باڵیۆز ماوریزیۆ مێلانی، دیپلۆماتكاری دێرینی كۆماری ئیتاڵیا و مامۆستای زانستە سیاسییەكان لە زانكۆی «لینك كامپوس». مێلانی، كە لە ساڵی ٢٠٠٦ وەك باڵیۆزی فەرمیی ئیتاڵیا لە عێراق دەستنیشان كرا، خاوەن ئەزموونێكی زۆر و دەوڵەمەندە لە پرسەكانی فیدڕاڵییەتی دەستووری، مێژووی دیپلۆماسی و ستراتیژییە نوێیەكانی ئەوروپا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا.

لەم دیمانەیەدا، تیشك دەخەینە سەر بارودۆخی سیاسی و ئەمنیی عێراق و هەرێمی كوردستان لە ساڵی ٢٠٢٦، بەتایبەت دوای ئاڵۆزییەكان، گرژییە سنوورییەكان، هێرشە درۆنییەكانی ئەم دواییە و كێشەكانی كەرتی وزە و نەوت. هەروەها پەیوەندییە مێژوویی و دووقۆڵییەكانی نێوان ڕۆما و هەولێر تاوتوێ دەكەین. ئەم گفتوگۆیە هەوڵێكە بۆ تێگەیشتنێكی قووڵتر و ڕوونتر لە ئایندەی ناوچەكە لە ڕوانگەی دیپلۆماتكارێكی خاوەن ئەزموون كە شارەزاییەكی تەواوی لە مێژوو و واقیعی سیاسیی عێراق و هەرێمی كوردستا هەیە.

 

• كاتێك لە ٢٠٢٦ەوە سەیری ئەزموونی باڵیۆزبوونت لە عێراق دەكەیت، كام بڕیارانە دەوڵەتیان بەهێز كرد و كامانە كێشەكانیان قووڵتر كردەوە؟ ئایا هاوبەشە نێودەوڵەتییەكان تەنیا جەختیان لەسەر سەقامگیریی دەسەڵاتی سەرەوە كردەوە، بەبێ ئەوەی گرنگی بە شەرعییەتی ناوخۆیی و ڕێككەوتنی سیاسیی گشتگیر بدەن؟

- لە كۆتاییی ساڵی ٢٠٠٦دا، ئۆپەراسیۆنی «بابلۆنی كۆن - Ancient Babylon» كۆتایی پێهات، كە ئامانجی پشتگیریكردنی هێزە ئەمنییە ڕاهێنراوەكانی عێراق (سوپا و پۆلیس) بوو لە پارێزگای زیقار، بەمەش لیوای سەربازی ئیتاڵی لەو ناوچەیە كشایەوە.

سەرەڕای ئەمە، هاوكارییەكانی ئیتاڵیا بۆ پاراستنی ئاسایشی عێراق لە ڕێگەی نێردەی مەشق و ڕاهێنانی «ناتۆ»وە بەردەوام بوو، بەتایبەت لە ڕێگەی مەشقپێكردنی پۆلیسی فیدڕاڵی لەلایەن كارابینیێری (Carabinieri)یەوە، لەپاڵ چالاكییەكانی بنیادنانی دامەزراوە مەدەنییەكاندا. هاوكات لە زیقار، تیمی ئاوەدانكردنەوەی پارێزگا بە سەركردایەتیی ئیتاڵیا هێشتا مابووەوە.

لەو قۆناغەدا، دوو هۆكار بوونە مایەی بەهێزبوونی دەوڵەتی عێراق، یەكەم، ئەو سیاسەتەی كە ژەنەڕاڵ پێترایۆس بە پاڵپشتیی ئێمە پەرەی پێدا، كە لە هاوكاری و سازان لەگەڵ هۆزە عەرەبە سوننەكاندا كورت دەبووەوە، ئەو هۆزانەی دژی قاعیدە و پاشماوەی بەعس وەستانەوە، هەرچەندە بە هۆی گومانی حكومەتەوە، تێكەڵكردنیان بە هێزە فەرمییەكان كارێكی ئاسان نەبوو.

دووەم، ئەو هەنگاوانەی سەرۆك وەزیران «مالیكی» بۆ كۆنتڕۆڵكردنەوەی پارێزگای بەسرە گرتیە بەر، لەسەر حیسابی گرووپە چەكدارە یاخیبووە شیعەكان كە خەریكی قاچاخچێتیی نەوت بوون و ئێران بە شێوەیەكی ڕێژەیی پشتیوانیی دەكردن. هەرچەندە تاران بۆ پاراستنیان دەستتێوەردانی نەكرد. لەم ئۆپەراسیۆنەدا، ئەو هێزە ئەمنییانەی لەلایەن كارابینیێرییەوە ڕاهێنرابوون، ڕۆڵێكی كاریگەریان بینی.

كەچی بەداخەوە، لە ماوەی خولی دووەمی سەرۆكایەتیی مالیكیدا، سیاسەتە تائیفییەكان دووبارە كەلێنیان لە نێوان حكومەت و پێكهاتەی عەرەبی سوننەدا دروست كردەوە، ئەمەش زەمینەی بۆ سەرهەڵدانی داعش خۆش كرد. لەم چوارچێوەیەدا، گرتنەبەری نزیكبوونەوەیەكی بنكەیی (خوارەوە بۆ سەرەوە) لەسەر ئاستی ناوخۆیی و لەسەر بنەمای پاڵپشتیكردنی هێزە خۆجێییەكان بوو.

• ئایا ناكۆكییەكانی ئێستای نێوان بەغدا و هەولێر لەسەر بوودجە و مووچە، بە هۆی ناڕوونیی دەستوورەوەیە، یان جێبەجێكردنی بژاردەئامێز و نەبوونی ویستێكی ڕاستەقینەیە بۆ فیدڕاڵیزم؟ چ میكانیزمێكی دەستووریی بەردەوام، دەتوانێت پێگەی یاسایی هەرێمی كوردستان بپارێزێت و ڕێگری بكات لەوەی بژێویی فەرمانبەران و هاووڵاتیان بكرێنە ئامرازی فشاری سیاسی لە دژیان؟

- سەركردایەتیی سیاسی و كارگێڕیی هەرێمی كوردستان، چ لە ناوخۆی هەرێمەكەدا و چ لە بەغدا، توانیویانە بە دیدێكی واقیعبینانە و پراگماتییانە سەرپەرشتیی كێشە و پەیوەندییەكان لەگەڵ حكومەتی فیدڕاڵدا بكەن. ئەمەش لە ڕێگەی چارەسەركردنی پرسەكانی داهاتی نەوت، گواستنەوەی سەرچاوە داراییەكان و ڕۆڵی پێشمەرگە لە ئاسایشی عێراقدا بوو، كە یەكێتیی فیدڕاڵیی بەپێی دەستوور پاراست. لەم چوارچێوەیەدا، بە هۆی پاڵپشتییە نێودەوڵەتییەكانەوە، بەتایبەت هاوكارییە گرنگەكانی دەوڵەتی ئیتاڵیا بۆ هێزە فیدڕاڵییەكان و هێزەكانی پێشمەرگە، لایەنەكان توانییان بەسەر قەیرانی داعشدا بە تەواوی زاڵ ببن و ئاسایش و سەقامگیریی ناوچەكە بە هاوبەشی بپارێزن لە پێناو بەرژەوەندیی گشتی و دابینكردنی پاشەڕۆژێكی گەشتر و ئارامتر بۆ تەواوی پێكهاتە و نەتەوە جیاوازەكانی عێراق.

• بایەخی سیاسیی بەخشینی مێدالیای ڕێزلێنانی «خاچی گەورەی ئەستێرەی ئیتاڵیا» بە نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان چییە؟ ئایا ئەمە نیشانەی مۆدێلێكی تایبەتی دیپلۆماسیی ئیتاڵیایە بەرانبەر بە هەرێمی كوردستان كە وڵاتانی ئەوروپا سوودی لێ ببینن؟ چۆن دەكرێت ئەم هاوبەشییە دووقۆڵییە لە چوارچێوەی دەستووری و فیدڕاڵیی عێراقدا زیاتر پەرەی پێ بدرێت؟

- من شانازیی ئەوەم بەدەستهێنا كە لە چەندین دەرفەتدا لەگەڵ سەرۆك نێچیرڤان بارزانی كۆببمەوە لە كاتی سەرۆكایەتیكردنی كابینەی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا، ئاڵوگۆڕی بیروڕای ئەرێنی و بەپیتمان ئەنجام دا سەبارەت بە پەیوەندییە دووقۆڵییەكان لە كایە جیاوازەكاندا و سەرجەم پێشهاتە سیاسییە نوێیەكان لە عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

بڕیاری سەرۆك سێرجیۆ ماتارێلا بۆ بەخشینی نیشانی «خاچی گەورەی سوارچاكی ئەستێرەی ئیتاڵیا» بە بەڕێزیان، ددانپێدانانێكی فەرمییە بە ڕۆڵی دیار و گرنگی بەڕێزیاندا لە بەرەوپێشبردنی پەیوەندییە نزیكەكانی نێوان دەوڵەتی ئیتاڵیا و هەرێمی كوردستان، هاوكات بۆ بەشدارییە كاریگەرەكەی لە تێكشكاندنی تیرۆردا، ئارامكردنەوەی دۆخی ناوخۆیی عێراق و دیدگا هێمنەكەی لەگەڵ سەرجەم وڵاتانی دراوسێدا.

دەتوانم ئەوەش دەرببڕم كە لای ئیتاڵیا، سیستمی فیدڕاڵیی جێگیركراو لە دەستووری عێراقدا، نموونەیەكی گەلێك گونجاوە بۆ ئەوەی چۆن كێشە هاوشێوەكان بە ئاشتی چارەسەر بكرێن، ئەمەش دەقاودەق ئەزموونی سەركەوتووی خۆمانمان بەبیر دەهێنێتەوە لەگەڵ هەرێمی خاوەن خۆبەڕێوەبەریی تایبەتی (ئالتۆ ئادیجێ-سودتیرۆڵ) كە زۆرینەی دانیشتووانەكەی بە زمانی ئەڵمانی دەدوێن، تەنانەت لەو لایەنەشەوە كە پەیوەندیدار بوو بە پەیوەندییەكانمان لەگەڵ نەمسا، هەرچەندە بێگومان هۆشیاری ئەوەشین كە ئێمە لێرەدا تەنیا باسی نزیكەی ٠.٥٪ی كۆی گشتیی دانیشتووانی ئیتاڵیا دەكەین.

• تا چەند ڕاپۆرتەكەی ئاكسیۆس لەسەر ڕۆڵی نێچیرڤان بارزانی لە ناوبژیوانیی نێوان ئەمریكا و ئێراندا، گرنگیی پێگەی دیپلۆماسیی هەرێمی كوردستان نیشان دەدات؟ ئایا ئەم هەوڵە دیپلۆماسییانە دەتوانن لە سایەی گرژییە ناوچەییەكان و گوشارەكاندا، پێگەی هەولێر وەك ناوەند و پردێكی باوەڕپێكراوی نێودەوڵەتی بۆ نزیككردنەوەی لایەنە ناكۆكەكان لە داهاتوودا بەهێز بكەن؟

- ڕاپۆرتەكەی ئاكسیۆس لەسەر داواكاریی نهێنی بۆ دروستكردنی كەناڵێكی نوێی پەیوەندی لە نێوان بەڕێز نێچیرڤان بارزانی و سوپای پاسداران، دەرخەری پێگەی گرنگ و متمانەپێكراوی ئەوە لەسەر ئاستی ئەمریكا و ئێران، هاوكات نیشانەی بایەخی هەرێمی كوردستانە وەك ئەكتەرێكی كاریگەری ناوچەیی. بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، پێویستە بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ ئەم بابەتەدا بكرێت، چونكە لەم دۆخە ئاڵۆزە و لە نێوەندی ململانێكانی پەیوەست بە ئێرانەوە، ئەگەری هەیە هەرێم ڕووبەڕووی كردەوەی دوژمنكارانە ببێتەوە. بۆیە گرتنەبەری دیپلۆماسییەكی ژیرانە و پاراستنی هاوسەنگییەكی سیاسیی زۆر ورد، ئێجگار گرنگە بۆ دووركەوتنەوە لە هەر لێكەوتەیەكی مەترسیدار، یان نەخوازراو كە زیان بە بەرژەوەندییە باڵا و ستراتیژییەكانی گەلی كوردستان بگەیەنێت لەم بارودۆخە هەستیارەی ئێستادا.

• ئەگەر دیپلۆماسی لە ململانێی نێوان ئەمریكا، ئیسرائیل و ئێراندا شكست بهێنێت، چ سیناریۆیەك چاوەڕوانی عێراق و هەرێمی كوردستان دەكات؟ چۆن بەغدا و هەولێر دەتوانن سەروەریی نیشتمانی بپارێزن، ڕێگری بكەن لەوەی خاك و ئاسمانیان ببێتە گۆڕەپانی شەڕی لایەنە نەیارەكان و لە هەمان كاتدا بە شێوەیەكی كاریگەر بەشداری لە دیپلۆماسیی هەرێمایەتیدا بكەن؟

- لە سەرەتای سەرهەڵدانی ئاڵۆزی و ناكۆكییە ناوخۆیی و هەرێمییەكاندا، گرووپە چەكدارە تائیفی و مەزهەبیی جۆراوجۆرەكان لە عێراقدا ڕۆڵێكی مێژوویی و كاریگەریان گێڕاوە، كە زۆرجار وەك ئامراز و بریكاری لایەنداری و وڵاتانی هاوسێی دەوروبەر بۆ چەسپاندنی ئەجێندا و بەرژەوەندییە سیاسییە جیاوازەكان كاریان كردووە. یەكێك لە ئامانجە سەرەكی و هەمەلایەنەكانی حكومەتی فیدڕاڵیی عێراق لە سایەی سەرۆك وەزیرانە جیاوازەكاندا، هاوكات لەگەڵ حكومەتی هەرێمی كوردستان، هاندانی باشتركردنی پەیوەندییە دیپلۆماسییەكانی نێوان كۆماری ئیسلامیی ئێران و وڵاتانی عەرەبیی سوننەمەزهەب بووە، ئەمەش بە مەبەستی ڕێگریكردن بووە لەوەی كە ململانێ و كێبڕكێكانی ئەوان لەسەر هەژموونی ناوچەیی، لەسەر حیسابی بەرژەوەندیی باڵای نیشتمانی و ئاسایشی گەلی عێراق بە هەموو پێكهاتە ئیتنی، نەتەوەیی و ئاینییە جیاوازەكانیەوە بێت.

پاش شكستپێهێنانی یەكجاریی ڕێكخراوی تیرۆریستیی داعش، كە تێیدا هێزەكانی حەشدی شەعبی هاوكاری و بەشدارییەكی مەیدانیی بەرچاویان هەبوو، باڵە شیعە ڕادیكاڵ و توندڕەوەكانی ناو ئەم گرووپانە، لەگەڵ كەتیبەكانی حزبوڵڵا و بزووتنەوەی حزبوڵڵا، پێگە و‌ هەژموون و هێزی سەربازی و سیاسیی خۆیان لە گۆڕەپانی ناوخۆییدا زیاتر فەراهەم و بەهێز كرد. ئەم پێشهاتەش بووە هۆی دروستبوونی ئاستەنگ و دژواریی زۆر بۆ حكومەتی عێراق بۆ كۆنتڕۆڵكردن و سنوورداركردنی چالاكییەكانیان، كە ئەمەش بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ بە هۆی پێكهاتەی لێكترازاوی هاوپەیمانییە سیاسییە فەرمانڕەواكان و لێكەوتە ئاڵۆزەكانی گۆڕەپانی سیاسی و سەربازیی وڵاتەوە بوو، كە حكومەتی لاواز كردبوو.

لە لایەكی دیكەوە، هەوڵە نوێیە دیپلۆماسییەكان، بە هاوكاری و هەماهەنگی لەگەڵ دەوڵەتی عومان، بۆ ئاساییكردنەوەی پەیوەندییە مێژووییەكانی نێوان ئێران و عەرەبستانی سعوودی، هێدی هێدی دەرەنجامی ئەرێنیی هەنگاو بە هەنگاویان لێكەوتەوە. ئەم پڕۆسەیە بە هەوڵ و ناوبژیوانیی كۆتایی و كاریگەریی كۆماری میللیی چین گەیشتە قۆناغی واژۆكردنی ڕێككەوتننامەی ئاشتی، كە ئەمەش بە هۆی گرنگیپێدانی چینییەكانە بە پاراستنی سەقامگیریی بەردەوام لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. هۆكاری ئەمەش بۆ پشتبەستنی تەواوی ئابوورییەكەی دەگەڕێتەوە بە نەوت و غازی كەنداو و پڕۆژە گەورەكانی بەستنەوەی ئاسانی ئابووری و بازرگانیی نێودەوڵەتی بە كیشوەری ئەوروپا و ناوچە جیاوازەكانی دەوروبەریەوە.

بەڵام ئەم دۆخە ئەرێنییە كەوتووەتە ژێر مەترسییەوە بە هۆی جەنگی نێوان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ئیسرائیل لە لایەك، ئێران لە لایەكی دیكەوە. عێراق جارێكی دی بووەتەوە بە گۆڕەپانی ململانێی هێزە جیاوازەكان. هێرشەكان بۆ سەر هێزەكانی ئەمریكا لە خاكی عێراقەوە ئەنجام دەدرێن، لە كاتێكدا ئەمریكا و ئیسرائیلیش كرداری بۆردومان و تیرۆركردنی ئامانجدار ئەنجام دەدەن، كە ئەمەش پێشێلكردنێكی زەق و ئاشكرای سەروەریی نیشتمانیی خاكی عێراق و سەقامگیریی هەرێمی كوردستانە، كە هاوسەنگیی ناوچەكە تێكدەدات. دۆخی ئاڵۆزی لەم شێوەیە هەرگیز بە ڕێگەی سەربازی چارەسەر ناكرێت و پێویستی بە دیالۆگی هەمەلایەنە و ڕێككەوتنێكی سیاسی و دیپلۆماسیی گشتگیری نێودەوڵەتی هەیە، كە هەموو وڵاتانی ناوچەكە و هێزە دەرەكییە كاریگەرەكان بگرێتەوە و سەروەریی عێراق بپارێزێت.

بەم شێوەیە، داهاتوو و ئایندەی كۆماری عێراق پەیوەستە بە توانای ڕاستەقینەی سەركردە سیاسییەكان لە دۆزینەوەی نەخشەڕێگەیەكی گشتگیر كە ڕێز لە بەها نیشتمانییەكان بگرێت. پێویستە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پاڵپشتی لە پاراستنی بێلایەنیی بەغدا بكات، تاوەكو دوور بێت لە كێشە ناوچەییەكان. تەنیا لە ڕێگەی هاوسەنگییەكی نوێی دیپلۆماسییەوەیە كە عێراق دەتوانێت ببێتە پردی بەیەكگەیشتن، نەك مەیدانی شەڕ و ململانێ، ئەمەش خواستی سەرەكیی تەواوی هاووڵاتییانە بە بێ جیاوازی.

• ئایا بەئامانجگرتنی نووسینگەی تایبەتیی مەسرور بارزانی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان و سەرۆكی ئاژانسی پاراستنی هەرێم لەلایەن درۆنەكانەوە، گوزارشت لە قۆناغێكی نوێی گوشارەكان دەكات؟ هەنگاوە پێشبینیكراوەكانی حكومەتی فیدڕاڵیی عێراق چی دەبن؟ چۆن پاڵپشتییەكانی ئیتاڵیا و ئەوروپا لە بوارەكانی بەرگریی ئاسمانی، هاوكاریی هەواڵگری، دیاریكردنی سەرچاوەی هێرشەكان و گوشاری دیپلۆماسیدا، دەتوانن بەبێ پەرەسەندنی زیاتری گرژییەكان، یارمەتیدەری ڕێگریكردن بن لە دووبارەبوونەوەی ئەم جۆرە هێرشانە؟

- دوای چەندین ساڵی بەردەوام لە بەئامانجگرتنی كەمپەكانی پەكەكە لە ناوچە شاخاوییە دوورەدەستەكانی باكووری كوردستان لەلایەن هێرشە سەربازییەكانی دەوڵەتی توركیاوە، لەو كاتەوەی سەرۆك ترەمپ نیازی فەرمیی خۆی بۆ پێشكەشكردنی جۆرەها هاوكاریی سەربازی بە حزبی دیموكراتی كوردستانی ئێران (حدكا) و گرووپەكانی دیكەی سەر خاكی هەرێمی كوردستان ڕاگەیاندووە، ئەمەی دواییان لە چەندین بۆنەی جیاوازدا لەلایەن درۆن و مووشەكەكانی كۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە هێرشی كراوەتە سەر. هێرشەكەی ئەم دواییە بۆ سەر نووسینگەی فەرمیی سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان لە شاری هەولێر و بارەگا فەرمییەكانی دیكە، تەنیا لەم چوارچێوەیەدا نییە، بەڵكو دەكرێت پەیوەندییەكی ڕاستەوخۆی بە ئاڵۆزییەكانی دۆخی ناوخۆی ئێرانیشەوە هەبێت.

هێشتا زۆر زووە بۆ هەڵسەنگاندنی ئەوەی ئایا ڕووداوی لەم شێوەیە هۆشدارییە بۆ ئەگەری كردەوەی تیرۆریستیی ئامانجدار لە كوردستان و شوێنەكانی دیكە، بەتایبەت دوای ئەوەی كردەوەی هاوشێوە دژی سەركردە باڵاكانی كۆماری ئیسلامی و تەنانەت ڕێبەری باڵا و ڕێكخراوە بریكارەكانیان لە ناوخۆی ئێران و عێراقیشدا بە بەردەوامی ڕوویان داوە.

من نازانم بڕیاری كۆتایی یەكێتیی ئەوروپا و دەوڵەتانی ئەندام، لەوانەش وڵاتی ئیتاڵیا چی دەبێت، بەڵام پێشنیاری ڕاستەقینە و ڕای تایبەتی من ئەوەیە كە پێویستە كەرەستەی پێویستی بەرگری و هاوكاریی سەربازی بۆ پاراستنی خاكی عێراق و هەرێمی كوردستان دابین بكرێت. ئەمەش دەكرێت بە هەماهەنگی لەگەڵ ئەندامانی «پەیمانی مەككە» بێت، بەو هیوایەی كە حكومەتی ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا ئەو متمانە و هاوئاهەنگییە لە كردەوەكانیدا بەدەست بهێنێتەوە، كە ئێستا بەداخەوە بە تەواوی لە گۆڕەپانەكەدا بوونی نییە.

• ئایا ڕێڕەوی هەناردەی باكوور و وزەی كوردستان دەبنە كۆڵەكەی خۆڕاگریی وزەی عێراق و ئەورووپا؟ چ جۆرە ڕێكخستنێكی یاسایی، بازرگانی و ئەمنی پێویستە بۆ پاراستنی ژێرخانەكان، دڵنیاكردنەوەی كۆمپانیا نێودەوڵەتییەكان و چارەسەركردنی ناكۆكییەكانی نێوان بەغدا و هەولێر لە ڕێگەی هاوكاریی نوێی وزەوە؟

- داخرانی گەرووی هورمز، بازرگانیی جیهانیی پەك خستووە و دەرهاویشتەی جیۆپۆلیتیكیی قورسی لێ كەوتووەتەوە. تەنانەت بە لابردنی كاتیی گەمارۆكەش، مەترسیی دووبارە سەپاندنەوەی بۆ داهاتوویەكی نادیار هەر دەمێنێتەوە. ئەمەش بووەتە هۆكار بۆ گەڕان بە دوای دۆزینەوەی ڕێڕەوێكی نوێی بەدیلدا بە مەبەستی گواستنەوە و هەناردەكردنی نەوت لە كەنداوەوە، بەتایبەتی لە ڕێگەی خاكی عێراقەوە بەرەو دەریای ناوەڕاست بە ناو خاكی توركیادا.

ئەم هێڵە، لە ڕێگەی نۆژەنكردنەوەی بۆرییە كۆنەكان و لێدانی بۆریی نوێوە، دەتوانێت نەوتی باشووری عێراق و هەرێمی كوردستان بگوازێتەوە، لێكۆڵینەوەكان و پرسی دابینكردنی دارایی لە قۆناغێكی پێشكەوتوودان. هاوكات، پێویستە هێڵێكی ئاسنیی هاوتەریب بۆ هەناردەكردنی كاڵا وشكەكان مسۆگەر بكرێت. پاراستنی پڕۆژەیەكی فرەڕەهەندی لەم شێوەیە پێویستی بە ڕێككەوتنێكی ئەمنیی هەرێمیی تۆكمە و باوەڕپێكراو هەیە كە لەلایەن وڵاتانی خاوەن بەرژەوەندییەوە پاڵپشتی بكرێت و عێراقیش تەوەری سەرەكی بێت.

لەم سۆنگەیەوە، بەرژەوەندییە هاوبەشەكانی نێوان حكومەتی فیدڕاڵی و حكومەتی هەرێمی كوردستان لەم پڕۆژە ستراتیژییەدا، دەتوانن ببنە هۆكارێكی گرنگ و یارمەتیدەر بۆ چارەسەركردنی ڕیشەیی سەرجەم كێشە و ناكۆكییەكانی نێوان هەردوولا لەسەر پرسە جیاواز و هەڵپەسێردراوەكانی چەند ساڵی ڕابردوو، بە جۆرێك كە سەقامگیریی هەمیشەیی و گەشەی ئابووری بۆ تەواوی ناوچەكە و سەرجەم گەلانی عێراق بەدی بهێنێت لە پێناو بنیادنانی داهاتوویەكی پڕ لە گەشەدا.

• پاش هێرشە درۆنییەكەی سەر هەولێر، پێویستە ئەولەوییەتی هاوكاریی ئەمنیی ئیتاڵیا و ناتۆ لەگەڵ عێراق و هەرێمی كوردستان چۆن بێت، بۆ بەرگریی ئاسمانی، ئاڵوگۆڕی هەواڵگری، ئاسایشی سنوور، یان لێپرسینەوەی دامەزراوەیی و یەكخستنەوەی پێشمەرگە لەژێر چەتری وەزارەتی پێشمەرگەی حكومەتی هەرێمی كوردستاندا؟

- وەك پێشتر ئاماژەم پێ دا، پێموایە یەكێتیی ئەوروپا، چ لە ڕێگەی سیاسەتی هاوبەشی ئەمنی و بەرگری، یان لە ڕێگەی گرووپی «خوازیاران»ـەوە، پێویستە بەشداریی ڕاستەوخۆ لە پاراستنی سەروەریی خاكی عێراقدا بكات، بە شێوازێك كە ئەولەوییەت بدرێتە بەرگریی ئاسمانی، پاراستنی سنوورەكان، هاوكاریی هەواڵگری و ئاسایشی سایبەری، بە جەختكردنەوەی زیاتر لەسەر هەرێمی كوردستان، بە هۆی بوونی ئەو هەڕەشە و مەترسییە جۆراوجۆرە ئەمنییانەی لە ئێستادا ڕووبەڕووی ئەم ناوچەیە و سەرانسەری وڵاتەكە بە گشتی دەبنەوە.

• سیاسەتێكی ستراتیژیی یەكێتیی ئەوروپا بەرانبەر عێراق و هەرێمی كوردستان پێویستی بە چییە؟ ئایا پێویستە یەكێتییەكە ڕۆڵێكی سیاسیی كاراتر بگێڕێت لە پشتگیریكردنی گفتوگۆی بەغدا و هەولێر، بەهێزكردنی خۆڕاگریی ئابووری و ڕێگری لە ململانێكان، یان دەوڵەتانی ئەوروپی بە شێوازی تاكلایەنە، وەك ئیتالیا، لە پێگەیەكی باشتردان بۆ دروستكردنی كاریگەریی ڕاستەقینە لەسەر ئاستی ناوچەكە؟

- پێویستە یەكێتیی ئەورووپا ڕۆڵێكی سیاسیی كارا و كاریگەر بگێڕێت لە پشتگیریكردنی پڕۆسەی ڕێگریكردن لە ململانێكان و چارەسەركردنیان لە ناوچەی گرنگی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بە لەبەرچاوگرتنی ئەو بایەخە ستراتیژی و باڵایەی كە سەقامگیریی بەردەوامی ئەم ناوچەیە بۆ ئاسایشی گشتیی ئەورووپا هەیەتی. پێویستە ئەم هەوڵە گرنگە لەگەڵ هاوبەشە ناوچەییەكان، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و سەرجەم لایەنە پەیوەندیدارەكانی دیكەدا ئەنجام بدرێت.

ئەم پشتگیرییە دەكرێت لایەنی گفتوگۆی نێوان بەغدا و هەولێریش بگرێتەوە، بە مەرجێك لایەنەكان لەسەر ئەم پڕۆسەیە ڕێك بكەون. تەنانەت ئەگەر پێشمان وابێت لەم بارودۆخە تایبەتەدا، دەستپێشخەرییەكی نافەرمی وەك «ڕێڕەوی دووەم» (Track 2) كە لە سەرەتادا بێ بەشداریی فەرمیی ڕاستەوخۆی حكومەتەكان بێت، گونجاوتر و كاریگەرتر دەبێت، هاوشێوەی ئەو دەستپێشخەرییەی كە لە ساڵی ٢٠٠٧دا لە عێراق بەشداریم تێدا كرد.

بۆ ئەم كارەش، پێویستە كارێكی سیاسیی هاوبەشی ئەورووپی هەبێت لە ڕێگەی ئامرازی نوێوە، چونكە ڕەنگە سەرجەم دەوڵەتانی ئەندام لە یەكێتییەكەدا ئامادەی بەشداری لە بڕیارە هاوبەشەكاندا نەبن، بە هۆی پرسی سەروەریی نیشتمانییەوە. لێرەدا دەكرێت چەمكی «تێكەڵبوونی جیاواز - differentiated integration» جێبەجێ بكرێت، كە تێیدا هەندێك لە وڵاتان خێراتر هەنگاو دەنێن و دەرگا بە كراوەیی بۆ ئەوانی دیكە بەجێ دەهێڵن، كاتێك ئامادە و بەتوانا دەبن. ئەم مۆدێلە لە پرۆسەی یەكگرتنی ئەوروپادا جێبەجێ كراوە، كە لە سەرەتادا تەنیا بە شەش دەوڵەت دەستی پێكرد، دواتر بۆ دامەزراندنی دراوی هاوبەش و پەیماننامەی شنگن بەكار هێنرا.

• وەك بەڕێوەبەری گشتیی گەشەپێدانی ئابووریی ئیتاڵیا، لە كام بواردا ئیتاڵیا باڵادەستیی بەراوردكاریی هەیە؟ چۆن دەكرێت هاوكارییەكان بە شێوازێك ڕێك بخرێن كە پەرە بە كارامەیی ناوخۆیی، كەرتی تایبەت، ڕەخساندنی كار و خۆڕاگریی كەشوهەوا بدەن، لەبری گرێبەستی تاكەكەسی؟ ئایا هەرێمی كوردستان دەتوانێت وەك دەروازەیەك بۆ پەرەپێدانی پەیوەندییە ئابوورییەكانی ئیتاڵیا لەگەڵ عێراقدا كار بكات؟

- ئیتاڵیا هاوبەشێكی ستراتیژیی ئابووری، كولتووری و ئەمنیی گرنگی حكومەتی هەرێمی كوردستانە. لە ئێستادا، كۆمپانیا چالاكەكانی ئەم وڵاتە لە چەندین كەرتی جیاوازدا كار دەكەن و خواستی تەواویان هەیە بۆ بەشداریكردن لە پڕۆژەی ستراتیژی و گرنگی كۆریدۆری باكووردا. هاوكار لەگەڵ ئەمەشدا، پرسی گواستنەوەی وزە، پەرەپێدانی سەرچاوە نوێبووەوەكان، بەرهەمهێنانی هایدرۆجینی سەوز و كەمكردنەوەی تەواوی دەردانی گازی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن لەڕێگەی بنبڕكردنی سووتاندنی غازی بەفیڕۆچوو، لە ئەولەوییەتە هەرە گرنگەكانی هاوكاریی هاوبەشی نێوانیانن.

لە لایەكی دیكەوە، كایەكانی شوێنەوارناسی، مۆزەخانەكان و پەرەپێدانی هاوكاریی نێوان زانكۆكان، بوارگەلی نەریتیی ئەم پەیوەندییانەن كە دەكرێت زیاتر گەشەیان پێ بدرێت. تەوەرێكی دیكەی سەرەكی، گرنگیدانی جددی كۆمپانیا ئیتاڵییەكانە بە بەكارهێنانی زیاتری توانای ناوخۆیی و فراوانكردنی هاوبەشی و بەڵێندەرایەتیی لاوەكی. ئەم هەنگاوە نوێیە بەسوودە، دەبێتە هۆی گواستنەوەی ئەم جۆرە دەستپێشخەرییە هاوبەشانە بۆ سەرجەم پارێزگا و ناوچەكانی دیكەی عێراقیش.

بێگومان، سەرجەم ئەم هەوڵە بنیادنەر و فرەلایەنانە گوزارشتێكی ڕوون لە سوودە بەراوردكارییە كەڵەكەبووەكان دەكەن كە لە بەرژەوەندیی گشتیی پرۆسەی گەشەپێدانی هەرێمی كوردستان، عێراق و كۆماری ئیتاڵیادان.

• بۆ گۆڕینی پێكەوەژیان و ئاشتەوایی نیشتمانی لە دروشمێكی سیاسییەوە بۆ گەرەنتیی یاسایی و دامەزراوەیی بەردەوام لە عێراقدا، دوای تێپەڕبوونی ساڵانێك بەسەر كارەساتی جینۆسایدی ئەنفال، تاوانەكانی داعش و ئاوارەبوونی ئێزدییەكان لە شنگال، پێویستە حكومەتی بەغدا، هەولێر، ئیتالیا و یەكێتیی ئەوروپا ئەولەوییەت بە چ ڕێكارێكی هاوبەشی دیپلۆماسی و یاسایی بدەن بۆ چارەسەركردنی پرسی ناوچە جێناكۆكەكان و پاراستنی سەرجەم كەمینە ئایینی و نەتەوەییەكان؟

- یادەوەریی تاوانەكانی جینۆسایدی ئەنفال و كارەساتەكانی دیكە كە لەلایەن تیرۆریستانی داعشەوە دژی گەلی كوردستان ئەنجام دران، ئێستا بوونەتە بەشێكی بنەڕەتی و گرنگ لە پێكهێنانی ناسنامەی نەتەوەیی كورددا. پێویستە ئەم ڕاستییە مێژووییە بۆ هەموو ئەو لایەنانە ڕوون بێت، كە لە عێراق، جیهانی عەرەبی و ئیسلامی، یان هەر شوێنێكی دیكەی جیهان پێوەندی و مامەڵەی هاوبەش لەگەڵ گەلی كورددا دەكەن. دوای چەندین سەدە لە چەوساندنەوە، جیاكاری و نكۆڵیكردن لە مافە سەرەتاییەكانیان، كە هێشتا بە داخەوە لە هەندێك وڵاتدا بەردەوامە، جێبەجێكردنی تەواوی دەستووری فیدڕاڵیی عێراق گەرەنتییەكی یاساییە بۆ پاراستنی مافەكانی گەلی كورد و نموونەیەكی گرنگیشە بۆ دابینكردنی ئاشتی، سەقامگیری و پێكەوەژیانی هاوبەش لە سەرانسەری ناوچەكەدا.