مایكل پێتیس ئەندامی باڵای پەیمانگای كارنێگی بۆ ئاشتیی نێودەوڵەتی بۆ گوڵان: سەرمایەی کوردستان تەنیا نەوت نییە، بەڵکو پێگە جوگرافییەكەیەتی وەک چەقێکی بازرگانیی کراوە بۆ بەستنەوەی ستـراتیژیی نێـوان عێراق و تورکیا و بازاڕە جیهانییەکان
پڕۆفیسۆر مایكل پێتیس، ئەندامی باڵایە لە پەیمانگای كارنێگی بۆ ئاشتیی نێودەوڵەتی و پڕۆفیسۆری داراییە لە زانكۆی پەكینگ. ئەو تەنیا تیۆریستێكی ئەكادیمی نییە، بەڵكو خاوەن ئەزموونێكی دەوڵەمەندی مەیدانییە لە بازاڕە داراییەكانی جیهان (وال ستریت)، هەروەها لە ژیانی پیشەیی خۆیدا وەك ڕاوێژكارێكی باڵای نێودەوڵەتی ڕۆڵی بینیوە لە داڕشتنەوەی سیستەمی بانكی و ڕێكخستنەوەی قەرزە سیادییەكانی وڵاتانی وەك مەكسیك، كۆریای باشوور و مەقدۆنیا. تێڕوانینە قووڵەكانی لەبارەی «ناهاوسەنگییە بازرگانییەكان» و داهاتووی ئابووریی جیهان، لە پەرتووكە بەناوبانگەكەیدا «The Great Rebalancing» ڕەنگی داوەتەوە. بۆ قسەكردن لەسەر پرسە پەیوەندیدارەكان بە ململانێی بارزگانیی نێوان ئەمریكا و چین و داهاتووی وڵاتانی كەنداو و عێراق و هەرێمی كوردستان، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵی ساز كرد.
• لەو وتارە نوێیەی خۆتدا لە گۆڤاری فۆرین ئەفیرز بە ناونیشانی «هاوسەنگییەكی گەورە لە ڕێدایە»، ئاماژەت بەوە داوە كە ناهەوسەنگییە بازرگانییەكانی ئێستای جیهان، ناتوانن بۆ ماوەیەكی نادیار بەردەوام بن. پرسیارە سەرەكییەكە ئەوەیە كێ بەرپرسیارێتی تێچووی ئەم ڕێكخستنەوەیە هەڵدەگرێت؟ كام هێزانە ئەمڕۆ ئەم هاوسەنگكردنەوەیە دەكەنە كارێكی حەتمی و ئەم پڕۆسەیە لە ساڵانی داهاتوودا چۆن بەرەو پێش دەچێت؟
- هۆكاری بنەڕەتی و حەتمی بۆ پرۆسەی هاوسەنگكردنەوەی ئابووریی جیهانی، بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە ئەو میكانیزمە داڕێژراوانەی بۆ ماوەیەكی درێژخایەن ئەم ناهاوسەنگییانەیان ڕاگرتبوو، خەریكە دەگەنە خاڵی كۆتایی و بنبەستی تەواوەتی. زیادبوونی بەردەوامی بازرگانی لە بنەڕەتدا هاوتایە لەگەڵ پاشەكەوتی زیادە لە ئاستی نیشتمانیدا و لە بەرانبەردا كورتهێنانی بازرگانییش ڕەنگدانەوەی ئەو سیستمە ئابوورییانەیە كە كار بۆ هەڵمژین و تێپەڕاندنی ئەو پاشەكەوتە زیادە دەكەن. مێژوو و لۆژیكی ئابووری پێمان دەڵێن كە هیچ لایەنێكی ئەم هاوكێشەیە ناتوانێت بۆ ماوەیەكی بێسنوور لەسەر ئەم ڕێڕەوە ئاڵۆزە بەردەوام بێت.
لەم چوارچێوەیەدا، وڵاتی چین ڕاشكاوترین و ئاشكراترین نموونەیە. مۆدێلی گەشەسەندنی ئەو وڵاتە بە شێوەیەكی سەرەكی پشتی بە وەبەرهێنانی چڕ و كەرتی پیشەسازی بەستووە، لە كاتێكدا پشكی بەكاربردنی خێزانەكان لە داهاتی نەتەوەییدا لە ئاستێكی زۆر نزمدایە. بە هۆی كەمبوونەوەی ڕێژەی گەڕانەوەی وەبەرهێنانەكان و گۆڕانیان بۆ ئاستی نەرێنی، چین ناچار بووە بۆ ساغكردنەوەی بەرهەمە زیادەكانی پەنا بۆ خواستی بازاڕە دەرەكییەكان ببات. بەو پێیەی قەبارەی ئەو قەرزانەی بۆ پاڵپشتیی ئەم وەبەرهێنانە چڕە بەكارهاتوون لە چیندا زۆر بەرزە و تەنیا ژاپۆن لە پێش ئەوەوەیە، تواناكانی چین بۆ بەردەوامبوون لەسەر ئەم مۆدێلە گەیشتووەتە سنوورێكی مەترسیدار. ئەم دۆخە كاتێك ئاڵۆزتر دەبێت كە جیهان و بەتایبەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا، چیتر ئامادە نین وەك جاران زیادەی بەرهەمی وڵاتی چین وەربگرن.
لە لایەكی دیكەوە، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ڕووبەڕووی كێشەیەكی تەواو پێچەوانە بووەتەوە. ئەم وڵاتە هەمیشە وەك گەورەترین كۆكەرەوەی پاشەكەوتی زیادەی جیهانی ڕۆڵی بینیوە، ئەمەش بە هۆی قووڵایی و كراوەیی و هێزی بازاڕە داراییەكانی. هەرچەندە لێشاوی سەرمایەی بیانی ڕێگەی داوە ئەمریكا ئاستێكی بەرزی خواست ڕابگرێت، بەڵام ئەمەش سنووری دیاریكراوی هەیە و ناتوانرێت بەبێ زیادبوونی قەرز، یان دروستبوونی شێواندنی ستراتیژی لە ئابووری ناوخۆییدا بەردەوام بێت. كەواتە، پرسیاری سەرەكی لێرەدا ئەوە نییە، ئایا ناهاوسەنگییەكان چارەسەر دەبن یان نا؟ چونكە مێژوو سەلماندوویەتی كە هەمیشە چارەسەر بوون، بەڵكو پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە ئەم گۆڕانكارییە گەورەیە چۆن ڕوو دەدات و لە كۆتاییدا كێ باجی قورسی ئەم ڕێكخستنەوەیە لە ئەستۆ دەگرێت، لەم جیهانە نوێیەی بەرەو هاوسەنگی دەچێت؟
• بۆچی تەنیا سەپاندنی گومرگ ناهاوسەنگیی ئابووری جیهانی چارەسەر ناكات؟ چۆن گۆڕانكاری لە ئاستی بەكاربردنی ناوخۆیی، وەبەرهێنان و دادپەروەری لە دابەشكردنی داهاتدا، دەبنە كلیلی ڕاستەقینە بۆ ڕێكخستنەوەی هاوسەنگییە ئابوورییەكانی نێوان وڵاتانی خاوەن زیادە و كورتهێنان؟
- سەپاندنی گومرگ تەنیا سەرچاوەی هاوردەكردن دەگۆڕێت، بەڵام ناتوانێت بونیادی لاسەنگیی نێوان پاشەكەوت و وەبەرهێنان كە دەبێتە هۆی كورتهێنانی بازرگانی چارەسەر بكات، مەگەر بە شێوەیەكی گشتگیر و زۆر بەرز جێبەجێ بكرێت. ئەگەر ئەم لاسەنگییە بنەڕەتییە وەك خۆی بمێنێتەوە، كورتهێنانی بازرگانی تەنیا لە وڵاتێكی دیكەوە سەرهەڵدەداتەوە. بۆ گۆڕانكارییەكی ڕاستەقینە، پێویستە وڵاتانی خاوەن زیادەی دارایی، داهات بەرەو خێزانەكان ئاراستە بكەن، تا ئاستی بەكاربردن بەرز ببێتەوە و پشتبەستن بە هەناردە و وەبەرهێنانی زیادە كەم ببێتەوە. لە بەرانبەردا، بۆ وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ئەمە بەواتای زیادكردنی پاشەكەوتی ناوخۆیی و كەمكردنەوەی پشتبەستن بە پاشەكەوتی دەرەكی دێت بۆ تێركردنی خواست. ئەم پرۆسەیە لە بنەڕەتدا گۆڕانكارییەكی بنچینەییە لە شێوازی دابەشكردنی داهاتی ناوخۆیی و ڕێكخستنەوەی تێكڕای خواستەكان، نەك تەنیا گۆڕینی سادەی سیاسەتە بازرگانییەكان، بەڵكو پێویستی بە چاكسازییەكانی پەیوەست بە داهاتی سەرجەم وڵاتانە.
• ئایا ئەگەری چەندە ئەوروپا ببێتە چەقی وەرگرتنی زیادەی بەرهەمهێنانی جیهانی؟ ئەگەر توانای سیاسی بۆ ڕیفۆرم نەبێت، ئایا ململانێی بازرگانیی ئەمریكا-چین بەرەو چین-ئەوروپا گەشە دەكات؟ ئەم سیناریۆیە چۆن نەخشەی ئایندەی سیستەمی بازرگانیی جیهانی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان دادەڕێژێتەوە؟
- پێدەچێت ئەمە زۆر چاوەڕوانكراو بێت. ئەگەر ئەمریكا ئارەزووی كەم ببێتەوە بۆ وەرگرتنی بەرهەمە زیادەكانی وڵاتی چین، ئەوا بێگومان بەشێك لەو كاڵایانە و ڕۆیشتنی سەرمایە پەیوەندیدارەكان بەرەو ئەوروپا ئاراستە دەكرێن. ئەو كاتە ئەوروپا ڕووبەڕووی هەمان ئەو بژاردە سیاسییە دەبێتەوە كە ئەمڕۆ ئەمریكا پێیدا تێدەپەڕێت: ئایا ئەو زیادانە لەخۆ بگرێت، یان ناچار بێت گۆڕانكاری لە پێكهاتەكەیدا بكات. ئەگەر ئەوروپا نەتوانێت خواست و بەكاربردنی ناوخۆیی بەو شێوەیە زیاد بكات كە پاشەكەوتەكانی خۆی و هی چینیش هەرس بكات، ئەوا ئەگەرێكی زۆرمان لە پێشە بۆ بینینی باجی گومرگی زیاتر و پەیڕەوكردنی سیاسەتی پیشەسازیی پارێزگاری. مەترسییەكە لێرەدایە كە سیستەمی بازرگانیی جیهانی بەرەو پارچەپارچەبوونی زیاتر هەنگاو بنێت، بە جۆرێك هەر ئابوورییەكی گەورە هەوڵ بدات تێچووی چاكسازییەكان بۆ لایەكی دیكە بگوازێتەوە. ئەمەش نەك هاوسەنگییە بنەڕەتییەكان ڕێك ناخاتەوە، بەڵكو پرۆسەی چارەسەركردنی كێشەكان پڕ لە ململانێ و بە شێوەیەكی گاڵتەجاڕانە لە كۆتایی ڕێگەكەدا زۆر پڕ تێچووتر و سەختتر دەكات.
• هاوسەنگییە نوێیەكانی ئابووریی جیهانی چۆن كاردەكەنە سەر ئابووریی وڵاتانی كەنداو و ناوچەكە، لەكاتێكدا داهات، پلانە گەشەپێدەرەكان و ستراتیژییەكانی وەبەرهێنانیان بە قووڵی بەستراونەتەوە بە خواستەكانی بازاڕی وزە، ڕێڕەوە بازرگانییە نێودەوڵەتییەكان و ململانێی توندی جیۆپۆلیتیكیی نێوان زلهێزەكان بۆ بەدەستهێنانی هەژموونی ئابووری؟
- ناوچەی كەنداو بەهۆی پێگەی وەك هەناردەكارێكی وزە و خاوەن سەرمایەیەكی زەبەلاح، لەبەردەم كاریگەریی توندی هاوسەنگكردنەوەی ئابووریی جیهانیدایە. ئەگەر جیهان لە مۆدێلی كۆنی نێوان ئەمریكا و چین دوور بكەوێتەوە، هەرچەندە خواست بۆ وزە بەردەوام دەبێت، بەڵام جوگرافیای بازاڕ و جووڵەی دارایی بە شێوەیەكی دراماتیكی دەگۆڕێت. ئەم دۆخە دەرفەت و مەترسیش پێكەوە دەخوڵقێنێت. دەرفەتەكە لەوەدایە كە وڵاتانی كەنداو سەرمایە دەرەكییەكانیان بكەنە سەرچاوەیەك بۆ گەشەپێدانی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی، نەك تەنیا وەك ئامرازێك بۆ كۆكردنەوەی دارایی لە دەرەوە بەكاری بهێنن. بەڵام مەترسییەكە ئەوەیە كە بەبێ بوونی خواستێكی ناوخۆیی ڕاستەقینە، تەنیا ڕوو لە بونیادنانی ژێرخانی بێسوود و كارگەی گەورە بكەن. لە جیهانێكی نوێدا، سەروەریی ڕاستەقینە تەنیا لە بوونی سندووقی دراوی نیشتمانی، یان پڕۆژەی زەبەلاحدا كورت نابێتەوە. بەڵكو بەهێزترین جۆری سەروەری بریتییە لە توانای خوڵقاندنی خواستێكی ناوخۆیی بەرهەمهێنەر كە وا بكات ئابووریی وڵات بۆ ساغكردنەوەی بەرهەمەكانی، چیتر بە تەواوی پشت بە بازاڕەكانی دەرەوە نەبەستێت و سەربەخۆیی ئابووری خۆی بپارێزێت. ئەم گۆڕانكارییە بنەڕەتییە دەبێتە كلیلی سەركەوتن لە داهاتوویەكی نادیاردا كە تێیدا ململانێی ئابووری جیهانی گۆڕانی زۆر گەورە و خێرا بەخۆیەوە دەبینێت و هاوسەنگییەكان لە قازانجی وڵاتانی خاوەن بەرهەمی ناوخۆیی دەشكێتەوە تا بتوانن لە بەرانبەر هەموو قەیرانەكاندا بە سەربەرزی و جێگیری بمێننەوە.
• چۆن عێراق و هەرێمی كوردستان دەتوانن ئابوورییان لە پشتبەستن بە نەوت ڕزگار بكەن؟ چ ئەولەوییەتێكی كردەیی پێویستە بۆ گەشەپێدانی كەرتی تایبەت، ژێرخان و بەڕێوەبردنی داهاتەكان، تاوەكو لە ڕووی بازرگانی و وەبەرهێنانەوە ئابوورییەكی بەهێزتر و خۆڕاگریان هەبێت؟
- عێراق لەبەردەم دەرفەتێكی زێڕیندایە كە زۆر بە ئاسانی لەدەست دەچێت. ئامانجی ستراتیژی دەوڵەت نابێت تەنیا بریتی بێت لە هەمەجۆركردنی سەرچاوەكانی داهات، بەڵكو دەبێت بەكارهێنانی نەوت بێت وەك ئامرازێك بۆ بونیادنانی بناغەی ئابوورییەك كە لە داهاتوویەكی دووردا بتوانێت بەبێ پشتبەستن بەو سامانە بەردەوام بێت و گەشە بكات، ئەمە گۆڕینی فەلسەفەی حوكمڕانییە بۆ تێڕوانینێكی تەواو جیاواز و مۆدێرن.
لەپێشینەترین كار دەبێت تەرخانكردنی داهاتی ئێستای نەوت بێت بۆ ڕەخساندنی ژینگەیەكی لەبار كە كەرتی تایبەت تێیدا گەشە بكات و بەرهەمهێن بێت، ئەمەش تەنیا لەڕێگەی دابینكردنی كارەبای بەردەوام، پەرەپێدانی گواستنەوە، نوێكردنەوەی پەیوەندییەكان، كاراكردنی كەرتی دارایی، پاراستنی مافی خاوەندارێتی و لە سەرووی هەمووشیانەوە بوونی یاسا و ڕێسای پێشبینیكراو دەبێت. پێویستە بزانرێت كە ژێرخان بەتەنیا گەشەپێدان نییە، عێراق دەبێت وریای گۆڕینی ئابوورییەكی «نەوت-تەوەر» بێت بۆ ئابوورییەكی «وەبەرهێنان-تەوەر» كە تێیدا حكومەت خێراتر لە توانای ڕاستەقینەی بەكارهێنانی كەرتی تایبەت، دەست بكات بە بونیادنانی پڕۆژە و ژێرخانی جۆراوجۆر.
عێراق خاوەن پێگەیەكی جوگرافیی بێهاوتایە لە نێوان وڵاتانی كەنداو، توركیا، ئێران و بازاڕە گەورەكانی ئەوروپا و ئاسیای ناوەڕاست. ئەگەر دەوڵەت بتوانێت ژێرخانێكی متمانەپێكراوی بازرگانی و وزە و گواستنەوە دابمەزرێنێت، عێراق دەبێتە تێپەڕگەی سەرەكی بۆ جووڵەی كاڵا، وزە و سەرمایە لە نێوان ئەم ناوچە جیاوازانەدا. بەڵام ئەم جوگرافیایە تەنیا كاتێك دەبێتە سوودێكی ئابووری كە دامەزراوە نیشتمانییەكان ڕێگە بدەن و ئاسانكاری بكەن بۆ كەرتی تایبەت تا بتوانێت ئەم دەرفەتە مەزنە بە سەركەوتوویی بقۆزێتەوە. پێویستە داهاتی نەوت وەك گواستنەوەیەكی كاتیی سەرمایە لە سامانێكی سروشتییەوە بۆ سەرمایەی دارایی، فیزیكی و مرۆیی سەیر بكرێت. بۆیە پێویستە بۆ هەر خەرجییەكی گەورەی حكوومی ئەم پرسیارە بكرێت: ئایا ئەمە عێراق بەرهەمهێنتر دەكات، كاتێك بەهای نەوت دادەبەزێت، یان تەنیا ڕێگەیەكە بۆ دابەشكردنی داهاتی ئێستای وڵات؟ بۆ هەرێمی كوردستانیش هەمان بنەما كارایە و ڕەنگە لێرەدا پێویستییەكە تەنانەت زیاتریش بێت. گەورەترین سامانی هەرێم نەوت نییە، بەڵكو توانایەتی بۆ بوون بە ناوەندێكی بازرگانیی كراوە و بەستەرەوەی نێوان عێراق و توركیا و جیهان. لە سەردەمێكی پڕ لە ململانێ و بازرگانیی پەرتەوازەدا، ئەم جۆرە پەیوەندییە ئابوورییە بەهایەكی گرنگیی بێهاوتای بۆ تەواوی ناوچەكە هەیە.
پێوەری ڕاستەقینەی سەركەوتنی هەمەجۆركردن، ژمارەی پڕۆژە نانەوتییەكان نییە، بەڵكو ئەوەیە كە ئایا دە، یان بیست ساڵی دیكە، خاوەنكارێكی عێراقی دەتوانێت بزنسێكی سەركەوتوو بونیاد بنێت، بەبێ ئەوەی پێویستی بەوە هەبێت كە حكومەت، یان كەرتی نەوت سەرچاوەی خواست، داهاتی بن.
