پڕۆفیسۆر فیلیپ كرایێنبڕۆك بەڕێوەبەری دیراساتی ئێران لە زانكۆ گۆتینگن لە ئەڵمانیا بۆ گوڵان: سەرچاوە نووسراوەكانی مێژووی كورد زۆرجار ڕەنگدانەوەی ڕوانگەی چینی دەسەڵاتداری نا-كوردن
پڕۆفیسۆر دكتۆر فیلیپ كرایێنبڕۆك، ئەكادیمیستێكی بواری ئێرانیاتە، كە لە نێوان ساڵانی ١٩٩٦ بۆ ٢٠١٧ بەڕێوەبەری خوێندنی ئێرانی بوو لە زانكۆی گۆتینگن لە وڵاتی ئەڵمانیا. ئەو بە درێژایی كاروانی زانستیی خۆی لە زانكۆكانی ئۆترێخت، لایدن و سۆئاس لێكۆڵینەوەی ئەنجام داوە. لێكۆڵینەوەكانی زیاتر سەرنج دەخەنە سەر ئایینی زەردەشتی، ئێزدیاتی، كەمینە ئایینییە كوردییەكان و ئەدەبیاتی زارەكی. هەروەها وەك سەرنووسەری ڕاوێژكار بۆ بەشی خوێندنی كوردی لە ئینسایكلۆپیدیای ئێرانیكادا كار دەكات. بۆ قسەكردن لەسەر ئایینە جیاوازەكانی كوردستان و نەریتە زارەكییەكان كە پاشان كراون بە دەق، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ پڕۆفیسۆر فیلیپ كرایێنبڕۆك ئەنجام دا.
• نەریتە زارەكییە ئایینییەكانی كوردستان چی دەربارەی مێژووی كولتووریی كورد دەردەخەن كە لە سەرچاوە نووسراوەكاندا نییە؟ سنوورەكانی بەكارهێنانی ئەم بەڵگانە چین و چۆن دەكرێت بە شێوازێكی زانستی سوودیان لێ وەربگیرێت؟
- پێش بەكارهێنانی هەر دەقێكی مێژوویی وەك بەڵگە، پێویستە لێكۆڵینەوە لە ڕەسەنایەتی و دروستییەكەی بكرێت. سەرچاوە نووسراوەكانی مێژووی كورد زۆرجار ڕەنگدانەوەی ڕوانگەی چینی دەسەڵاتداری نا-كوردن. لە بەرانبەردا، سەرچاوە زارەكییەكانی وەك لاوك، حەیران و شینگێڕییەكان، یارمەتیدەرن بۆ تێگەیشتن لە «مێژوو لە خوارەوە»، واتە چۆنیەتیی یادكردنەوەی ڕابردوو لەلایەن خەڵكی ئاساییەوە، بەتایبەت كە كێش و مۆسیقای هۆنراوەكان ڕێگرن لە گۆڕانی خێرای دەقەكان. هاوكات، تەركیزی من لەسەر مێژووی ئایینەكانە بە بەكارهێنانی مێتۆدێك بۆ تێگەیشتن لە چۆنیەتیی ئەزموونكردنی ئایین لە لایەن پەیڕەوانیەوە. بۆ جێبەجێكردنی ئەمەش، هاوكاريیم لەگەڵ باوەڕداراندا كردووە و ئەوان ڕاهێنراون بۆ ئەنجامدانی چاوپێكەوتنی نیمچە-ڕێكخراو لەگەڵ پەیڕەوانی دیكەدا. پاشان دەرەنجامەكانم شی كردەوە و بەشێكیشم بە زمانی ئینگلیزی بڵاو كردەوە. ئەم ڕێكارە پێویستی بە هەوڵێكی زۆر هەیە، بەڵام بەرهەمی زۆر بەنرخ بەدەستەوە دەدات. لە كۆتاییدا، تێڕوانینی ڕۆژاواییەكان كە پێیانوایە چەمكی «ئایین» لە تەواوی جیهاندا تەنیا یەك مانا و پێناسەی هاوشێوەی هەیە، بە تەواوی بۆچوونێكی ناڕاست و زۆر دوور لە ڕاستی و مێژووی ژیانی كۆمەڵگەكانی جیهانە.
• لە پەڕتووكە هاوبەشەكانتاندا لەگەڵ خەلیل جندی، ڕوانگەی ڕەسەنی ئێزدییەكان بۆ تێگەیشتنی خودا، تاوسی مەلەك و سیستمی ئەخلاقی چۆن ڕوون كراوەتەوە؟ چەمكە هەرە شێوێندراوەكان لەلایەن دەرەكییەكانەوە كامانەن؟ هەروەها، قوتابخانە و میدیاكانی هەرێمی كوردستان چۆن دەتوانن قووڵایی مەعریفی و فیكریی ئەم نەریتە ئایینییە پێشكەش بكەن، بەبێ ئەوەی تەنیا لە چوارچێوەی فۆلكلۆر، ڕێوڕەسم و مێژووی چەوسانەوەدا كورتی بكەنەوە؟
- دەقە ئایینییەكانی ئێزدی گوزارشت لە چیرۆكگەلێكی ناسراو دەكەن كە لە ناو جڤاكدا ڕەنگدانەوەیەكی بەهێزیان هەیە. بەپێی ئەم بیروباوەڕە، خوداوەند بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ دەست لە كاروباری جیهان وەرنادات، بەڵكو بەڕێوەبردنی گشتی گەردوونی سپاردووە بە تاوسی مەلەك و حەوت سەرەكە. تاوسی مەلەك بڕیاردەری سەرەكییە لەسەر چاكە و خراپەی جیهان، كە تەنیا مرۆڤە داناكان لەم حیكمەتە قووڵە تێدەگەن. توێژینەوەكانمان دەریدەخەن، ئەم جیهانبینییە كۆنە بۆ سەردەمی پێش ئیسلام دەگەڕێتەوە. لێكدانەوەی چاكە و خراپە لەلایەن تاوسی مەلەكەوە، بووە هۆی ئەوەی دراوسێ نائێزدییەكان بە چاوێكی دیكە تەمەشای بكەن و هاوشێوەی هێزە نەرێنییەكانی پاشخانی بیركردنەوەی خۆیانی دابنێن. ئەم تێگەیشتنە نادروستە وای كرد كە ئێزدییەكان ڕووبەڕووی تۆمەتی ناڕەوا ببنەوە. تەنانەت بەهۆی فشاری كولتوورییەوە، هەندێك لە ئێزدی و یارسانەكانیش كەوتنە ژێر كاریگەریی ئەم تێڕوانینە شێوێندراوە. ناوزەدكردنی ئەم پێكهاتانە بە پەرستنی هێزە تاریكەكان، زیانێكی كۆمەڵایەتیی گەورەی پێگەیاندوون. ڕاستكردنەوەی ئەم دۆخە پێویستی بەوەیە كە دامەزراوە ڕۆشنبیری و فەرمییەكانی كوردستان بایەخی تەواو بە پاشخانی مێژوویی و بیروباوەڕی ڕاستەقینەی پێكهاتەی ئێزدی و یارسان بدەن.
• لە سایەی نامەركەزیبوونی دەسەڵاتی ئایینی لە ئێزدیاتیدا، نەوەی كۆچبەری ئەوروپا چۆن لەگەڵ فرەیی سەرچاوە نەریتییەكان دەگونجێن؟ پێویستە دەسەڵاتە فەرمییەكانی كوردستان لە چی تێبگەن، پێش ئەوەی هەوڵی ڕێكخستن، نوێنەرایەتیكردن، یان چاكسازیكردن لەم سیستمە ئایینییە بدەن كە لە دەقێكی نووسراوی ناوەندی ناچێت؟
- شیعرە پیرۆزەكانی ئێزدی و یارسان هاوشێوەی دەقە نووسراوەكانی دیكە سەرچاوەی سەرەكین. دەسەڵاتی ئایینی بە شێوەی بۆماوەیی لە ڕێبەرەوە بۆ هەر یەك لە شوێنكەوتووان دەگوازرێتەوە و ئەم پەیوەندییە فەرمییە بۆ هەمووان پێویستە. هەرچەندە فێركارییەكانی زنجیرە ڕۆحییەكان بە تێپەڕبوونی كات كەمێك جیاوازییان تێدا دروست بووە، بەڵام ئەمە نەبووەتە كێشە، چونكە كولتووری زارەكی، فرەیی قبووڵ دەكات و ڕاستی لە یەك دیدگادا قەتیس ناكات. ئێستا بە هۆی گەشەی خوێندەواری و زۆربوونی دەقە چاپكراوەكان، ئەم دوو كۆمەڵگە دێرینەیە ڕووبەڕووی چەندین پرسیاری نوێ و ئاڵۆز بوونەتەوە كە پێویستە وەڵامێكی گونجاویان بۆ بدۆزنەوە، تا بتوانن ناسنامە و بەها دێرینەكانی خۆیان لە ناو ئەم جیهانە نوێیەدا بە باشی بپارێزن.
• ئەم فرەیی ئایینییە، چی دەربارەی ناسنامەی كولتووری كوردی دەردەخات؟ هەرێمی كوردستان چۆن دەتوانێت ئەم پێكهاتانە وەك بەشێكی دانەبڕاو لە مێژووی خۆی نیشان بدات، لە كاتێكدا كە ڕێز لە تایبەتمەندی و تێگەیشتنی جیاوازی هەر كۆمەڵگەیەك بگرێت بۆ خۆی و بە تەواوی خۆی لە سەپاندنی یەك گێڕانەوەی نەتەوەیی، یان ئایینی بەدوور بگرێت؟
- پێویستە لایەنە پەیوەندیدارەكان و دەسەڵاتداران گێڕانەوە ناڕاستەكانی سەر ئەم پێكهاتانە بە درۆ بخەنەوە و ئاسایشی تەواویان بۆ دابین بكەن، تا بەبێ ترس پەیڕەوی لە ئایینەكەیان بكەن. هەرچەندە ئێزدییەكان لەم بوارەدا پێشكەوتنی بەرچاویان بەدەست هێناوە، بەڵام دڵەڕاوكێ و ترس هێشتا سێبەری خستووەتە سەر بیركردنەوە و هەڵوێستی كاكەییەكان لە ناوچەكەدا و پێویستیان بە پاڵپشتییە.
• چۆن ئاوێتەبوونی مۆسیقا، كەلام و ڕێوڕەسم لە نەریتی یارساندا، جوگرافیای مێژوویی نێوان ئێران و عێراق ڕوون دەكاتەوە و بەبێ بەراوردكاریی چەواشەكارانە لەگەڵ ئێزدیاتی، تێگەیشتنمان لەسەر ڕەهەندە ئاینییەكانی كۆمەڵگەی كاكەیی لە هەرێمی كوردستان قووڵتر دەكاتەوە؟
- مرۆڤ لەوانەیە بپرسێت چۆن گەیشتووینەتە جیاكردنەوەی ئەو دیاردە هەمەجۆرانەی كە بۆ كەسانی دی وەك لایەنەكانی یەك بابەت دەردەكەون. توێژینەوەی نوێی كولتوورە زارەكییەكان بە ڕوونی پیشان دەدات كە مەیلی مرۆڤ بۆ گەڕان بەدوای پێناسەی ورد و متمانەنەكردن بە زانیارییە ناخییەكان، بەشێكە لە نەریتە نووسراوەكان. لەم كولتوورە زارەكییانەدا، هەموو ئەم لایەنانە بەشێكن لە شێوازی ژیانی دروست. هاوكات، ئەم بابەتە وای كردووە ڕوونكردنەوەی ئایینی یارسان و ئێزدی بۆ كەسانی دەرەكی كارێكی زۆر قورس بێت.
• جینۆسایدی ئەنفال و ئێزدییەكان چۆن شێوازی گواستنەوەی یادەوەریی بەكۆمەڵ دەگۆڕن؟ چۆن دامەزراوە ئەكادیمی و فەرمییەكانی هەرێمی كوردستان دەتوانن بەبێ تێكەڵكردنی تایبەتمەندیی ئەم كارەساتانە، بەرپرسیارێتیی یاسایی و مۆراڵیی خۆیان لە پاراستنی مافی خاوەندارێتیی ڕزگاربووان بەسەر تۆماركردنی مێژووەكەیاندا جێبەجێ بكەن؟
- بیرەوەریی گشتی و بەكۆمەڵ هەمیشە مەیلی ئەوەی هەیە كە ئەزموونە تاڵ و ترسناكەكان بە یەكەوە گرێ بدات، وەك ئاماژەدانی ئێزدییەكان بۆ ٧٢ فەرمانەكە. هەر بۆیە، دەكرێت جینۆسایدی ئەنفال و كارەساتی ٢٠١٤ی ئێزدییەكان پێكەوە توێژینەوەیان لەسەر بكرێت، بەو مەرجەی كە تایبەتمەندییەكانی هەر یەكێكیان بەتەواوی ڕێزی لێ بگیرێت. بە گشتی، ئەم جۆرە كارەساتە گەورانە دەبنە مژاری سەرەكیی بالاد، لاواندنەوە، شیوەن و گشت توخمە دەوڵەمەندەكانی دیكەی كولتووری زارەكی لە ناو بیرەوەریی مێژوویی ئەو گەلانەدا.
• تا چەند بەراوردكردنی ئێزدیاتی و یارسانێتی بە پاشماوەی زەردەشتییەت لە ڕووی مێژووییەوە دروستە؟ توێژەران و پەروەردەكارانی هەرێمی كوردستان چۆن دەتوانن مێژوو و میراتە هاوبەشەكان ڕوون بكەنەوە، بەبێ ئەوەی تایبەتمەندێتیی جیاوازی ئەم نەریتانە لە چیرۆكێكی سادەكراوەدا كورت بكەنەوە؟
- ئەنجامی توێژینەوەی ئەم دواییەم لەسەر سرووشتی زارەكیی زەردەشتییەتی سەرەتایی دەریدەخات كە گاتاكانی (كە بە واتای سروودەكان دێت) زەردەشتی پەیامبەر، ڕەنگدانەوەی جیهانبینییەكی تەواو نوێ بوون. پێشتر، هۆزە ئێرانییەكان پەیڕەویی ئایینە ڕەسەنەكەی نێوان هیندی و ئێرانییەكانیان دەكرد. ئەم نەریتە كۆنەی پێش گاتاكان، لەلایەن گرووپێكی دیاریكراو لە پیاوانی ئایینییەوە دەگوازرایەوە، چونكە زۆربەی هۆزەكان هەرگیز گاتاكانیان نەبیستبوو. پێموایە باوك و باپیرانی كورد پەیڕەویی ئەم نەریتە دەرە-گاتاییەیان بە پاكترین شێوە پاراستووە. خوداوەند میترا ڕۆڵێكی سەرەكیی لەم جیهانبینییەدا گێڕاوە، كە دەكرێت بەم نەریتە بگوترێت پرۆتۆ-میتراسیزم. ئێستاش هەردوو نەریتی ئێزیدی و یارسان ڕەنگدانەوەی توخمەكانی ئەم ئایینە كۆنەن. هاوشێوەییەكەیان لە پێكهاتەی گشتیی تیۆلۆژیی ناوەكی و ڕێوڕەسمەكاندایە وەك جەژن و ڕۆژوو، بەڵام ئەم دووانە بۆ ماوەیەكی مێژوویی زۆر درێژ بە جیاواز گەشەیان كردووە و ئێستا تەواو لە یەكتر جیاواز بوونەتەوە.
• هاوكارییە ئەكادیمییەكانتان چۆن لێكدانەوەی دەقە پیرۆزەكانی گۆڕی؟ دامەزراوەكانی هەرێم چۆن دەتوانن هاوسەنگی لە نێوان توێژینەوەی زانستی و پاراستنی نهێنییەكانی كۆمەڵگە كەمینەكانی وەك ئێزدی و كاكەییدا دروست بكەن، تا لەبری دۆكیۆمێنتكردنی سادە، ببنە هاوبەشی خاوەن بڕیار لە لێكدانەوەی كەلەپوورەكەیاندا؟
- تۆماركردن و بەڵگەنامەكردنی ئایینە پەیڕەوكراوەكانی كۆمەڵگە هاوچەرخەكان، بەبێ هاوكاریی كەسێكی ناوخۆیی كە لەناو خودی بیروباوەڕەكەدا لەدایك بووبێت، كارێكی زۆر دژوار و مەترسیدارە. چونكە زۆرجار پرسیاری توێژەرێكی دەرەكی بۆ پەیڕەوان ناڕوونە و بە ناپێویست دێتە پێش چاو، تەنیا خۆیان دەتوانن لە قووڵایی مەبەستەكان تێبگەن. لە لایەكی دیكەوە، بەدەستهێنانی ڕەزامەندیی بەكۆمەڵ و گشتییش كێشەیەكی زۆر سەرەكییە، چونكە كۆمەڵگە هەمیشە یەكدەنگ نییە.
كاتێك لە ساڵی ١٩٩٠دا بۆم دەركەوت كە ئێزدییەكان خاوەنی كەلەپوورێكی دەقیی زارەكین، بڕیارم دا هاوكاریی ئەو زانایانە بكەم كە پێشتر هەندێك دەقیان نووسیبووەوە. لەو كاتەدا، ئەم هەنگاوە ڕووبەڕووی پشتگیری و دژایەتییەكی توند بووەوە. سەرەڕای ئەمەش، كارەكەمان بووە هۆكارێكی هاندەر بۆ زانایانی دیكەی ئێزدی تا دەست بە بڵاوكردنەوەی زانیارییەكانیان بكەن. دەرەنجامی ئەمەش ناسینی باشتر و قبووڵكردنی فراوانتری ئایینەكە بوو لەلایەن دەسەڵاتدارانی كوردەوە.
پێوەری سەرەكیی من تەنیا كاركردن و لێكۆڵینەوەیە لەسەر ئەو دەقانەی كە لە ڕووی گشتییەوە بەردەستن، تا بۆ هەر كەسێك كە زمانی نیشتمانی، یان پەیوەندیدار دەزانێت، بە تەواوی دەستپێڕاگەیشتوو و ڕوون بن.
