Xwêndineweyek le çawîlkeyi tirempewe . . . 'êraq û herêmî kurdistan lenaw werçerxanekanî rojhellatî nawerrastda

le 5î nuvmberî 2024 ke bo carî duwem donalld tiremp wek 47ـemîn serokî emirîka hellbijêrdrayewe, heta rojî 20î kanûnî duwemî 2025, pêş eweyi swêndî yasayî bixwat û be fermî biçête koşkî spî, komellêk werçerxanî dramatîkî beser hawsengîyi hêzî îqlîmî hat, betaybetî dwayi kewtinî rjêmî esed û, birrst lêbranî hêzekanî ḧemas û ḧzbulllla û, bêdengbûnî mîlîşiyayi ḧusîyekanî yemen û mîlîşiya çekdarekanî 'êraq, werçerxanêkî be ḧezerî drust krduwe, ke ta êsta rûn nîye, beweyi aya sinûrekanîş gorranikarîyan beserda dêt, yan werçerxanekan teniya ḧukmirranîyi naw dewlletekan degrêtewe.

donalld tiremp, yekemîn serokî emirîkaye ke rastewxo le dwayi rageyandinî akamekanî hellbijardin wek serokêkî xawen desellat reftarî krduwe û «stîv yutkof»î wek nwênerî taybetîyi xoyi narduwe bo rojhellatî nawerrast, bo eweyi agrbest le nêwan îsirayl û ḧemas rabigeyenêt û rêk bikewn leser eweyi dîlekanî yektirî bigorrinewe. le 8î dîsmberî 2024 dwayi kewtinî rjêmî esed, le parîsewe tiremp raygeyand «kewtinî rjêmî esed û hatinî eḧmed şer' û heyeyi teḧrîrî şam wek cêgreweyi esed hîç peywendî be emirîkawe nîye», eme le katêkda co baydin hêşita be fermî serokî emirîka bû.

pêş eweyi be fermî bibête serok, tiremp be nawbijiywanîyi 'erebstanî s'udiye, (stîv yutkof)î raspard, ke diyalog legell mosko dest pêbikat, bo emeş zemîneyi eweyi rexisand, ke mosko hengaw bo nîyetibaşî bo asayîkrdineweyi peywendîyekan legell emirîka hellbigirêt, ewîş bedesthênanî rezamendîyi vladmîr putîn bû bo azadkrdinî «mark fucl», ke hawullatiyekî emirîkî bû le 2021 le rûsiya destgîr krabû, maweyi 14 sallîş zîndanîkrdinî beserda sepêndrabû, bellam hewllekanî wîtkof twanî serkewtuwane le seretayi şubatî 2025 be frroke le moskowe legell xoyi bîgêrrêtewe bo waşnton, azadkrdinî em hawullatîye lelayen moskowe, wek cêbecêkrdinî bellênêkî hellmetekanî hellbijardinî donalld tiremp û serkewtinêkî gewre bo dîplomatiyetî stîf yutkof le qellem dra û her 48 katjmêr dwayi em rûdawe, tiremp peywendîyekî telefonî legell putîn bo maweyi 90 xulek encam da, dwayi ewîş şandêkî ballayi wezîrî dereweyi emirîka û rûsiya be miyangîrîyi s'udiye le riyazî paytext kobûnewe.

donalld tiremp, le maweyi ew 70 rojeyi nêwan rageyandinî akamekanî hellbijardin û destibekaribûnî be fermî wek serokî emirîka le 20î kanûnî duwemî 2025, komellêk hengawî hellgrt, ke cîhanî nek teniya şllejand, bellku cîhanêkî tazeyi rageyand ke le hîç rûyekewe le 2024 naçêt, her bo nmûne:

dawayi krd, dûrgeyi grînland le danîmark bikrêtewe.

dawayi krd, nawî kenallî meksîk bigorrêt bo kenallî emirîka.

dûbare xawendariyetîyi kenallî penema bigerrêtewe bo emirîka.

keneda bibête wîlayetî 51î emirîka.

zîlînskî papend bêt bo kotayî şerreke, egerina yarmetîyekanî emirîka bo okraniya kotayî dêt.

dawayi krd, emirîka le rêkxirawî gşitîyi tendrustîyi cîhan bête derewe.

heykeleyi bûdceyi nato rêk bixirêtewe û dewlletanî endam, rêjeyi beşdarîyan le budceyi nato beriz bikenewe.

penaberanî naşer'î hemuwî be tawanbar û nexoşî derûnî wesf krd û birriyarî da biyaninêrêtewe bo wllatekeyi xoyan.

dest bikat be derhênanî newtî ziyatir û rêge le berizbûneweyi nrxî newt bigirêt.

te'rîfeyi gumirgî be rêjeyi 25% leser hemû kelupelêkî hawrde bo emirîka ziyad bikrêt.

emane, ke beşêkin lew prsaneyi donalld tiremp pêş eweyi be fermî bibête serok bangeşeyi bo dekrdin û le rojî 20î kanûnî duwemî 2025 dwayi geyşitinî be koşkî spî, her hemûyan birriyarî cêbecêkrdinî bo derkrdin.

cîhan sîmayi ew gorranikarîyaneyi le îdareyi duwemî tiremp, be çawî xoyi deybînêt, hergîz legell ew şrovane yek nagirinewe ke pêşitir bo druşmekeyi tiremp «emirîka mezntir bunyad denêyinewe» krawe, emeş leber eweye zor le şrovekaran em druşmeyi tirempiyan be heman ew bzavane grê dedayewe ke le sîyekanî sedeyi rabrdû dwayi destpêkrdinî şerrî sard le emirîka, be druşmî «emirîka pêş hemû şitêk – American FIRST» bangeşeyi bo dekra, ewkat betaybetî le maweyi herdû şerrî cîhanî û paşitirîş legell destpêkrdinî şerrî sard, emirîkîyekan mebestiyan lem druşme ewe bû ke «emirîka le kêşe û grfte cîhanîyekan têkell nebêt, leber eweyi natwanêt çareseryan bikat», bellam em care legell derçûneweyi tiremp bo xulî duwemî serokayetîyi emirîka, hemû şitêk pêçewaneyi mêjuwî siyasîyi emirîkaye, bo yekemîn care serokêkî emirîka be aşkra dawa dekat, «emirîka bibête împratoriyetî cîhan» û bakî beweş nîye ke têkellawî kêşe cîhanîyekan bêt».

debêt dûbare

rojhellatî nawerrast bunyad binrêtewe

mayk hakabî, ke hêşita teniya pallêwraw bû, bo eweyi leydareyi tazeyi emirîka bibête balliyozî emirîka le îsirayl, be aşkra be mîdiyakanî cîhanî rageyand: «xakêk nîye nawî felestîn bêt, şitêk nîye nawî kertî rojawa bêt, nawe resenekeyi yehuda û samiraye». lemeş ziyatir zor be raşkawî dellêt: «şitêk nîye be nawî nîşitecêkrdinî nayasayî cû leser xakî îsirayl», herweha bangeşe bo ewe dekat ke «gorranikarîyek le rojhellatî nawerrast drust dekeyin, ke rhendekanî tewrat bigirêtewe», lemeş mebestî ew nexşeyeye ke netaniyaho serok wezîranî îsirayl le kotayî sallî 2024 le netewe yekgrtuwekan berizî krdewe.

bo hellwestekrdin leser em gutaneyi mayk hakabî, le tazetirîn twêjîneweda prrofîsor maykl kîmeyc be nawnîşanî «ew cîhaneyi tiremp deyewêt», ke le jmareyi mangî «adar – nîsan»î govarî forin efêriz billawkrawetewe, raşkawane amaje bewe dekat, ew hengawaneyi em îdare tazeyeyi tiremp deyewêt hellîbigirêt, be krdeyî cêbecêkrdinî tiyorî milmilanêyi nêwan şarstaniyetekane», berprsanî em îdareye le qsekaniyanda amaje bem tiyore deken, bellam bebê eweyi nawî xawenî tiyoreke ke (samoyl hntingtin)ـe bihênin, be krdeyîş hengawî bo hellgîrawe, her bo nmûne vladmêr putîn serokî rûsiya le 2012 raygeyand, ême hewll bo bunyadinaneweyi «cîhanî rûsiya» dedeyin. şî cîn pîng le 2014 le kongreyi partî komonîstî çîn raygeyand: «supas bo ew prroje neteweyiyeyi ke selmandinî şarstaniyetî çînî teniya şarstaniyete ke ziyatir le 2000 salle le çwarçêweyi dewllet bûnî heye,heman sall (nandra mubî) serok wezîranî hîndistan, aydolojiyetêkî neteweyî hêndusî le hîndistan balla dest krd, receb teyb erdoẍan xewn be gêrraneweyi xelafetî 'usmanî debînêt û wek împratoriyetêkî frawanxwaz şanazî pêwe dekat.

eweyi ke debête serbar bo twêjînewekeyi «maykl kîmeyc», qsekanî mayk hakabî balliyozî emirîkaye le îsirayl ke amaje bo gorranikarîyekanî dahatuwî rojhellatî nawerrast dekat, ke bew core debêt rehendî tewrat bigirêtewe, raşkawanetir ew xakeyi lenaw tewratda wek xakî cû diyarî krawe.

bêguman prsî dûbare bunyadinaneweyi roj hellatî nawerrast, prsêke degerrêtewe bo ktêbekeyi şm'un pêrêz serok wezîranî îsirayl ke le sallî 1992 be nawnîşanî «rrojhellatî nawerrastî nwê» billawî krdewe, herweha dwayi rûxanî rjêmî sedam ḧusênîş carêkî dîke be billawkrdineweyi nexşekeyi jenerrallî xanenîşîn «rralf bîteriz» be nawî «nexşeyi rojhellatî nawerrastî nwê» serîhelldaweye, legell serhelldanî tîrorîstanî da'şîş, le 2015 prrofîsor fulks bîrts berrêweberî amojgayi ellmanî bo karubarî asayş û nêwdewlletî, ktêbe benawbangekeyi be nawnîşanî « kotayîhatinî ew rojhellatî nawerrasteyi ke ême nasiyumane - The End of the Mididle East as We Know it», lem ktêbeda prrofîsor bîrts, zor raşkawane eweyi be cîhan rageyanduwe, ke çîtir natwanrêt lenaw nexşe konekeyi rojhellatî nawerrast, hîç goranikarîyek bikrêt, yan zemîneyek bihênrête arawe, ke bitwanrêt aşitî û seqamgîrî lew nawçe giringeyi cîhan bête arawe. eweyi lêreda cêgeyi amaje pêkrdine, eweye ke prrofîsor fulks bîrts teniya ekadîmîstêk nîye le ruwî tiyorîyewe em ktêbeyi nûsiywe, bellku yekêke lew praktîşneraneyi ke çendîn car nwênerî taybetîyi skrtêrî gşitîyi netewe yekgrtuwekan buwe bo şerrî nawxoyi sûdan û sûriya û lubinan û çendîn şwênî dîkeyi rojhellatî nawerrast, boye ew berencameyi pêyi geyşituwe, berencamî ezimûnêkî dîplomatîyi meydanî buwe û, wek karakterêkî netewe yekgrtuwekan karî leser ew dosîyeyi şerr û allozîyekanî nawçeyi rojhellatî nawerrast krduwe.

ewca eger leber roşnayî em ktêbe hellwesteyek leser 10 sallî rabrduwî nawçeyi rojhellatî nawerrast bikeyin, ewa debînîn, sall le dwayi sall ziyatir em nawçeye leberyek hellweşawe û ziyatir tîror û tundrroyî têyda drust buwe. le zorbeyi nawçekanî rojhellatî nawerrast komellkujî û cînosaydî zor gewre encam drawn, roj le dwayi roj em nawçeye ziyatir buwete gorrepanî milmilanêyi hêzî îqlîmî û karektere ẍeyre dewlletîye tundajokan, heta geyşite hêrşekeyi ḧemas be nawî «ziryanî eqsa» bo naw îsirayl û paşan şerrêkî gewreyi lêkewtewe û hemû nawçeke pêkewe grrî grt, serencamîş şerreke be braweyi zor diyar û şkstxwarduwî zor aşkra kotayî hat.

şerrî emcareyi rojhellatî nawerrast be hêrşî ḧemas bo ser îsirayl le 7î oktoberî 2023 destî pêkrd û paşan buwe şerrêkî herêmîyi berfrawan û le kanûnî duwemî 2025 geyşitine agrbestêkî katî û maweyi nzîkeyi 15 mangî xayand. ledwayi sallî 1967 ke be «şerrî şeş roje» nasirawe, hîç katêk şerrî wa tund û berfrawan le rojhellatî nawerrast ruwî nedawe, be şerrî heşit salleyi «êran –'êraq»îşewe, herweha bêcge le şerrî kşaneweyi 'êraq le kweyt le sallî 1991, le hîç şerrêkî dîkeda layenî brawe û şkşstxwardû bem core aşkra û diyar nebûn.

îsirayl lem şerreda xoyi be braweyi şerreke dezanêt û raşkawane netaniyaho leberdem hemû mîdiyakanî cêhan dellêt: «çîtir cû nabêt qurbanî bêt, êsta buwînete cengawer û lêman detirsin», herweha le sûriya ta radideyekî zor turkiya wek layenî serekîyi brdineweyi şerr û kewtinî rjêmî esed le qellem dedrêt, bellam îsirayl zor be ḧezerewe mamelle legell ḧkumetekeyi eḧmed şer' û çekdarekanî heyeyi teḧrîrî şam dekat. îsirayl her legell kewtinî rjêmî esed, hemû jêrxane behêzekanî supayi sûriyayi têkşkand û, le zor nawçe sinûrîyekanî legell sûriya, pêşrrewî serbazîyi bo naw xakî sûriya krduwe û, le pşêwîyekanî hefteyi rabrduwî nêwan hêzekanî heyeyi teḧrîrî şam û paşmaweyi 'elewîyekanî ser be rjêmî esed, zor le nzîkewe çawdêrîyi barudoxekeyi dekrd, hemû emane eweyi lê dexwêndrêtewe, îsirayl rêge nedat kesêkî dîke hawbeşî bêt lem serkewtineyi le şerrî em dwayiye ke le rojhellatî nawerrast bedestî hênawe, emeş manayi eweye, pêdeçêt mangî hengwînî serkewtinekanî turkiya le dîmeşq zor drêj nebêt.

bereyi duwem ke şkstî gewreyi beserda hatuwe, raşkawane «bzûtineweyi ḧemas û bereyi mqawemeyi îslamî şî'î»ye, ke ta êstaş legell eweyi bêdengîyan hellbijarduwe û kotayiyan be hêrşekaniyan hênawe, bellam raşkawane didaniyan be şkstekeyi xoyanda nenawe.

lenaw gêjawî em gorranikarîye gewreyeda, ew babetaneyi le nêwan dewlletanî 'erebî û îsirayl, herweha le nêwan dewlletanî 'erebî û îdareyi tiremp, basiyan leser dekrêt, şitî zor taze û semeren û, katêk debine babetî cdidî, raşkawane hemû siyasetmedarêk serrî surrdemênêt, her bo nmûne:

le sallî 1948ـewe ke leber roşnayî «bellênî belfor» dewlletî îsirayl damezirawe, hîç îdareyekî emirîka neytwaniyuwe billêt: «kêşeyek be nawî kêşeyi fellestîn bûnî nîye».

le sallî 1948 ـewe, hîç serokêkî emirîkî neytwaniywe billêt: «debêt ẍezze çoll bikrêt, danîşituwanekeyi rew biken. xawendariyetîyekeyi debête hî emirîka».

têkrrayi dewlletanî 'erebî (le oqiyanûsî etllesî ta kendaw) le 1948ـewe heta êsta hênde lawaz nebûn, pêşitir be şermewe basiyan le asayîkrdineweyi peywendîyekan legell îsirayl dekrd, le çwarçêweyi rêkkewtinî ebraham û merciyan ewe bû, dewlletêk bo fellestîn dabmezirêt, bellam êsta wezîranî dereweyi «mîsir, urdin, s'udiye» leser çollkrdinî ẍezze û rewkrdinî hawullatiyanî felestîn kodebinewe û deyanewêt propozellêk amade biken, tiremp pêyi razî bêt.

le sallî 1979we ke komarî îslamîyi êran damezirawe, hîç katêk wek êsta bêdengî beranber kêşeyi felestîn û qudis hellinebijarduwe.

be leberçawgirtinî em xallaneyi amajeman pêkrdin, ewa ew sîstmeyi pêyi degutira «sîstmî emirîka bo rojhellatî nawerrast» û le ḧeftakanî sedeyi rabrdû leser destî hnrî kîsîncer damezirabû, kotayî hat û emirîka deyewêt «sîstmêkî taze» bo rojhellatî nawerrast dabmezirêt, ke le çwarçêweyi em sîstme kotayî be şerr bêt û aşitî û seqamgîrî cêgeyi bigirêtewe.

prsiyarî giring lêreda eweye, çon lenaw rojhellatêkî nawerrastda ke sinûrekanî serçaweyi şerr û naseqamgîrîn, zemîne bo aşitî û seqamgîrî dête arawe? le wellamî em prsiyareda dîplomatkare beezimûnekan û zanayanî siyaset, cext lewe dekenewe, ke «debêt be drustî dest bixirête ser brîneke, nek bas le derhawîşiteyi brîneke bikrêt». emeş drust manayi eweye kêşeyi serekîyi nawçeyi rojhellatî nawerrast kêşeyi nexşe konekeyi «sayks –pîko»ye. dînîs ros, ke yarîdederî wezîrî dereweyi îdareyi corc buşî bawk bû, le sallî 2014 penêllêkî benawnîşanî «kotayî sayks pîko» le amojgayi waşnton be boneyi têperrînî 100 sall beser ew rêkkewtine bo saz krabû, em dîplomatkare beezimûne raşkawane hellwesteyi leser ewe krd, ke rêkkewtinî (sayks pîko) şitêkî pîroz nîye, heta destkarî nekrêt, bepêçewanewe her drustibûnî dewlletî îsirayl le 1948 destkarîkrdinî nexşeyi sayks pêkoye, herweha amajeşî bo ewe krd, leserdemî cêbecêkrdinî nexşeyi sayks pîko, nexşeyekî cêgrewe hebuwe ke ewîş nexşeyeke be «nexşeyi loranisî 'ereb» nasirawe û ew nexşeye le nexşeyi sayks pêko be serkewtûtir dezanrêt.

donalld tiremp le xulî yekemîda le «2017-2021», be fermî destkarîyi nexşe konekeyi rojhellatî nawerrastî krd û, be aşkra didanî beweda na, ke berizayiyekanî colan beşêke le xakî îsirayl û hemû kesêkîş dezanêt, em xake xakî sûriyaye û le sallî 1967 îsirayl dagîrî krduwe, lemeş ziyatir be fermî didanî beweda na ke «qudis» payiyextî îsirayle û balliyozxanekeyi le telebîyewe gwastewe bo qudis.

ke wate,plan û berinameyi emirîka û îsirayl bo çareserkrdinî kêşekanî em nawçeye ke êsta be aşkra basî deken û karî leser deken, destkarîkrdin û gorrînî sinûrekanî dewlletanî rojhellatî nawerraste, lepêş hemuwanewe destkarîkrdinî sinûrî îsirayle ke deyanewêt le qonaẍî yekemda nawçekanî ẍezze û desellatî nîşitmanîyi felestînş le kertî rojawa bigirêtewe, em prse êsta le lubinanîş be nawî dûbare rêkxistineweyi dewllet û ḧkumetî lubinan destî pêkrduwe, raste le êstada ḧzbullllayi lubinanî birrstî lêbrawe, bellam be dûr nazanrêt ke dwayi çareserkrdinî kêşeyi ẍezze, bîr le çareserêkî hawşêwe bo başûrî lubinan (ew nawçaneyi le jêr desellatî ḧzbulllla bûn) bikrêtewe.

barudoxî sûriya, be pêdagrî leser maneweyi sûriya wek dewlletêkî yekgrtû, heman sînariyoyi paşagerdanî û şerrî nawxoyi 'êraqî dwayi sallî 2003 dûbare dekrêtewe, rûdawekanî em dwayiyeyi nêwan çekdaranî heyeyi teḧrîrî şam û paşmaweyi 'elewîyekanî ser be esed, başitirîn nmûneye ke em wllate lejêr sayeyi eḧmed şer' û heyeyi teḧrîrî şam berew seqamgîrî û pêkewejiyanî netewe û ayîne ciyawazekan hengaw hellinagrêt, lemeş ziyatir maneweyi sûriya wek dewlletêkî yekgrtû wek eweyi turkiya awatî bo dexwazêt, debête hoyi têkdanî hawsengîyi hêzî herêmî, lem qonaẍeda ziyatir mebest le hawsengîyi hêzî herêmî nêwan îsirayl û turkiyaye û, sûriya bibête hawpeymanêkî serekîyi turkiya, emeş be asanî be îsirayl qbûll nakrêt.

em beşeyi rojhellatî nawerrast ke destkarî dekrêt, peywendîyi rastewxoyi be asayşî îsiraylewe heye, bellam proseyi «seqamgîrîyi rojhellatî nawerrast», bebê asayîkrdineweyi peywendîyekanî s'udiye û îsirayl serkewtû nabêt, bo eweyi em proseyeş serkewtû bêt, ewa debêt emirîka bîr lewe bikatewe, ew dumelleyi wek herreşe mîlîşiyakanî ḧusî berdewam dijî s'udiye drustî deken, debêt neşitergerîyek bo ew dûmelle bikrêt û ew metirsîyeş lew nawçeye dûr bixirêtewe.

'êraq

lenaw siyasetî îdareyi duwemî tirempda

doxî 'êraq lenaw siyasetî emirîka êsta ciyawaze legell eweyi le çwarçêweyi rêkkewtinî sofa «SOFA», ke emirîka le 2011 hêzekanî le 'êraq kêşayewe û bepêyi em rêkkewtine debû emirîka wek «dewlletêkî serbexo û xawen serwerîy» mamelleyi legell bikat, çunike ciya leweyi 'êraq xoyi neytwaniywe wek dewlletêkî «serbexo û xawen serwerîy» mamelle bikat, le heman katda emirîkaş le zor ḧalletda bew core mamelleyi legell nekrduwe, leber em hokarane:

dwayi kşaneweyi hêzekanî emirîka le 2011, 'êraq nek her neytwanî berew dewlletêkî medenî leser binemayi hawullatîbûn hengaw hellbigirêt, bellku bepêçewanewe berew dewlletêkî mezihebigerayî « wîlayetî feqhî» hengawî hellgrt, le qonaẍî yekemda hemû serkrdekanî 'erebî sunineyi be biyanuwî tîror dûr xistewe, beşêkî zorî 'erebî sunineşî be yasayi «le rîşehellkêşanî be's» xizande zîndanekanewe.

barudoxêkî allozî ewtoyi drust krd, ke tîrorîstanî rêkxirawî elqa'îde le beşêk nawçekanî suninenşînî 'erebî 'êraq pêşwazîyan lêbikrêt û, wek dujmin seyr nekrêt, em barudoxe waykrd, şêwazî krdewe tîrorîstîyekanî ew rêkxirawe gorranikarî beserda bêt û le krdeweyi tîrorîstîyi xoteqandinewe bigorrêt bo hêrşî berfrawan û dagîrkrdinî şwêne barizganîyekan û şkandinî bendîxanekan.

ḧkumetî 'êraq le şubatî 2014, hewllîda gemaro bixate ser herêmî kurdistan û pşkî herêmî kurdistanî le bûdceyi fîdrrallî birrî û maweyi 10 salle legell eweyi çendîn rêkkewtinî ciyawaz legell layene siyasîyekanî şî'e bo pêkhênanî ḧkumetî 'êraq krawe, bellam em birriyare heta êstaş le dijî herêmî kurdistan piyade dekrêt.

le ḧuzeyranî 2014 katêk çekdaranî tîrorîstî da'ş hêrşiyan krde ser bendîxaneyekî baduş, pênc fîrqeyi supa û polîsî fîdrrallîyi 'êraq hellatin û birrî 25 miliyar dolarî emirîkî çek û cbexaneyi pêşkewtûyan bo tîrorîstanî da'ş becêhêşit, beweş metirsî kewte ser beẍda, boye ḧkumetî 'êraq be naçarî dawayi le emirîka krd, dûbare hêzekanî xoyi rewaneyi 'êraq bikatewe, rezamendîyi emirîka leser em dawayeyi 'êraq, wate birriyarî 1511î encumenî asayşî nêwdewlletî ke le novmberî 2003 rêgeyi be emirîka dawe 'êraq dagîr bikat, ew birriyare kotayî nehatuwe, boye le çwarçêweyi ew birriyare emirîka hêzekanî bo şerrî dijî tîrorîstanî da'ş nardewe bo 'êraq.

emane ew hokaranen ke 'êraq xoyi neytwaniywe wek dewlletêkî serbexoyi xawen serwerîyi mamelle bikat û serbexoyî û serwerîyi xoyi bparêzêt, bellam hendêk hokarî dîke hen, emirîka beenqest serbexoyî û serwerîyi 'êraqî pêşêl krduwe, lewane:

legell eweyi hêzekanî emirîka befermî û leser dawayi ḧkumetî 'êraqî binikeyekî serbazîyan le 'eyin esed le parêzgayi enbar û herêmî kurdistan heye, bellam berdewam lelayen ew mîlîşiyayaneyi pêyan degutirêt «leyasa derçû» hêrş dekrête ser binike serbazîyekanî emirîka, wek kardaneweyek leser em karane, donalld tiremp le 26î kanûnî yekemî 2018 bebê agadarkrdineweyi ḧkumetî 'êraq serdanî binikeyi serbazî 'eyin esedî krd, bebê eweyi legell yek berprsî 'êraqî kobibêtewe.

le kanûnî duwemî 2020 wek kardaneweyek beranber hellkutane ser balliyozxaneyi emirîka le nawçeyi sewzî beẍda, tiremp fermanî da ke çend berprsî gewreyi 'êraqî û êranî tîror bikrên.

wek kardaneweyek beranber eweyi 'êraq wek dewllet rêzî xoyi nagrêt, çendîn car lenaw beẍdayi paytext hêzekanî emirîka operasiyoniyan dijî ew xellkane encam dawe ke berprsiyar bûn le hêrşkrdine ser baregakanî emirîka.

em waqî'e ke pêwîst bû amajeyi pêbikeyin û leser erizî waqî' bûnî heye, eweman pêdellêt ke îdareyi emirîkî wek dewlletêkî serbexo û xawen serwerîyi mamelle legell 'êraq nakat û, birriyarî encumenî asayşî nêwdewlletîyş ew mafeyi be emirîka dawe hêzekanî le 'êraqda bûniyan hebêt.

lem çwarçêweyeda wek şarezayanî siyasetî bergrî û asayş xwêndinewe bo siyasetî îdareyi tiremp deken beranber ḧkumetekeyi mḧemed şiya' sûdanî, cext leser ewe dekenewe, ke serkrdekanî çwarçêweyi hemahengîyi şî'e geyşitûnete ew qena'eteyi mamellekrdin legell em îdare tazeyeyi tiremp be hawşêweyi mamelleyan legell îdarekeyi co baydin, bêcge le xokujî şitêkî dîkeyi lê sewz nabêt, her boye ledwayi destibekaribûnî donalld tirempewe ḧkumetî sûdanî çend hengawêkî bo razîkrdinî tiremp hellgrtuwe:

1. retkrdineweyi fermanî destgîrkrdinî donalld tiremp ke le sallî 2020 dwayi kuşitinî qasm suleymanî û mehdî muhendîs lelayen dadgakanî 'êraq boyan derkrdbû.

2. azadkrdinî xatû elîzabês tsurkov ke twêjere le zanikoyi prîston û lelayen çekdarekanî ketaybî ḧzbulllla le beẍda rfêndrabû.

3. hemwakrdineweyi yasayi bûdceyi 'êraq ke emîşiyan bo berjewendîyi kurd baş bû.

layenî here giring le siyasetî îdareyi tiremp beranber be ḧkumetekeyi çwarçêweyi hemahengî şî'e, eweyi lê dexwêndrêtewe ke heta êsta nayanewêt wek dosîyekî pêkewegrêdraw mamelle legell 'êraq be hawşêweyi êran biken, her boye eger serkrdekanî çwarçêweyi hemahengîyi şî'e wek «şî'eyi 'êraq» bîr bikenewe û dergayi danustandin legell emirîka bikenewe, ewa îdareyi tiremp amadeye wek 'êraq û 'êraqî mamelleyan legell bikat, eweyi tiremp mebestêtî û hemû layek cextî leser dekenewe, eweye ke tiremp wek bazirganêk amadeye sefqe grê bidat û kotayî be kêşekan bihênêt, bellam eger pena bo birr û biyanû berêt û manorrî corawcorî siyasîyi legell encam bideyt, beweyi hêzekanî ḧeşdî şe'bî beşêk le supa û hêzekanî asayşî 'êraqn û le beranberîşda fermanekanî dewlletî 'êraq cêbecê neken, ewa başitirîn rênmayî bo hemû ḧkumetekanî cîhan eweye ke tiremp ew seroke nîye be manorr mamelleyi legell bikrêt.

eweyi êsta le siyasetî ḧkumetî sûdanî û çwarçêweyi hemahengîyi şî'e begşitî dexwêndrêtewe û betaybetîş nurî malîkî ke ezimûnî no sall leser yekî serokî encumenî wezîranî 'êraqî heye û legell serokekanî emirîka rastewxo mamelleyi krduwe, lewe têgeyşituwe ke donalld tiremp le şêwazî hîç kam le serokekanî pêşitirî emirîka (corc buş, barak obama, cozîf baydin» nîye, herweha malîkî leweş têgeyşituwe ke layi îdareyi tiremp gorrînî heykeleyi dewllet bo heykelî dewlletoke «dwîlat» karêkî zor dûr nîye û lewaneye le dûbare rêkxistineweyi rojhellatî nawerrastda penayi bo bibrêt, boye lew dîmananeyi bem dwayiye legell mîdiya 'êraqîyekan encamî dawe, eweyi lê dexwêndrêtewe, eger legell herêmî kurdistan legell çwarçêweyi destûrî 'êraq kêşekan çareser bikat, ewa gorrînî heykeleyi dewllet bo dewlletoke egerî dûr debêt.

kurdistan wek herêmêk le naw 'êraqda

karakterêkî ẍeyre dewlletî le siyasetî îdareyi tirempda

bo siyasetî îdareyi tiremp le rojhellatî nawerrastda, kurdistan le herêmêk lenaw dewlletî benaw fîdrrallî 'êraq gewretire û wek herêmêkîş mamelleyi legell nakat, emeş zor raşkawanetir leser astî siyasetî herêmî û nêwdewlletî, kurdistan ew twanayeyi heye, hendêk rollî giring leser astî herêmî û nêwdewlletî bigêrrêt, bellam 'êraq wek dewllet natwanêt bew aste rollî xoyi bigêrrêt, bo emeş wek le 8î kanûnî 2024 û le merasîmî katîdrallî nutirdam, katêk le dîdarêk her sê serok «nêçîrvan barizanî, donalld tiremp, emanwêl makron»î pêkewe kokrdewe, makron ruwî krde tiremp û pêyi gut: bo çareserkrdinî kêşekanî rojhellatî nawerrast, zor pêwîstt be ezimûn û lojîkî em serkrdeye debêt, ke serokî herêmî kurdistane.

herweha le lûtkeyi ḧkumetekanî cîhan le şubatî 2024 le dubeyi ke tiyayda nwênerî ziyatir le 100 ḧkumetî cîhan lew lûtkeye beşdar bûn, hestiyartirîn penêllî ew lûtkeye ke nawnîşanî «têperrandinî alingarîyekan û qostineweyi derfetekan» bo mesirur barizanî serokî ḧkumetî herêmî kurdistan terxan krabû, bo eweyi amadebuwanî kongreke gwêyan le ezimûnî em karîzimaye bêt, ke çon twaniyuyetî le nawçeyekî grrgrtuwî wek rojhellatî nawerrast û le cugrafiyayekda ke dewlletêkî serbexo nîye, alingarîyekan têperrênêt û sûd le derfetekan werbigirêt.

em rastîye layi hemû serkrdekanî layenekanî çwarçêweyi hemahengîyi şî'e û tenanet mîdiya 'êraqiyekanîş aşkraye û xoyan dellên «eger rollî herêmî kurdistan nebwaye, serok baydin û îdarekeyi amade nebûn le 2024 bew aste pêşwazî le mḧemed şiya' sûdanî serokî ḧkumetî 'êraq û şande yawerekeyi biken». lem mangî remezaneda çendîn car le berinameyi kenalle asmanîyekanî 'êraq ew prse wrûjênrawe «boçî wezîrî dereweyi emirîka le miyuşn legell serokî herêmî kurdistan kodebêtewe, bellam legell serok wezîranî 'êraq konebuwewe?».

leser astî siyasetî herêmîş betaybetîş kêşeyi kurd le parçekanî dîkeyi kurdistan «sûriya û turkiya», bêguman emirîka û dewlletanî nawçeke zor baş ew rastîye dezanin ke roll û şkoyi serok barizanî bo çareserî aşitîyaneyi kêşeyi kurd le parçekanî dîkeyi kurdistan çend giringe, her boye katêk şandî ḧzbe siyasîye kurdîyekanî turkiya peyamî ocelan le îmiralîyewe deben bo serok barizanî le hewlêr, yan be frrokeyekî emirîkî mezllûm 'ebidî fermandeyi hêzekanî sûriyayi dîmukrat dête hewlêr û legell serok barizanî kodebêtewe, emane hemuwî manayi ewen ke kurdistan zor le herêmêk giringtir û gewretire le çwarçêweyi dewlletêkî benaw fîdrrallî, lemeş ziyatir wek prrofîsor fulks bîrts berrêweberî amojgayi ellmanî bo karubarî asayşî nêwdewlletî le ktêbî «kotayîhatinî ew rojhellatî nawerrasteyi ême nasiyumane» amajeyi pê krduwe, «herêmî kurdistan teniya karakterî ẍeyre dewlletîye ke komellgeyi nêwdewlletî debêt mamelleyi legell bikat û sûdî lê werbigirêt.

leser astî siyasetî herdû partî «komarî û dîmukratî» beranber be 'êraq wek le raportekeyi «ollbrayt- hadlî» le sallî 2016 pêş encamdanî hellbijardinekanî novemberî heman sall wek têrrwanî her dû partî «komarî û dîmukratî» emirîka xiraye rû, emirîka le çwarçêweyi ew siyaseteyi beranber 'êraq piyadeyi dekat, debêt kurdistan le beşe 'erebîyekeyi 'êraq be ciya mamelleyi legell bikat, emeş bew manayeyi le herêmî kurdistan asayş û seqamgîrî û lêburdeyî nêwan netewe û ayîne ciyawazekan bûnî heye, asayş û seqamgîrîyi herêmî kurdistan têkellawî beşekanî dîke 'êraq nekrêt, hewllekan çirrbikrênewe bo eweyi kêşekanî 'êraq çareser bikrêt, paşan mîkanîzimêk bidozirêtewe bo eweyi peywendîyekanî nêwan hewlêr û beẍda rêk bixirêtewe.

le êstada arasteyi siyasetî tiremp beranber be 'êraq, be raşkawî mebestî beşe 'erebîyekeyi 'êraqe, giringe serkrdekanî çwarçêweyi hemahengîyi şî'e ke êsta ḧkumetî «sûdanî»yan leber deste, hewll biden, kêşekanî nêwan herêm û beẍda be zuwîyi le çwarçêweyi destûrî 'êraqda çareser biken û, serqallî çaresekrdinî kêşekanî êstayi xoyan bin, legell îdareyi tiremp.

bmanewêt, yan nemanewêt, îdareyi tazeyi tiremp sazş leser dûbare rêkxistineweyi proseyi siyasî û 'êraqîbûnî 'êraqîyekan nakat, bo em rêkxistineweye nexşe rêgeyekî drustî leber deste ke ewîş destûrî sallî 2005î 'êraqe ke ziyatir le 80%î 'êraqiyekan dengiyan pêdawe û, em destûre legell eweyi çwarçêweyeke bo pênaseyi dewlletî 'êraq wek dewlletêkî fîdrrallî bellam wek msirur barizanî yek dû sall pêş êsta le korrekeyi peymangayi şahaneyi berîtanî «çatam haws» cextî leser krduwe «madidekanî destûrî sallî 2005î 'êraq detwanêt pênaseyi em dewllete wek dewlletî konfîdrrallîş bikatewe».