کۆبوونەوەی دادگای باڵای فیدراڵی لە ڕێکەوتی (١٩-٠٨-٢٠٢٦) خاڵێکی وەرچەرخانی قەزایییە سەبارەت بە پەیوەندییە دەستووری و داراییەکانی نێوان بەغدا و هەولێر. دادگا پێداچوونەوە بۆ پێنج داوای هەڵپەسێردراو دەکات؛ چوار داوایان (١٢٧، ١٣٢، ١٣٨، ١٧٤) لەلایەن دامەزراوە فیدراڵییەکانەوە (وەزارەتی دارایی، بانکی ڕەشید، بانکی ڕافیدەین، کۆمپانیای دڵنیایی) دژ بە بڕیاری ژمارە (٣٣٢٦ی ساڵی ١٩٩٢)ی هەرێم تۆمار کراون بۆ هەڵوەشاندنەوەی گواستنەوەی خاوەندارێتیی موڵکە حکومییەکان، لەگەڵ داوای (١٨٣) سەبارەت بە نەهێشتنی ڕاگرتنی پلەبەرزکردنەوەی فەرمانبەرانی هەرێم.
ئەم داوایانە یەکێکە لە داوا دەستووری و داراییە ئاڵۆزەکان کە دەستکاریی کێشەیەکی پێکهاتەیی و مێژوویی لە نێوان حکومەتی فیدراڵ و هەرێمی کوردستاندا دەکات، ئەویش پرسی "خاوەندارێتی و بەڕێوەبردنی موڵک و ماڵی گشتی (دەوڵەت)"ە لە چوارچێوەی سیستەمی فیدراڵیدا.
لێرەدا، شیکارییەکی وردبینانەی یاسایی بۆ ئەرگومێنتەکانی هەردوولا، ڕەهەندە پرۆسێدۆرییەکان (ڕێکارکاری) و بینینی دادگا بەپێی دەقە یاسایی و دەستوورییەکان دەخەینە ڕوو:
یەکەم: ئەرگومێنت و بنەما یاساییەکانی هەردوو لایەنی داواکە
١. ئەرگومێنتی مدعي ((وەزارەتی دارایی، بانکی ڕەشید، بانکی ڕافیدەین، کۆمپانیای دڵنیایی)/ إضافة لوظيفته):
تانەدان لە ڕووی بابەتەوە: داواکار تانە لە بڕیاری ژمارە (٣٣٢٦ لە ٢٤/١١/١٩٩٢)ی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێمی کوردستان دەدات کە ڕێگەی داوە بە گواستنەوەی خاوەندارێتیی سەرجەم زەوی، خانوو و باڵەخانە حکومییەکانی پێشتر (کە بە ناوی حکومەتی ناوەندی یان ئەنجومەنی جێبەجێکردنی ناوچەی ئۆتۆنۆمیی پێشوو بوون) بۆ سەر وەزارەتی دارایی و ئابووریی هەرێمی کوردستان.
سەرپێچیی دەستووری (عدم الدستورية):
مدعي ئاماژە بە مادەی (١١٠)ی دەستوور دەکات کە دەسەڵاتە بەجێنەهێڵدراوەکانی (تایبەتەکانی) حکومەتی فیدراڵ دیاری دەکات، لەگەڵ مادەی (١١١)ی دەستوور کە دەڵێت: "نەوت و گاز موڵکی سەرجەم گەلی عێراقن لە هەموو هەرێم و پارێزگاکاندا"، داواکار پێی وایە موڵک و ماڵی گشتیی دەوڵەتیش هی سەرجەم گەلی عێراقە و ناکرێت بە بڕیارێکی هەرێمی خاوەندارێتییەکەی بە تەواوی بگوازرێتەوە بۆ دامەزراوەیەکی ناوخۆییی هەرێم.
ڕەهەندی یاسای سەلماندن (قانون الإثبات رقم ١٠٧ لسنە ١٩٧٩):
بەپێی مادەی (٢١) لە یاسای سەلماندن، تۆمارەکانی تۆمارکردنی خانوبەرە (التسجیل العقاری) بەڵگەنامەی ڕەسمی جێبەجێکارن (سندات رسمیە). داواکار داوا دەکات سەرجەم ئاسەوارە یاساییەکانی بڕیارەکەی ساڵی بڕیاری ژمارە (٣٣٢٦ی ساڵی ١٩٩٢)ی هەرێم پووچەڵ بكرێنەوە و ناوەکان لە تاپۆدا بۆ وەزارەتی دارایی فیدراڵ بگەڕێندرێنەوە.
٢. بەرگری و ئەرگومێنتی مدعى عليهم (سەرۆکی حکومەت، سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران، و وەزیری داد لە هەرێمی کوردستان / إضافة لوظائفهم):
پارێزبەندیی مێژوویی و دەستووری (مادەی ١٤١):
ئەمە بەهێزترین کۆڵەکەی بەرگریی هەرێمە. مادەی (١٤١)ی دەستووری عێراق (٢٠٠٥) بە ڕوونی ئاماژە دەکات: "ئەو یاسایانەی کە لە هەرێمی کوردستان لە بڕیاری ژمارە (٣٣٢٦ی ساڵی ١٩٩٢)ی هەرێمةوە دەرچوون بە کارپێکراو دادەنرێن و بڕیار و بڕیارەکانی دادگاکانیش بە دروست دادەنرێن... مەگەر بەپێی أحکامەکانی ئەم دەستوورە لەلایەن دەسەڵاتی پەیوەندیداری هەرێمەوە هەموار یان هەڵبوەشێنرێنەوە".
لێرەدا، بڕیاری ساڵی ١٩٩٢ بەشێک بووە لە یاسادانان و بڕیارە جێبەجێکراوەکانی هەرێم پێش پەسەندکردنی دەستوور، چوارچێوەی دەستووریی ٢٠٠٥ پارێزبەندی پێبەخشیوە تا ئەو کاتەی پەرلەمانی کوردستان یان ئۆڕگانە یاساییەکانی هەرێم خۆیان دەستکاری دەکەن.
تایبەتمەندی و دەسەڵاتی بەجێنەهێڵدراو (مادەکانی ١١٥ و ١٢١):
بەپێی مادەی (١١٥)، هەموو ئەو دەسەڵاتانەی کە لە مادەی (١١٠)دا بە شێوەیەکی تایبەت و حەسری بە حکومەتی فیدراڵ نەدراون، دەبنە دەسەڵاتی هەرێمەکان (الصلاحيات المتبقية). بەڕێوەبردن، ڕێکخستن و تۆمارکردنی موڵک و باڵەخانە ئیدارییە ناوخۆییەکانی ناو هەرێم لە هیچ بڕگەیەکی مادەی (١١٠)دا وەک دەسەڵاتی حەسریی فیدراڵ ناونەنراون.
بەپێی مادەی (١٢١/أولاً)، هەرێم دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێکردن و قەزایی هەیە بۆ بەڕێوەبردنی کاروباری ناوخۆیی خۆی، بەتایبەت ئەو بوارانەی نەبووبەستراون بە دەسەڵاتە فیدراڵییە تایبەتەکانەوە.
دووەم: وردبینی ريَكارى
١. مەرجی بەرژەوەندی و سیفەت (المصلحة والصفة):
بەپێی مادەی (٤) لە یاسای مرافعاتی شارستانی (رقم ٨٣ لسنة ١٩٦٩) و مادەی (٦) لە پەیڕەوی ناوخۆی دادگای باڵای فیدراڵی (رقم ١ لسنة ٢٠٢٢)، پێویستە داواکار بەرژەوەندییەکی کەسی، ڕاستەوخۆ و ڕاستەقینەی (مصلحة قائمة ومباشرة وحالة) هەبێت.
وەزیری دارایی فیدراڵ لە ڕووی سیفەتەوە (الصفة) نوێنەرایەتی گەنجینەی دەوڵەت (الخزانة العامة) دەکات، بۆیە سیفەتی یاسایی هەولێردراوە. بەڵام لە ڕووی بەرژەوەندییەوە (المصلحة)، ئەگەر موڵکەکان خزمەتگوزاریی گشتی ناوخۆیی (قوتابخانە، نەخۆشخانە، بنکەی باری شارستانی) پێشکەش بکەن، بەرژەوەندیی فیدراڵی بۆ دەستبەسەرداگرتنیان لاواز دەبێت چونکە خەرجی و ئیدارەدانیان لەسەر شانی حکومەتی هەرێمە.
٢. ئاسەواری تێپەڕبوونی کات (التقادم والنمط القضائي):
لە یاسای قەزای دەستووریدا، بنەمای گشتی ئەوەیە کە "تانەدان لە ناپەیڕەویی دەستووری (الطعن بعدم الدستورية) تقادمی بەسەردا نایەت"، چونکە بڕیاری ناپەیڕەوی دەستووری باڵادەستیی دەستوور پێشێل دەکات.
بەڵام لێرەدا جیاوازییەک هەیە: دادگا سەیری "تێپەڕبوونی کات" ناکات وەک تقادمی مسقط، بەڵکو سەیری مێژووی دەرچوونی ڕێکارەکە دەکات بەرامبەر بڕگەیەکی جێگیری دەستووری (مادەی ١٤١)، کە خۆی لە خۆیدا وەستاندنی ڕەهایی داوە بەو بڕیارانەی پێش ساڵی ٢٠٠٥ دەرچوون.
سێیەم: بڕیاری پێشبینیکراو و چارەنووسی داواکە
کاتێک دادگای باڵای فیدراڵی کۆدەبێتەوە، بەپێی سەرپێچیی دەستووری و سوابقی قەزایی خۆی، بڕیارەکەی لە دەوری یەکێک لەم دوو ئاراستەیە دەسوڕێتەوە:
1️⃣ئاراستەی یەکەم (پێشبینیی یەکجار بەهێز): ڕەتکردنەوەی داواکە لە ڕووی بابەتەوە (رد الدعوى موضوعاً)
هۆکاری سەرەکی: دادگا پشتبەست بە مادەی (١٤١) لە دەستووری عێراق بڕیار دەدات. مادەی ١٤١ بڕیارەکەی ساڵی ١٩٩٢ی ئەرشیڤی یاسادانانی هەرێمی دەستووراندووە (محصن دستوریًا). مادام پەرلەمانی کوردستان یان ئۆڕگانی پەیوەندیداری هەرێم بڕیارەکەی هەڵنەوەشاندووەتەوە یان هەموار نەکردووە، دادگای فیدراڵی ناتوانێت بەپێی دەستووری ٢٠٠٥ بڕیارێک کە بەر لە دەستوور دەرچووە و بە دەق پارێزراوە، بە ناپەیڕەو (غیر دستوری) لەقەڵەم بدات.
هاوکاریی مادەی ١١٥ و ١٢١: ئیدارەدانی باڵەخانە و موڵکە ئیدارییە ناوخۆییەکانی هەرێم لە چوارچێوەی دەسەڵاتە بڕیارپێدراوەکانی هەرێمدایە و نابێتە هۆی پێشێلکردنی دەسەڵاتە حەسرییەکانی حکومەتی فیدراڵی کە لە مادەی (١١٠)دا دەستنیشان کراون.
2️⃣ ئاراستەی دووەم: ڕەتکردنەوەی داواکە بەهۆی نەبوونی تایبەتمەندی (رد الدعوى لعدم الاختصاص الولائي)
دادگای باڵای فیدراڵی بڕیار بدارێت کە دیاریکردنی خاوەندارێتی و یەکلاکردنەوەی مافی عەیینی و تۆمارەکانی تاپۆ، کاری دادگا ئاساییەکان (محاكم البداءة والتسجيل العقاري) یان لیژنە ئیدارییە هاوبەشەکانی نێوان هەردوو حکومەتە، نەک دادگای باڵای فیدراڵی بەپێی مادەی (٩٣)ی دەستوور.
کۆڵەکەی بەرگریی هەرێم: پاڵپشتیی سەرەکیی هەرێمی کوردستان لەم داوایەدا دەستوورییەکی مەحکەمە و دەگەڕێتەوە بۆ مادەی (١٤١)ی دەستوور، کە پارێزبەندییەکی ڕەهای داوە بە یاسا و بڕیارەکانی ساڵی ١٩٩٢ی هەرێم.
پێشبینیی کۆتایی: بەڕێژەیەک لە سەدا ٩٠ زیاتر، دادگای باڵای فیدراڵی بەرەو "رد الدعوى موضوعاً" (ڕەتکردنەوەی داواکە لە ڕووی بابەتەوە) یان "رد الدعوى لعدم الاختصاص" دەچێت، و شەرعییەتی یاسایی و تۆماری تاپۆی وەزارەتی دارایی هەرێم لەسەر ئەو موڵکانە بە نەگۆڕی دەهێڵێتەوە.