bibe, li ser bingeha
"partî", "îdeolojî" û "serokê partiyê" ava dibe. Ji vir em dikarin van xalan
diyar bikin:

- Guherîna pêkhateya civakî: Di qonaxên destpêkê de, nasname zêdetir loka l
(herêmî) bûn. Eşîr wek yekeyeke siyasî û civakî tevdigeriya, lê
nasiyonalîzma modern hewcedarî wê bû ku mirovan ji wî çarçoveyê teng derxîne
û wan bike "hemwelatiyê neteweyê". Di nimûneya Kurdan de, ev veguhastina bi
zehmetî û bi hêdî rû da. Sedema wê jî ew bû ku dewletên dagirker pir caran
sûd ji pêkhateyên kevn (eşîr) didîtin ji bo ku rêgirî li çêbûna nasnameyek
neteweyî ya yekgirtî bikin. Li vir em dibînin ku nasiyonalîzma Kurdî neçar
bûye di du eniyan de şer bike: Eniyek li dijî dewleta navendî ji bo
bidestxistina mafan, û eniyeke din jî di navxwe de ji bo derbaskirina
aqiliyetê eşîretî û lokalîzmê.

- Partî wek "cîgirê dewletê": Di nebûna dibistaneke nîştimanî de ji bo
dariştina sîstemeke perwerdehiyê ya xurt û artêşeke neteweyî, "partiyên
siyasî" rola dewletê lîstin di perwerdekirina neteweyî de. Partî bû ew cihê
ku takê Kurd tê de hînî "sirûda neteweyî", "ala" û "dîroka hevbeş" dibû. Lê
ev yek kêşeyeke mezin çêkir: Nasiyonalîzm li şûna ku bibe sîwaneke giştgir
ji bo her kesî, bû "nasiyonalîzmeke partîzanî". Yanî her partiyek û
pênaseyekî taybet ji bo Kurdayetî û neteweyê hebû, ev jî bû sedem ku
nasiyonalîzma gelên bêdewlet, li şûna ku ber bi yekbûnê ve biçe, pir caran
bikeve nav şerê navxweyî û dabeşbûna îdeolojîk. Li vir "yê din" ne tenê
dewleta dagirker e, belku dikare "neyarê siyasî yê navxwe" jî be.

- Zimanê standard û qeyrana yekbûnê: Yek ji stûnên nasiyonalîzma modern ziman
e. Dewlet-netewe zimanekî disepînin û dikin zimanê perwerdehî û fermî, lê ji
bo neteweyeke bêdewlet ku li ser çend welat û çendîn zaravayan dabeş bûye,
çêkirina "zimanê standard" dibe projeyeke siyasî ya tije asteng.
Nasiyonalîzma Kurdî kariye nasnameyeke çandî ya hevbeş ava bike, lê nebûna
desthilateke siyasî ya navendî wiha kiriye ku ziman wek amrazekî yekker,
nekaribe hemû parçeyan di bin yek gotara edebî û siyasî ya yekgirtî de kom
bike.

- Nasname wek "nakokiyeke berdewam": Li vir em digihîjin wê baweriyê ku
nasiyonalîzma Kurdî nasnameyeke sabît nîne, belku pêvajoyeke berdewam e. Ev
nasiyonalîzm di nav êş, tundûtîjî û derbederiyê de xwe pênase dike. Takê
Kurd dema diçe Ewropa yan welatên din, zêdetir hîs bi nasiyonalîstbûna xwe
dike, ji ber ku li wir "nasname" dibe yekane amraza naskirina wî. Ev nîşana
wê ye ku nasiyonalîzma bêdewlet, nasiyonalîzmeke "livok û veguhastî" ye; û
ne girêdayî cografyayeke diyarkirî ye, belku di nav zihn û îradeya kesan de
ye.

Pirpartîtî di nav neteweyeke bêdewlet de nasiyonalîzmê qels dike

Yek ji birînên herî kûr ên nasiyonalîzma gelên bêdewlet, bi taybetî di ezmûna
Kurdan de pirpartîtî ye. Di zanista siyasî de, pirpartîtî nîşana demokrasiyê ye,
lê ji bo neteweyek ku hîn xwedî "serweriya neteweyî" û "qewareyeke yekgirtî"
nîne, pirpartîtî pir caran wek şûreke dudem (du-serî) kar dike.

Ji ber ku Kurdan dewlet nîne, partî li şûna ku tenê rêxistineke siyasî bin ji bo
hevrikiya desthilatê, rola "dewletê" lîstine. Her partiyek xwedî hêza çekdar
(Pêşmerge), dezgeha îstîxbaratî, darayîya serbixwe û peywendiyên dîplomatîk ên
taybet e. Ev yek wiha kiriye ku "dilsoziya partîzanî" di gelek cihan de pêş
"dilsoziya neteweyî" bikeve. Li vir nasiyonalîzm li şûna ku bibe enerjiyek ji bo
yekbûnê, dibe amrazek ji bo şer'iyetdayîna bi serdestiya partiyekê bi ser
partiyeke din de.

Di nasiyonalîzma modern de, "dijmin" yan "yê din" dewleta dagirker e, lê
pirpartîtiya tundrew di nav Kurdan de wiha kiriye ku pir caran partiya neyar wek
"dijminê sereke" were dîtin. Dema îdeolojî (bo nimûne: marksîzm, îslamîzm, yan
lîberalîzma eşîretî) dibin pîwerên sereke ji bo Kurdayetiyê, hingê her aliyek
aliyê din bi "nedilsoziya nîştimanî" tawanbar dike. Ev yek wiha kiriye ku gotara
neteweyî parçe bibe û enerjiya netewe di nakokiyên navxweyî de bi puda bibe.

Dewletên serdest ên ku Kurdan wek gefekê li ser ewlehiya xwe ya neteweyî
dibînin, bi başî sûd ji vê pirpartîtiyê girtine. Di nebûna stratejiyeke neteweyî
ya yekgirtî de, partî ji bo mana xwe yan ji bo lêdana neyarên xwe yên navxweyî,
pena birine ber dewletên herêmê. Vê yekê nasiyonalîzma Kurdî ji "bizava
rizgarixwaza serbixwe" guhertiye bo "karta fişarê" di destê hêzên îqlimî de. Li
vir nasiyonalîzm ne tenê qels bûye, belku di gelek rawestgehan de ji bo
berjewendiya biyanî hatiye bikaranîn.

Ji bo takê Kurd, pirs ji "Ez Kurd im?" guheriye bo "Ez ser bi kîjan arasteya
siyasî ya partî me?". Ev yek wiha kiriye ku xelk li dora "alayeke hevbeş" yan
"armanceke neteweyî ya mezin" kom nebin, belku li dora "serokê partiyekê" kom
bibin. Dema serok namîne, yan partî şikest dixwe, nasiyonalîzm jî li cem takî
tûşî paşveçûn û bêumîdiyê dibe.

Nexwe, pirpartîtî di demekê de dikare nasiyonalîzmê bi hêz bike ku çarçoveyeke
giştî ya neteweyî (lihevkirina neteweyî) hebe ku tu partiyek mafê wê nebe jê
derbikeve. Lê di nebûna dewletê de, partî bixwe bûne "şûngirê neteweyê" û ev jî
bûye sedem ku nasiyonalîzm ji projeyeke giştgir bibe projeyeke şikestxwarî ya
perçebûyî.