پڕۆفیسۆر ئەجای جوداڤارسی بۆ گوڵان: پۆپۆلیزم هەڵپەساردنێكی كاتی دیموكراسییە
لە ساڵانی ڕابردوودا، پۆپۆلیزم و ڕەوتە نالیبڕاڵەكان بوونەتە یەكێك لە گرنگترین بابەتەكانی مشتومڕی سیاسی لە جیهاندا. ئەم ڕەوتە لە لایەكەوە وەك دەنگی ئەو كۆمەڵ و گرووپانە دەبینرێت كە خۆیان بە پەراوێزخراو و دوورخراوە لە دامەزراوە سیاسی و ئابوورییەكان دەزانن، بەڵام لە لایەكی دیكەوە پرسیار لەوە دەكرێت كە ئایا پۆپۆلیزم دەتوانێت ئەو بەرپرسیارێتییە دیموكراتییەی بەڵێنی پێدەدات بەدی بهێنێت؟ ئەجای جوداڤارسی، پڕۆفیسۆری زانستی سیاسی لە سەنتەری توێژینەوەی سیاسی لە زانكۆی جەواهر لال نەهرۆ لە نیودەلهی، لەم چاوپێكەوتنەدا باس لە پەیوەندیی نێوان پۆپۆلیزم، لیبڕاڵیزم، نوخبەگەرایی و دیموكراسی دەكات. هەروەها ڕەخنە لە سنووردارییەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی دەگرێت و جەخت لە پێویستیی دروستكردنی ستراتیژییەكی نوێی سیاسی و ئەخلاقی دەكاتەوە، ستراتیژییەك كە دادپەروەری، پەروەردە، تەندروستی و دەرفەتی كار لە ناوەندی سیاسەتی گشتی دابنێت.
• ئێوە باس لەوە دەكەن كە پۆپۆلیزم لە ناڕەزایی و نەبوونی متمانەی خەڵك بە دامەزراوەكان و شارەزایانەوە سەرچاوە دەگرێت، بەڵام لە هەمان كاتدا ئەو سیستەمەی كە پۆپۆلیستەكان دروستی دەكەن، دەبێتە هۆی كەمبوونەوەی بەرپرسیارێتیی دیموكراتیك. چۆن ئەم دژبەرییە ڕوون دەكەنەوە كە پۆپۆلیزم لە لایەكەوە بانگەشەی دیموكراسی و دەسەڵاتی خەڵك دەكات، بەڵام لە لایەكی دیكەوە دەتوانێت ببێتە هۆی لاوازبوونی دامەزراوە و بەرپرسیارێتییە دیموكراتییەكان؟
- ئەم پرسە دوو ڕەهەندی هەیە. لەلایەكەوە بەرجەستەبوونی نەبوونی متمانەیە بە دامەزراوەكان و ڕۆڵی شارەزایان و لەلایەكەوە بەرهەڵستیی گۆڕینی ژیانی كۆمەڵایەتییە بۆ داتا و وردەكاری تەكنیكی. ئەم ئەو هەستەیە كە پۆپۆلیستەكان بەكاری دەهێنن، بەڵام كێشەكە ئەوەیە پۆپۆلیستەكان سیستمێك دەخوڵقێنن كە كەمتر لە ئاستی بەپرسیارێتیدان. واتە ئەوان برەو بە تێڕوانینێكی تایبەت بە بەرپرسیارێتی دەدەن كە هاوشان و هاوتای دەستتێوەردانی نوخبەیە. بەڵام لەبری ئەوە پێشنیاری هەڵگرتنی هەنگاوی ڕاستەوخۆ دەكەن، وەك دابەشكردنی ڕاستەوخۆی نەختینە، كە ئەوان مشتومڕی ئەوە دەكەن ئەمە كارا و كاریگەرە، ئەمەش سەردەكێشێت بۆ دیموكراسییەتی ڕاستەوخۆ كە لە ڕاستیدا كەمتر لە ئاستی بەرپرسیارێتییە. ئەمە دژبەرییەكی دیموكراسییە. ڕەنگە باشتر بێت بە (هەڵپەساردنێكی كاتی دیموكراسی) گوزارشتی لێبكەین. واتە دەكرێت بڵێین پاساوی خەڵكی بۆ پۆپۆلیستەكان ڕاست و دروستە، بەڵام پۆپۆلیستەكان لەبەر هۆكار و فاكتەری هەڵە و ناڕاست هەست و سۆزی خەڵك دەبزوێنن.
• ئێوە باس لەوە دەكەن كە خەیاڵ و ئاواتی خەڵك بۆ تێپەڕاندنی جیاوازییە ئیتنی، چینایەتی و ڕەچەڵەكییەكان و گەیشتن بە جۆرێك لە تەباییی مەدەنی، ڕۆڵێكی گرنگ لە سیاسەتدا دەبینێت، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، هەروەك هانا ئارێنت ئاماژەی پێدەكات، تەبایی پتر پەیوەستە بە بوونی هەستی «ئێمە» و «ئەوان»، و لە هەمان كاتدا، كاتێك وێنای ڕەسەنایەتیی كولتووری لەگەڵ گۆڕانكارییە كۆمەڵایەتی و ئابوورییەكان دەكەوێتە ململانێ، ئەمە چ كاریگەرییەكی دەبێت لەسەر پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان و پێكهێنانی تەبایی مەدەنی؟
- خەیاڵی خەڵك لە خەون و ئاواتیان بۆ تێپەڕاندنی جیاوازییە ئیتنی و چینایەتی و ڕەچەڵەكییەكان و هێنانەئارای تەبایی مەدەنی، سەرچاوە دەگرێت. هەرچۆنێك بێت، هەروەك هانا ئارێنت ئاماژەی پێدەكات، تەبایی ئەو كاتە سەركەوتوو دەبێت، كاتێك گریمانەی بوونی گرووپێك لە دژی گروپێكی دیكە دەكرێت. وێناكردنی كولتووری بۆ ڕەسەنایەتی لە ململانێیەكی بەردەوامدایە لەگەڵ پشتبەیەك بەستنی كۆمەڵایەتی و ئاڵوگۆڕە ئابوورییەكان.
• ئێوە ڕەخنە لەوە دەگرن كە لیبڕاڵیزم و دامەزراوەكانی نەیانتوانیوە خواست و ویستە جەماوەرییەكان لەخۆ بگرن، بەتایبەتی كاتێك تاكگەرایی و جیاكردنەوەی بواری تایبەت و گشتی، دابەشكارییە چینایەتییەكان بەهێز دەكەن. ئەمە چۆن ڕێگای بۆ سەرهەڵدانی ڕەوتە نالیبڕاڵەكان و بەرهەڵستیی نوخبەگەرایی خۆش كردووە؟ بۆچی هەندێك لەو هەوڵانەی بۆ تێپەڕاندنی لیبڕاڵیزم دراون، لە كۆتاییدا بوونەتە هۆی سەرهەڵدانی تاكڕەوی و پشێوی؟
- لیبڕاڵیزم و وێناكردنە دامەزراوەییەكەی نەیانتوانیوە خواست و ویستە جەماوەرییەكان لەخۆ بگرن. لیبڕاڵیزم كە تاكگەرایی و جیاكردنەوەی بواری تایبەت و گشتی لەخۆ دەگرێت، دابەشكارییەكی چینایەتی دیاریكراو لەخۆ دەگرێت. ئەو ڕەوتە نا-لیبڕاڵییەی لە ئێستادا هەیە، ئالنگاری لەخۆ دەگرێت بۆ نوخبەگەرایی و شێوەژیانی هاوشان بە نوخبە. ئەوەتا دامەزراوە پەروەردەییەكانی مژدەهەڵگری یوتوپیا بوو، بەڵام سیستمێكی تەوەربەند لەسەر شایستەیی هێنایەئاراوە. هەروەك توێژەر، مودە، دەڵێت، ئەمە كاردانەوەیەكی دیموكراتی نالیبڕاڵی بوو لە بەرانبەر لیبڕاڵیزمێكی نادیموكراتی. پێموایە فیلمی سینەمایی «سێپتەمبەر شیراز» باشترین بەرجەستەكاری ئەم حاڵەتەیە. هەروەها لە ڕابردوودا هەندێ شۆڕش بەرپا بوون لە دژی شێوەژیانی نوخبە و ئەو پەراوێزخستنەی لێی دەكەوێتەوە. ئەوە بوو كە خەونی شكۆمەندی و كەرامەت لە دەرئەنجامدا سەری كێشا بۆ جۆرێك لە تاكڕەوی. هەروەها بۆ پشێوییەكی گەورە، وەك ئەوەی لە هیندستان بلدۆزەر بەكار دەهێنرێت بۆ تەختكردنی خانووی ئەو كەسانەی بە ئەنجامدانی تاوان تۆمەتبار دەكرێن. كەواتە هەوڵدانمان بۆ بەدیهێنانی دۆخێكی باشتر لە لیبڕاڵیزم لە كۆتاییدا تووشی دۆخێكی خراپمان دەكات، كە پێدەچێت بژارەكە لە نێو ژیانێكی باش بۆ هەندێك و ئێش و ئازار بۆ ئەوانی دیكە بێت. مەبەستمە ئەوە بڵێم كە ئێمە هێشتا نەمانتوانیوە ڕێگای ژیانێكی دادپەروەر بدۆزینەوە، پێناچێت لە ئایندەیەكی نزیكیشدا بتوانین بەم ئامانجە بگەین. وتەكەی گرامشی هەندێ دڵنەواییمان پێدەدات، كە دەڵێت كۆنەكە بەسەرچووە، بەڵام هێشتا نوێیەكە لە دایك نەبووە، ئەویش لەبەر ئەوەی هێشتا نەمانتوانیوە ڕاڤە و لێكدانەوەیەكی لەمە باشتر بكەین. من ئەوەش زیاد دەكەم كە بڵێم هەمیشە كۆمەڵگەكان لە قۆناغی ڕاگوزەریدان.
• ئێوە پۆپۆلیزم بە «بوونەوەرێكی سەیر» ناو دەبەن، چونكە لە لایەكەوە دەتوانێت دەنگی پەراوێزخراوەكان و ناڕەزایییە كۆمەڵایەتییەكان بێت، لەلایەكی دیكەشەوە دەتوانێت وەك ئامرازێك لەلایەن چینی نوخبەوە بەكاربهێنرێت، لەگەڵ ئەوەشدا، بە پشتبەستن بە بیرۆكەكانی ڤیلهێلم ڕایش و میشیل فۆكۆ، چۆن دەتوانین ئەو پەیوەندییە ئاڵۆزە لەنێوان بەرهەڵستیی دەسەڵات و بەرهەمهێنانەوەی هەمان دەسەڵات لە ناو پۆپۆلیزم و ڕەوتە فاشیستییەكاندا تێبگەین؟
- ڕاستە پۆپۆلیزم بوونەوەرێكی سەیرە، چونكە لەلایەك دەكرێت وەك بەرجەستەكاری ئیرادەی پەراوێزخراوەكان لێی بڕوانرێت، لەلایەكی دیكەوە دەكرێت وەك كاردانەوەی چینی نوخبە سەیر بكرێت. ڤیلهێلەم ڕایش لە كتێبەكەی بە ناوی سایكۆلۆژیای جەماوەری لە فاشیەتدا، باس لەوە دەكات كە فاشیستەكان هەست و سۆزی یاخیبوو و بەها شۆڕشگێڕییەكان پێكەوە بەكار دەهێنن. توێژینەوەكانی دوای ئیستیعمار باس لە بەكارهێنانێكی داهێنانكارانەی پەراوێزخراوەكان بۆ مۆدێرنیتی دەكەن لە پێناو ڕزگاربوون لە چنگی بونیادە ئیستیعمارییەكان، بەڵام ئەمە هێزی داهێنانكاری كۆمەڵگە نییە، بەڵكو ئەمە گرێدانی بونیادە تەقلیدییەكان و میكانیزمە هاوچەرخە حكوومییەكانە. واتە بە ئەندازەی ئەوەی بەرهەڵستی دەسەڵات دەكات، بە هەمان ئاست ئەم دەسەڵاتەش بەرهەم دەهێنێتەوە. سەرباری ئەوەش هەمیشە ئەگەری گۆڕانكاری لە ئارادایە، بەڵام هەروەك میشیل فۆكۆ دەڵێت، فاشییەت لە نێو هەمووماندا هەیە.
• ئێوە باس لەوە دەكەن كە كۆمەڵگەی مەدەنی، سەرەڕای نییەتی باش و هەوڵەكانی بۆ كەمكردنەوەی توندوتیژی و بەهێزكردنی پەیوەندییە مەدەنییەكان، توانای چارەسەركردنی بنەڕەتیی كێشە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكانی نییە، بەتایبەتی كاتێك دەوڵەت لە بەرپرسیارێتییەكانی خۆی دەكشێتەوە. لەم بارودۆخەدا، ئایا سیاسەتی دوای كۆمەڵگەی مەدەنی چی دەخوازێت و چۆن دەتوانێت ستراتیژییەكی نوێی سیاسی و ئەخلاقی بۆ گۆڕینی ئەو نایەكسانییە بنیاد بنێت؟
- كۆمەڵگەی مەدەنی لە كەسانی نییەت باش پێكهاتووە و سیاسەتەكەیان ئەوەیە كە خۆیان لە سیاسەت دابماڵن. ئەوان كۆمەكێكی كاتی دەستەبەر دەكەن و توانای دابینكردنی چارەسەریان نییە. ڕەنگە بتوانن كار لەسەر كەمكردنەوەی پەنابردنەبەر توندوتیژی بكەن. بۆ نموونە، دەكرێت بنەمای لێبوردەیی ببێتە هۆی ئەوەی پەیوەندییەكان مەدەنی بن، بەڵام ڕەنگە ببنە هۆی بەهێزكردنی جیاوازییەكان بە بێ هەڵوەشاندنەوەی پەیوەندییە نایەكسانەكان. زۆرێك لە چالاكییەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی بەندە بە نییەتی باشی دەوڵەتەوە. مەبەستم ئەوەیە بڵێم هەر كاتێك دەوڵەت دەستبەرداری بەرپرسیارێتییەكانی بوو، ئەوا كۆمەڵگەی مەدەنی تووشی زەحمەتی دەبێتەوە لە گەیاندنی داواكارییەكانی. من پێموایە ئێمە پێویستمان بە سیاسەتی دوای كۆمەڵگەی مەدەنییە، بە چەشنێك كە ستراتیژیەتێكی نوێی سیاسی و ئەخلاقی بهێنینەئاراوە.
• ئێوە ئاماژە بەوە دەكەن كە جەمسەرگیریی پۆپۆلیستی لە نێوان دیموكراتیزەكردنی كۆمەڵایەتی و كەمبوونەوەی دەرفەتە ئابووری و ماددییەكاندا دروست دەبێت، لەگەڵ ئەوەشدا، چۆن دەتوانین لەم دۆخە دژوارە ڕزگار ببین و سیاسەتێك دابمەزرێنین كە تەنیا لە سنووری بەدیموكراتیزەكردنی سیاسەتدا نەوەستێت، بەڵكو بواری پەروەردە و تەندروستی و دروستكردنی دەرفەتی كار و وەبەرهێنانیش بگرێتەوە، بە شێوەیەك كە هەست و سۆزی ئەخلاقی و دادپەروەریش ببێتە بنەمای بواری گشتی؟
- ئەو جەمسەرگیرییە پۆپۆلیستییەی لەئارادایە دژبەرییەك لەخۆ دەگرێت لە نێوان بەدەستهێنانی ئاستێك لە بە دیموكراتیزەكردنی كۆمەڵایەتی، هاوشان بە كەمبوونەوەی دەرفەتە ئابووری و ماددییەكان. دیموكراسییەتی سیاسی دید و تێڕوانینی ئێمە دەگۆڕێت، بەڵام چاكسازییە نیو-لیبڕاڵییەكان دەبنە هۆی ئەوەی ژیانی ڕۆژانەمان نامەدەنی بێت. ئەمەش ڕیشەی پشتیوانیكردنە بۆ شێوازەكانی حوكمڕانیی تاكڕەوی، كە دەبێت ئێمە خۆمان لەم كەموكووڕییە مەترسیدارە ڕزگار بكەین و هەنگاو بەرەو ڕەوتێك بنێین كە تێیدا وەبەرهێنانی زیاتر بكەین لە بواری پەروەردە و تەندروستیی دروستكردنی دەرفەتی كاردا. هەر وەك كۆرنێڵ وێست دەڵێت، لە بواری گشتیدا خۆشەویستی بریتییە لە دادپەروەری، واتە دەبێت دادپەوەری چەق و قورسایی سیاسەت و بواری گشتی بێت، لە بواری تایبەتیشدا هەست و سۆز خۆشەویستییە. لێرەدا مەبەستم ئەوەیە كە دەبێت هەست و سۆزی ئەخلاقی ببنە سەرمەشقمان لە بواری گشتی و لە كایەی سیاسەتدا.
