P.Y.D. Hîwa Mecîd, Dekanê Fakulteya Zanistên Siyasî li Zanîngeha Selahedîn: Donald Trump gelek caran gotiye Kurd şervanên baş in, lê me li Munihê selmand ku em ne tenê şervanên baş in, belkî dîplomatên baş in jî.
P.Y.D. Hîwa Mecîd, Dekanê Fakulteya Zanistên Siyasî li Zanîngeha Selahedîn: Donald Trump gelek caran gotiye Kurd şervanên baş in, lê me li Munihê selmand ku em ne tenê şervanên baş in, belkî dîplomatên baş in jî.
P.Y.D. Hîwa Mecîd, Dekanê Fakulteya Zanistên Siyasî ye li Zanîngeha Selahedîn/Hewlêrê û xwediyê bawernameya doktorayê ye ji Zanîngeha Bangor li Brîtanyayê. Ew pispor û taybetmend e di warê geşepêdana siyasî û saziyîkirina saziyên dewletê de. Di guftûgoya vê carê ya "Bazneya Guftûgoyê" de (Yekbûna Kurdan di nav guhertinên Rojhilata Navîn de), bi vî rengî dîtin, nêrîn û pêşniyarên xwe pêşkêş kirin:
"Pirsê yekbûna Kurdan di nav vê rewşa niha ya ku Rojhilata Navîn tê de derbas dibe de gelek girîng e. Lewma ez destxweşiyê li Beşa Rewşenbîrî û Ragihandinê ya Partiya Demokrat a Kurdistanê dikim ku ev guftûgoya eşkere rêkxistiye.
Di cîhana siyasetê de û di nav بازنەیێن aloz ên pêwendiyên navdewletî de, pirsa 'bûn' û 'manê' her dem wekî navenda hevrikiyan dimîne. Wekî ku cenabê Serok Barzanî li Îtalyayê amaje pê kiriye, rastiyeke nayê veşartin heye ku dibêje: 'Heke em hebin, xelk jî heye.' Ev derbirîn ne tenê gotineke siyasî ya sade ye, belkî îfadeyeke kûr e ji felsefeya hebûna neteweyekê ku di nav dilê qeyranan de li nasname û pêgeha xwe digere. Ev nêrîn me dibe ser yek ji serekîtirîn û bibandortirîn teoriyên pêwendiyên navdewletî, ew jî teoriya 'Realîzm'ê ye.
Di nav dilê teoriya Realîzmê de, çemkekî bingehîn heye ku jê re tê gotin (Self-help) yan piştabexwebestin. Ev çemk ji me re dibêje ku di sîstemeke navdewletî de ku tu desthilateke bilind a navendî ji bo parastina aktoran nîne, divê her yek bi xwe parastina xwe bike. Di cîhana siyasetê de, rastiyeke tal û reha heye: Heta ku tu bi xwe nebî hêz û heta wê astê ku tu pişt bi şiyanên xwe nebestî, kes nayê hawara te û te rizgar nake. Ev ne tenê di pirtûkên teorîk de, belkî di rastiya siyasî ya rojane de jî bi zelalî tê dîtin. Ji bo Kurdan, ev çemk ne tenê teorî ye, belkî waneyeke dîrokî ye ku bi xwîn û qurbaniyan hatiye nivîsandin.
Dema em li dîroka hevçerx a Kurdan dinêrin, bi taybetî derbarê wan pirsgirêkên ku rûbirûyî me dibin, em dibînin ku pêdiviya me bi guhertineke cewherî heye di şêwazê serederiya me ya bi rûdawan re. Em li beramberî du çemkên gelek girîng û di heman demê de cuda ne: Çemkê 'Doz' û çemkê 'Berjewendî'. Yek ji giriftên serekî yên siyaseta Kurdî ew bûye ku gelek caran nehatiye zanîn van her du çemkan ji hev cuda bikin, yan hevsengiyeke dirust di navbera wan de çêbikin. Pêwîst e Kurd bizanibin kengî dema dakokîkirinê ye ji dozê û kengî pêwîst e parastina berjewendiyên xwe bikin.
Bo nimûne, ezmûna Referandûmê li Herêma Kurdistanê 'Doz' bû; dozek ku armanca wê guhertina çarenivîsa gelê Kurd bû ber bi asoyekî din û serxwebûna reha. Lê belê ew tiştê ku piştî Referandûmê rû da û ew rûdawên ku hatin pêş, nîşan dan ka çawa 'Berjewendî' bi ser dozê de zal bû. Ango hevok bi vî rengî hatin guhertin ku berjewendiyên demkî û herêmî bandor li ser encamên wê doza neteweyî kirin. Lê heke em li ezmûna Rojavayê Kurdistanê binêrin, hevok berevajî bû. Li wir me dît ku çawa 'Doz' bi ser 'Berjewendî' de zal bû, ev jî bû sedem ku hemû parçeyên din ên Kurdistanê bi hev re dengê xwe bilind bikin û kar bikin, ji ber ku dozê wekî sîwaneke neteweyî hemû kom kirin.
Di vê çarçoveyê de, çemkekî nû di nav qada siyasî ya Kurdî de serî hilda, ew jî ew e ku parçeyekî Kurdistanê bû 'Kûrahiya Stratejîk' ji bo parçeyekî din ê Kurdistanê. Ev werçerxaneke girîng bû di nêrîna me ya neteweyî de ji bo hevdu. Di nav vê kûrahiya stratejîk de, Herêma Kurdistanê roleke bêhempa lîst û bû 'Paytext' ji bo hemû parçeyên din ên Kurdistanê. Ev pêgeha Herêma Kurdistanê ne tenê ji ber wê ye ku qewareyeke destûrî û federal e di nav Iraqê de, belkî rehên wê yên gelek kûrtir hene. Gelek caran Kurd vê ji bîr dikin ku Herêma Kurdistanê pêgeheke dîrokî jî heye ku gelek ji madeyên destûrî mezintir e.
Pêwîst e kar li ser wê rastiyê bê kirin ku pêgeha federal a Herêma Kurdistanê ji valahiyê nehatiye, belkî li ser bingeha çarçoveyeke dîrokî ya demdirêj hatiye avakirin. Ew dîroka wê ye ku şer'iyet daye pêgeha wê ya siyasî û destûrî ya niha. Di dema qeyranan de, bi taybetî di wan krîz û tengasiyên ku rûbirûyî parçeyên din ên Kurdistanê dibin, em dibînin ku karkirin li ser çend astên cuda çir dibe. Berê tenê li ser du astên serekî kar dihat kirin: Asta serkirdatiya siyasî û asta medyayê. Lê di ezmûnên dawî de, bi taybetî di pirsa Rojavayê de, me dît ku çend astên din jî hatin qadê ku berê wekî pêwîst tîşk nehatibû xistin ser wan.
Ew astên nû yên ku bandoreke mezin çêkirin, ev in: 'Asta xelkê kolanê' û 'Asta diyasporayê'. Asta diyasporaya Kurd li derveyî welat girîngiyeke gelek mezin heye, ji ber ku ew li wan paytextan dijîn ku perlemanên welatên biryarder lê ne. Diyaspora dikare fişareke siyasî ya rastîn dirust bike û di heman demê de cureyek ji 'Nasnamesazî'yê ji bo Kurdan di nav wan welatan de encam bide. Vê yekê sêgoşeya hêzê dirust kir ku pêk dihat ji (Serkirdatî, Medya û Cemawer/Diyaspora).
Ev yekgirtina astên cuda nîşan da ku Kurd dema dikarin bibin aktorekî bibandor, ku tenê pişt bi dirûşman nebestin, belkî dîrok, rastî û berjewendiyan bi rengê ku xizmeta doza mezin bike, bi hev ve girê bidin. Herêma Kurdistanê ji ber wê pêgeha dîrokî ya ku heye, berpirsiyariyeke mezin ketiye ser milê wê da ku bibe navend û komkera van enerjiyên cuda yên Kurdan li hemû parçeyan û li hemû astan. Ev destpêka qonaxeke nû ye di siyaseta Kurdî de, ku tê de têgihiştin ji hevokên navdewletî û bikaranîna teoriyên wekî 'Self-help' dibin mifteya serkeftin û maneya me wekî neteweyeke xwedî nasname û xwedî doz.
Beşa Duyem: Zimana wêneyê û îfadeyên hêza nerm
Di berdewamiya wan guhertinên ku hatin behskirin, yek ji girîngtirîn wan rehendên ku di dema qeyranan de, bi taybetî di ezmûna piştgirîkirina Rojavayê Kurdistanê de derket holê, rola bibandor a rêxistinên nehikûmî û mirovî bû. Li vir divê em amaje bi hewlên Kak Mûsa Ehmed û rêxistinên xêrxwaz bikin ku karîn rengvedaneke mezin li ser asta navdewletî û neteweyî dirust bikin. Di zanistê siyasetê de, çemkekî gelek girîng heye ku 'George Balandier' îfade dike û dibêje: 'Siyaset bi zimanê wêneyê dipeyive.' Ev tam ew tişt e ku di dema gihandina alîkariyan de ji bo Rojavayê hat dîtin; wêneyek ku gelek ji gotin û dirûşmên siyasî bihêztir bû.
Ew tiştê ku bi rêya dezgehên xêrxwaz hat encamdan, ne tenê proseya sade ya gihandina alîkariyan bû ji bo beşek ji neteweya Kurd li parçeyekî din, nexêr, wêne gelek ji wê berfirehtir û kûrtir bû. Van dezgehan, ku 'Dezgeha Xêrxwaziya Barzanî' pêşenga wan bû, komek erkên stratejîk cih bi cih kirin. Erka yekem bêguman gihandina alîkariyên mirovî bû, lê erka duyem û gelek girîngtir 'naskirina nasnameya Kurd' û belavkirina vê nasnameyê bû li cîhanê. Van dezgehan karîn nîşan bidin ku Kurd neteweyeke zindî ye û xwedî saziyên wisa ye ku dikare di dema krîzan de bigihe hawara lêqewimiyan.
Erkekî din ê van tevgerên mirovî, girêdana dîrokê bû; ango girêdana dîroka berê bi dîroka niha ve. Dema em dibêjin siyaset bi zimanê wêneyê dipeyive, mebesta me ew dîmenên bibandor in ku di dema derbasbûna karwanan de ji bo Rojavayê Kurdistanê dihatin dîtin. Ew dîmenên ku tê de kesên bi coş û xiroş, hinekan bi qelîneyekê li ser milê xwe, hinekan bi hewar û bilindkirina tiliya serkeftinê nîşan dida, di heman demê de wêneya Rehmetî Mela Mistefa Barzanî li ser karwanan dihat dîtin. Wekî 'Michel Foucault' amaje pê dike, em li vir bi 'zimanê îşaretê' û sembolan bi cîhanê re dipeyivîn. Van îşaretan peyameke zelal tê de bû ji bo hemûyan ku dibêje: 'Em hebin.' Ev erkê dîrokî û siyasî yê gelek mezin bû ku bi rêya karekî mirovî hat encamdan.
Di van rûdawan de Kurdan karî du cureyên hêzê têkel bikin û hevsengiyeke nû dirust bikin: Hêza Nerm (Soft Power) û Hêza Req (Hard Power). Di demekê de ku li Rojavayê Kurdistanê hêza leşkerî (Hêza Req) di qadê de bû ji bo parastina axê, li vî alî jî hêza nerm bi rêya pênc astên xwe (Serkirdatî, Medya, Xelkê Kolanê, Diyaspora û Rêxistinên Mirovî) kar dikir. Ev têkelbûna hêza nerm û req bû sedem ku yekdengiya Kurdan bi şêweyekî gelek bibandor bigihe hemû cîhanê. Vê yekê selmand ku Kurd ne tenê neteweyek e ku şer dike, belkî neteweyek e ku dikare li ser asta dîplomasî û mirovî jî wêneyekî şaristanî pêşkêş bike.
Xaleke din a balkêş ku di korbend û civînên navdewletî yên wekî 'Konferansa Ewlehiyê ya Munihê' de derdikeve, ew e ku Kurdan tiştekî din selmand. Mixabin gelek caran ne dezgehên Kurdî û ne navendên akademîk jî wekî pêwîst tîşk naxin ser vê xalê. 'Donald Trump' gelek caran gotiye ku 'Kurd şervanên baş in', lê me li Munihê selmand ku em ne tenê şervanên baş in, belkî 'Dîplomatên baş in jî'. Dema serkirdatiya Kurd li wir amade dibe, çi li ser asta Herêma Kurdistanê, çi li ser asta Rojavayê, yan kesayetiyên wekî Dr. Berhem Salih wekî serokê dezgeha Muhaicir û yên din, ev hemû nîşanên wê yekê ne ku Kurd xwedî zimanekî siyasî yê paraw û dîplomasiyeke çalak e.
Di berdewamiya xwendina me de ji bo pêgeha Kurdan di hevokên navdewletî de, pêwîst e em li ser xaleke cewherî bisekinin ku gelek caran di bin siha dengê çek û cengê de winda dibe. Wekî me berê behs kir, cîhan û bi taybetî Serokê Amerîkayê Donald Trump, Kurdan wekî 'şervanên baş' dibînin. Lê rastiyeke din jî heye ku di korbenda ewlehiya Munihê û dîdarên bilind ên navdewletî de hat selmandin, ew jî ew e ku Kurd ne tenê şervan e, belkî 'dîplomatkarekî baş e jî'. Amadebûna serkirdatiya Kurd di wê asta bilind de û birêvebirina guftûgoyên aloz, nîşan dide ku Kurd gihîştine qonaxekê ku dikarin bi zimanê dîplomasî û aqilanî bergiriyê di berjewendiyên xwe de bikin.
Ew kêşeya ku îro li beramberî Kurdan e, ew e ku çawa bibin faktoreke serekî di hevoka 'seqamgirî'yê de li herêma Rojhilata Navîn. Kurd divê wê rastiyê bizanibin ku her çendî hemû hewlê didin da ku bibin faktora seqamgiriyê, lê di heman demê de xwedî wê hêz û pêgehê ne ku dikarin bibin 'faktora naseqamgiriyê' heke mafên wan bên piştguhkirin. Di siyaseta Amerîkayê de em dibînin Trump behsa wê yekê dike ku naxwaze rejîma Îranê biguhere, yan demokrasiyê bibe wî welatî, belkî cureyek ji pragmatîzmê peyrew dike. Di van cure hevokan de, Kurd dikarin wekî aktorekî yekalker derbikevin. Dîrok ji me re dibêje ku heta serokekî wekî George Bush jî neçar bû biçe nav dilê biyabanan ji bo rêkeftina bi hêzên navxweyî re (Sehwe), ji ber ku ew mifteyeke girîng a hevoka hêzê bûn.
Li vir em digihîjin du çemkên girîng ên din di zanistê siyasî û stratejîk de: 'Balance of Power' (Rakirina hevsengiya hêzê) û 'Balance of Threat' (Hevsengiya tirsê). Dema serkirdatiya Kurd pêwendiyeke telefonî bi Serokê Amerîkayê re encam dide, yan diçe nav her hevpeymaniyek nû, ev yek bixweber bandorê li ser hevsengiya hêzê li herêmê dike. Ev tevger ji bo aliyê beramber dibe cureyek ji metirsî û tirsê (Balance of Threat). Jêhatiya Kurdan di wê de ye ku çawa van her du kartan bi kar bîne da ku berjewendiyên xwe bi dest bixe û doza xwe ber bi pêş ve bibe. Lê yek ji mezintirîn kêşeyan girêdayî wê yekê ye ku jê re tê gotin 'Ewlehiya Herêmî' (Regional Security Complex). Ev teorî pênc liqên serekî di nav xwe de digire: Aborî, Leşkerî, Siyasî, Jîngehî û Civakî. Kêşeya Kurd li vir e ku li ser çar welatên cuda hatiye dabeşkirin û gelek caran berjewendiyên wê di van pênc qaliban de rûbirûyî hev dibin. Bo nimûne, dibe ku Herêma Kurdistanê pêwendiyeke aborî ya baş bi Tirkiyeyê re hebe ku xizmeta aboriya wê bike, lê dibe ku ev bandoreke neyînî li ser pêwendiyên siyasî yên parçeyekî din ê Kurdistanê bike. Yan pêwendiyên me yên jîngehî û avê bi Îranê re di astek cuda de bin. Mifteya çareseriya vê yekê tenê di wê derbirînê de ye ku me got: Kûrahiya stratejîk a her parçeyekî, parçeyekî din ê Kurdistanê ye û Herêma Kurdistanê paytexta hemû parçeyên din e. Bi vê nêrînê mirov dikare hevsengiyê di navbera berjewendiyên cuda de dirust bike.
Em niha di 'qonaxa guzer' (transitional stage) de ne. Di temenê neteweyan de 30 heta 35 sal temenekî gelek kêm e. Heke em li Ewropayê binêrin, heta di salên nodî de jî şer û naseqamgirî li herêmên wekî Yûgoslavyayê hebû, yan me ezmûna referandûma Katalonyayê dît ka çawa serederî pê re hat kirin. Herêma Kurdistanê di vê qonaxê de ber bi pêş ve diçe, her çendî car bi car astengî dikevin ser rêya wê. Li vir divê em behsa çemkê 'Normative Institution' yan Saziya Sembolîk bikin. Bo nimûne, dema em dibînin daxwaziyek giştî heye ku Serok Mesûd Barzanî bibe serokê hemû parçeyan, ev ji valahiyê nehatiye, belkî ji ber hebûna saziyeke normatîf û dîrokî ye ku rehên wê di nav xebata 150 salî ya malbatekê û bizaveke neteweyî de ne. Ev cure saziyên ku xwedî prensîp û dîrok in, di dema krîzan de dibin komkerên neteweyê.
Di encamê de, li gorî belgenameyên dîrokî yên Brîtanyayê (1919-1974), yek ji kêşeyên serekî yên Brîtanya û hêzên dagirker bi Kurdan re ew bûye ku Kurd 'hêzek e ku ji desthilata navendî direve'. Wan dixwest Kurd stûyê xwe ji desthilateke navendî re bitewînin, lê Kurdan her dem parastina serxwebûn û nasnameya xwe kiriye. Her çend ji bo neteweyên din dewlet hatin çêkirin, lê ji bo Kurdan nehat çêkirin, ji ber ku Kurd amade nebûn stûyê xwe ji daxwazên neadilane yên zilhêzên wê demê re bitewînin. Îro bi sûdwergirtina ji dîrokê, bi bihêzkirina saziyên normatîf û bikaranîna dîplomasî û zimanê wêneyê, Kurd ji her demê zêdetir nêzîkî armancên xwe ne; bi wê şertê ku ji hevoka 'Self-help' û piştabexwebestinê xafil nebin û bizanibin çawa berjewendiyên demkî di xizmeta doza neteweyî ya neguhêr de bi kar bînin."
