پڕۆفیسۆر دانیال سێروەر توێژەری باڵا لە پەیمانگای سیاسەتی دەرەوە لە زانكۆی جۆنز هۆپكینز بۆ گوڵان: تەحەددیی سەرەكی لە عێراقدا، تەنیا نەبوونی ئیرادەی سیاسییە بۆ یەكلاكردنەوەی پرسە هەڵپەسێردراوەكانی نێوان هەولێر و بەغدا و جێبەجێكردنی ئەو ڕێككەوتنانەی
پڕۆفیسۆر دانیال سێروەر، یەكێكە لە دیارترین پسپۆڕانی جیهانی لە بواری بەڕێوەبردنی ململانێ و سیاسەتی دەرەوەی ئەمریكا. ئێستا وەك توێژەری باڵا لە پەیمانگای سیاسەتی دەرەوە لە زانكۆی جۆنز هۆپكینز (SAIS) و پەیمانگای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست كار دەكات. سێروەر، خاوەن مێژوویەكی دەوڵەمەندە لە دیپلۆماسییەتدا، وەك ڕاوێژكار لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا و جێگری باڵیۆز لە ڕۆما خزمەتی كردووە. لە ساڵانی نەوەدەكاندا، وەك نوێنەری تایبەت ڕۆڵێكی مێژوویی لە دانوستانەكانی ئاشتی دایتۆن بۆ كۆتاییهێنان بە جەنگی بۆسنە گێڕاوە. هەروەها بۆ ماوەی ١٢ ساڵ جێگری سەرۆكی پەیمانگای ئاشتیی ئەمریكا (USIP) بووە و سەرپەرشتیی پڕۆژەكانی ئاشتیسازی لە عێراق و ئەفغانستان كردووە. بۆ قسەكردن لەسەر بارودۆخی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و عێراق و هەرێمی كوردستان، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر سێروەر ساز كرد.
• هەمیشە جەختت لە ئامرازە مەدەنییەكانی وەك دیپلۆماسی، ناوبژیوانی و بنیادنانی دامەزراوە كردووەتەوە، نەك هێزی سەربازی. لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی ئەمڕۆدا، كام ئامرازی مەدەنی كەمتر بەكاردێت بۆ ئەوەی ڕێگری لەوە بكرێت كە ناكۆكییە سیاسییەكان پەرە نەسێنن بۆ توندوتیژی و پێكدادانی چەكداری؟
- ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل لە ڕووبەڕووبوونەوەی هەڕەشەكانی ئێراندا، بەشێوەیەكی گشتگیر و نزیكەی بە تەواوەتی تەنیا پشتیان بە ئامرازە سەربازییەكان بەستووە. سەبارەت بە غەززە و لوبنان، هەرچەندە هەوڵێكی كەم بۆ ئاوێتەكردنی دیپلۆماسی و هێزی سەربازی هەبووە، بەڵام تەنیا هەندێك ئەنجامی سەرەتاییان لێكەوتووەتەوە، لەوانە ئاڵوگۆڕی بارمتەكان و ڕێككەوتنێكی بنەڕەتی كە دەڵێت دەبێت سەروەریی دەوڵەتی لوبنان ببێتە بنەما بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ حزبوڵڵادا. كەناڵی دیپلۆماسی و نێوەندگیرەكان هەرگیز كەم نین، بەڵكو ئەوەی نییە ئیرادەی سیاسیی پێویستە بۆ كاراكردنی دیپلۆماسی، بەتایبەتی لە ناوخۆی ئیسرائیلدا. لە بارودۆخی ئێستادا، فەرامۆشكراوترین ئامرازی مەدەنی بریتییە لە دیپلۆماسییەكی بەردەوام، جددی و كاریگەر كە پاڵپشت بێت بە ویستێكی ڕاستەقینە بۆ ئەنجامدانی سازشی سیاسی و جێبەجێكردنیان. هەرچەندە نێوەندگیری دەتوانێت هەندێك دەرفەت و دەرچەی نوێ بۆ لایەنەكان بخولقێنێت، بەڵام ئەمە هەرگیز ناتوانێت ببێتە جێگرەوەی بڕیاری بوێرانەی خودی لایەنە ناكۆكەكان بۆ كۆتاییهێنان بە ئاڵۆزییەكان، چونكە بڕیاری كۆتایی هەمیشە هەر لای ئەوانە و پێویستی بە هەنگاوی كردەیی و ئیرادەیەكی ڕاستەقینەی ناوخۆیی بۆ ئاشتی هەیە.
• بەو پێیەی ڕۆڵێكی دیارتان هەبووە لە ئاسانكاریی دیالۆگی نێوان سڕب و بۆسنییەكان و بەشداربوویەكی سەرەكی بوون لە پرۆسەی ئاشتیی دایتۆن، بە بڕوای ئێوە چ وانەیەكی گرنگی ئەزموونی باڵكان هەیە كە دەكرێت لە عێراقدا پەیڕەو بكرێت، بۆ چارەسەركردنی ناكۆكییە هەڵپەسێردراوەكان و ڕەواندنەوەی ئەو بێمتمانەییە قووڵەی لەنێوان پێكهاتە جیاوازەكاندا دروست بووە؟
- پەندەكانی پرۆسەی ئاشتیی دایتۆ،ن تەنیا لە ڕەهەندە ئەرێنییەكاندا كورت نابنەوە، چونكە ئەو بنەما ڕەق و چەقبەستووانەی دابەشكردنی دەسەڵات كە جەنگیان ڕاگرت، هاوكات بوونە كۆسپێكی گەورە لەبەردەم حوكمڕانییەكی كارامە و قووڵكردنەوەی لێكترازانە سیاسییەكان كە دەبوو بەرەبەرە تێپەڕێنرێن. سەبارەت بە عێراق، وڵاتەكە خاوەنی بنەمایەكی گونجاوی دابەشكردنی دەسەڵاتە و پێویستی بە داڕشتنی دەستووریی نوێ، یان دامەزراوەی ئاڵۆزتر نییە. تەحەددیی سەرەكی لێرەدا، تەنیا نەبوونی ئیرادەی سیاسییە بۆ یەكلاكردنەوەی پرسە هەڵپەسێردراوەكانی نێوان هەولێر و بەغدا و جێبەجێكردنی ئەو ڕێككەوتنانەی كە دەكرێن. هەر بۆیە، دەبێت عێراق زۆر وریای ئەوە بێت كە لە وەڵامی بێ متمانەیی نێوان لایەنەكاندا، پەنا بۆ داڕشتنی میكانیزم و ڕێككەوتنی زۆر ڕەق و بەستراو نەبات، چونكە ئەو جۆرە ڕێككەوتنانە لە داهاتوودا دەبنە بەربەستی گەورە لەبەردەم كارگێڕییەكی سەركەوتوودا. پێویستە جەخت لەسەر چاكسازیی ڕاستەقینە و هێنانەدیی ئیرادەی سیاسی بكرێتەوە، نەك زیادكردنی كۆتوبەندە یاساییەكان كە دواجار دەبنە هۆی پەكخستنی دامەزراوەكانی دەوڵەت و درێژەدان بە ناسەقامگیرییەكان لە نێوان ناوەند و هەرێمدا بە شێوەیەكی زۆر قووڵ و مەترسیدار.
• دوای تێپەڕبوونی زیاتر لە دوو دەیە بەسەر ڕووخانی ڕژێمی پێشوو، عێراق هێشتا لەنێوان بەرداشی هەژموونی گرووپە چەكدارەكان و لاوازیی سەروەریی دەوڵەتدا دەناڵێنێت. لە سایەی ئەم دۆخەدا كە تێیدا هێزە نافەرمییەكان خاوەن كاریگەریی سیاسی و سەربازیی بەرفراوانن لە دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەت، گرنگترین و پێویستترین چاكسازیی دامەزراوەیی چییە بۆ ئەوەی دەوڵەتی عێراق بتوانێت ‹قۆرخی بەكارهێنانی هێز› بۆ دامەزراوە نیشتمانییەكان بگەڕێنێتەوە و كۆتایی بە فرەیی ناوەندەكانی بڕیاری سەربازی بهێنێت؟
- پێویستە سەرجەم گرووپە چەكدارەكان بخرێنە ژێر سایەی دەسەڵاتی دەوڵەت و لە چوارچێوەی هێزە ئەمنییەكانی عێراقدا، لەناو یەك فەرماندەیی باڵای یەكگرتوودا یەك بخرێن. دەوڵەت ناتوانێت بە شێوەیەكی كارا و كاریگەر سەروەریی خۆی بەسەر پرسی بەكارهێنانی هێزدا بسەپێنێت، ئەگەر ڕێكخراوە چەكدارەكان خاوەنی پێكهاتەی سەربازی و سیاسیی سەربەخۆ بن لە دەرەوەی ئەو فەرماندەییە نیشتمانییە گشتییە. دەكرێت گرووپە چەكدارە هەرێمییەكان بەردەوام بن، بەڵام ئەمە تەنیا بە مەرجی بوونیان لەژێر سایەی دەسەڵاتێكی مەدەنیی ڕوون لەسەر ئاستی هەرێمی و لە چوارچێوەی سیستمێكی دەستووری و ئەمنیدا دەبێت كە پێشتر لەسەری ڕێككەوتن كراوە. خاڵی جەوهەری و بنەڕەتی لێرەدا ئەوەیە كە دەبێت هێزە ئەمنییەكان بە تەواوی بەرپرسیار و وەڵامدەرەوە بن لە بەردەم دامەزراوە مەدەنییە شەرعییەكاندا. ئەمەش پێویستی بە بوونی زنجیرە فەرماندەییەكی ڕوون و بێگرێ هەیە، بە شێوەیەك هیچ جۆرە تەمومژ و ناڕوونییەك لە ئارادا نەمێنێت سەبارەت بەو لایەنەی كە بە فەرمی ڕێپێدراوە بۆ دەركردنی بڕیارە هەستیارەكان لە پرسی بەكارهێنان و جووڵاندنی هێزە چەكدارەكان لە سەرانسەری خاكی ئەم نیشتمانەدا بە شێوەیەكی گشتی.
• كێشە بەردەوامەكانی نێوان بەغدا و هەولێر لەسەر نەوت، بوودجە و ناوچە جێناكۆكەكان بوونەتە هۆی قەیرانی سیاسی، ئایا چ میكانیزمێكی دامەزراوەیی هەمیشەیی پێویستە بۆ ڕێگریكردن لە تێكچوونی سەقامگیری و دۆزینەوەی چارەسەری بنەڕەتی بۆ سەرجەم ئەم ململانێیانە؟
- پێموایە عێراق لە ئێستادا خاوەنی ئەو میكانیزمانە دامەزراوەییە هەمیشەییانەیە كە پێویستن. ئەنجومەنی نوێنەران و دەسەڵاتی دادوەری ئەو ناوەندە شەرعییانەن كە دەبێت زۆربەی كێشە و بابەتە هەڵپەسێردراوەكانیان تێدا یەكلا بكرێنەوە، بە تایبەتیش ئەو ناكۆكییانەی كە پەیوەستن بە داهاتەكان، بوودجەی گشتی، مووچەی فەرمانبەران و بەرپرسیارێتییە دەستوورییەكان. جارێكی دی جەخت دەكەینەوە كە كێشە بنەڕەتییەكە نەبوونی، یان كەمیی دامەزراوەكان نییە، بەڵكو بریتییە لە نەبوونی ئیرادەیەكی سیاسیی ڕاستەقینە، چ بۆ گەیشتن بە ڕێككەوتنی جێگیر و درێژخایەن و چ بۆ جێبەجێكردنی ئەو بڕیار و ڕێككەوتنانەی كە لە ڕابردوودا واژۆ كراون. بێگومان، دروستكردنی هەر میكانیزمێكی نوێی دیكە ناتوانێت ئەم كێشانە چارەسەر بكات، ئەگەر ئەكتەرە سیاسییە پەیوەندیدارەكان ئیرادەی ئەوەیان نەبێت كە بە نیازپاكی پەنا بۆ دامەزراوە دەستوورییەكانی ئێستا بەرن و ئەنجامە یاساییەكانیان وەك خۆی قبووڵ بكەن و بە تەواوی پیادەیان بكەن لەپێناو پاراستنی بەرژەوەندییە باڵاكانی گشتیی وڵاتدا.
• لە ساڵی ٢٠١٧ دیموكراسی و لێپرسینەوەت بە بنەمای گەیشتن بە ئامانجی نەتەوەیی كورد دەزانی، ئایا ئێستاش پێتوایە بوونی دامەزراوەی دیموكراسیی بەهێز، بناغەی سەرەكی و پێویستە بۆ پێشخستنی ئامانجە سیاسی و نەتەوەییەكانی گەلی كورد لە هەرێمی كوردستاندا؟
- بەهەمان شێوە، پێموایە حوكمڕانیی باش و دروست بایەخێكی زۆری هەیە. بوونی دامەزراوە دیموكراسییەكان، پرسی لێپرسینەوە و متمانەی گشتی بە حكومەت، تەنیا لەبەر گرنگیی خۆیان نییە، بەڵكو شەرعییەتی دامەزراوە سیاسییەكان و ئەو داواكارییانەیش بەهێزتر دەكەن كە لە پێناو بەرژەوەندیی گەلەكەیاندا دەیكەن. من هەمان دیدگام بۆ بەغداش هەیە. بوونی دامەزراوەی دیموكراسیی زۆر بەهێزتر و حكومەتێكی شەفاف و لێپرسراوتر لە سەرتاسەری وڵاتی عێراقدا، پێداویستییەكی هەنووكەیی و سەرەكین. ئەم هەنگاوانە بەتایبەتی بۆ هەرێمی كوردستان گرنگییەكی یەكجار زۆریان هەیە، تا بتوانێت لەم ڕێگەیەوە ئامانجە سیاسی و نەتەوەییەكانی بەو شێوەیە بەرەوپێش ببات كە متمانەی جێگیریی ناوخۆیی و ڕێزی نێودەوڵەتیی بۆ خۆی و قەوارەكەی بەدەست بهێنێت، چونكە ئەمە تەنیا ڕێگەی سەركەوتنی ڕاستەقینەیە بۆ هەر گەلێك لە جیهاندا.
• لە كاتی گۆڕانی ئەركی ئەمریكا لە عێراق بەرەو هەماهەنگیی مەدەنی، واشنتن دەبێت گرنگی بە كام بواری دیپلۆماسی، ئابووری یان پەروەردەیی بدات بۆ پاراستنی سەقامگیری لە عێراق و هەرێمی كوردستان؟
- پێموایە هایدرۆكاربۆنەكان، چاك بێت یان خراپ، بنەمایەكی درێژخایەنی سەرەكیین بۆ سەرجەم جۆرەكانی هەماهەنگی لە عێراقدا. ڕاكێشانی كۆمپانیا گەورە ئەمریكییەكان بۆ وەبەرهێنان، دەبێتە مایەی پتەوكردنی پەیوەندییە دیپلۆماسی، ئابووری، پەروەردەیی و دامەزراوەییەكان. وەبەرهێنان بەرژەوەندییەكی بەردەوام و پەیوەندییەكی وا دروست دەكات كە لە چوارچێوەی ئەمنی تێدەپەڕێت و دەبێتە بناغەیەكی كردەیی بۆ هاوكاریی فراوانتر لەنێوان ئەمریكا، عێراق و هەرێمی كوردستاندا. هاوكات، كوردستان لە ڕووی جوگرافییەوە خاوەن پێگەیەكی زۆر ستراتیژییە، بەتایبەت لەم سەردەمەی كە هاتوچۆ بە ناو گەرووی هورمز و «باب ئەلمەندەب»دا ڕووبەڕووی نادڵنیایی بووەتەوە. ئەم هەڵكەوتە جوگرافییە دەكرێت لە ئایندەدا گرنگییەكی زۆر زیاتری هەبێت بۆ كەرتی وزە، بازرگانی و پێكەوەبەستنەوەی ناوچەیی. هیوادارم هەرێمی كوردستان بتوانێت ئەم تایبەتمەندییە ستراتیژییە بە شێوەیەكی زۆر كاریگەر و لێهاتوو بەكار بهێنێت بۆ چارەسەركردنی بنەڕەتیی ئەو تەحەددی و گرفتە جۆراوجۆرانەی كە لە دوای نەمانی ڕژێمی پێشووی عێراقەوە تا ئێستا بەردەوامن. ئەم جۆرە پەرەپێدانە گشتگیرە نەك تەنیا سەقامگیریی سیاسی لێدەكەوێتەوە، بەڵكو گەرەنتییەكی یەكجار بەهێزە بۆ گەشەپێدانی ئابوورییەكی سەقامگیر و سەردەمییانە لە تەواوی ناوچەكەدا بە گشتی. بە كورتی، كلیلی گەیشتن بە ئاسۆیەكی ڕوونتر و گەشاوەتر بۆ داهاتوو لە ناوچەكەدا، بەستراوەتەوە بەو وەبەرهێنانە گەورە و ستراتیژییانەی كە دەتوانن بەرژەوەندیی هاوبەش و هەمیشەیی لە نێوان لایەنەكاندا بنیاد بنێن. ئەمەش بێگومان هەنگاوێكی مێژوویی و چارەنووسساز دەبێت بۆ چەسپاندنی سەقامگیری و خۆشگوزەرانی بۆ هەموو گەلان لە ناوچەكەدا.
