گۆڕانی كەشوهەوا و تێكچوونی هاوسەنگیی ژینگەیی لە جیهاندا یەكێكە لە گەورەترین ئالنگارییەكانی سەردەم كە كاریگەریی ڕاستەوخۆی لەسەر تەندروستیی مرۆڤ، ئاسایشی ئاو و خۆراك، و سەقامگیریی ئابووری هەیە. عێراق و بە تایبەت هەرێمی كوردستان، بەهۆی هەڵكەوتەی جوگرافی لە ناوچەیەكی نیمچە وشكدا، لەبەردەم كاریگەرییە توندەكانی بەبیابانبوون، كەمبوونەوەی سەرچاوە ئاوییەكان و بەرزبوونەوەی پێوانەییی پلەكانی گەرمیدان. لەم چوارچێوەیەدا، دەستەی پاراستن و چاككردنی ژینگە بە هەماهەنگی لەگەڵ دامودەزگاكانی دیكەی حكومەتی هەرێمی كوردستان، زنجیرەیەك پڕۆژەی ستراتیژی لە پێناو كەمكردنەوەی پیسبوونی هەوا، پاراستنی ئاسایشی ئاو، زیادكردنی ڕووبەری سەوزایی و چاككردنی كوالێتیی گشتیی ژیان گرتووەتەبەر. ئەم ڕاپۆرتە شیكارییەكی هەمەلایەنە بۆ گرنگترین پڕۆژە ژینگەییەكانی هەرێم و دەرئەنجامە چاوەڕوانكراوەكانیان پێشكەش دەكات.

 

١. پڕۆژەی ڕووناكی: گۆڕینی سێكتەری وزە و كەمكردنەوەی گازە ژەهراوییەكان

سێكتەری دابینكردنی كارەبا لە هەرێمی كوردستان بۆ ماوەیەكی درێژ پشتئەستوور بوو بە موەلیدە ئەهلییەكان كە بە سووتەمەنیی گازوایل كار دەكەن. ئەم مۆلیدانە یەكێك بوون لە سەرچاوە سەرەكییەكانی پیسبوونی هەوا بە گازی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن و دروستكردنی ژاوەژاو لە ناوچە نیشتەجێبووەكاندا. پڕۆژەی «ڕووناكی» وەك دەستپێشخەرییەكی ستراتیژی بۆ چارەسەركردنی ئەم كێشەیە هاتە كایەوە، كە ئامانجی دابینكردنی كارەبای نیشتمانیی ٢٤ كاتژمێری و كۆتاییهێنانە بە كاركردنی نزیكەی 7000 موەلیدەی ئەهلی.

بەگوێرەی دوایین ئامارەكان، تا ئێستا نزیكەی ٧٥٪ی ناوچەكانی هەرێمی كوردستان لەم پڕۆژەیە سوودمەند بوون و ٣،٦٨٩ موەلیدەی گازوایلی كوژێنراونەتەوە. ئەم هەنگاوە بووەتە هۆی كەمكردنەوەی ٦٩٠هەزار تۆن گازی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن لە هەوادا بە شێوەی ساڵانە. چاوەڕوان دەكرێت تا كۆتایی پڕۆژەكە، سەرجەم موەلیدەكانی دیكەش بكوژێندرێنەوە.

بە تەواوبوونی ئەم پڕۆژەیە، ژینگەی هەرێم گۆڕانكاریی بەرچاو بەخۆیەوە دەبینێت، لەوانە: كەمبوونەوەی ساڵانەی زیاتر لە 3،7 ملیۆن تۆن دووەم ئۆكسیدی كاربۆن، 12،7 ملیۆن تۆن دوانەئۆكسیدی نایترۆجین (كە هۆكاری ترشەبارانە)، و 6،7 ملیۆن تۆن دوانەئۆكسیدی گۆگرد. هەروەها ئەم پڕۆژەیە دەبێتە هۆی كەمكردنەوەی ٩٨٤ هەزار تۆن لە گەردیلە وردەكانی هەوا ($PM$) كە هۆكارێكی سەرەكین بۆ نەخۆشییەكانی كۆئەندامی هەناسە، ئاستی ژاوەژاویش لە ٧٠ دێسیبڵەوە بۆ ٥٥ دێسیبڵ كەم دەكاتەوە.

٢. وزەی خاوێن و چاودێریكردنی كوالێتیی هەوا

هاوتەریب لەگەڵ كەمكردنەوەی موەلیدەكان، كار بۆ گۆڕینی شێوازی بەرهەمهێنانی كارەبا بەرەو سەرچاوەی خاوێنتر دەكرێت. لە ئێستادا ٨٤٪ی كارەبای كوردستان لە ڕێگەی گازی سرووشتی و وزەی كارۆئاوییەوە بەرهەم دەهێنرێت. یەكێك لە هەنگاوە گرنگەكان، دامەزراندنی ویستگەی كارەبایە لەو گازە بەفیڕۆچووەی كە لە كێڵگە نەوتییەكاندا دەسووتێنرا. ئەم پڕۆژەیە ڕێگری دەكات لە بڵاوبوونەوەی گازە ژەهراوییەكان لە هەوادا و دەیانگۆڕێت بۆ وزەی بەسوود. بەم شێوەیە، ئەو غازەی كە پێشتر دەبووە هۆی تێكدانی بەرگەهەوا، ئێستا بۆ دابینكردنی وزەی پێویست بەكار دێت.

هەروەها كار بۆ بەكارهێنانی وزەی خۆر لە ڕێگەی دروستكردنی سێ ویستگەی تاقیكاری لە پارێزگاكانی هەولێر، سلێمانی و دهۆك دەكرێت، لەگەڵ جێبەجێكردنی پڕۆژەی كارۆئاوی دێرەلووك. بۆ چاودێریكردنی وردی كوالێتیی هەواش، چوار ویستگەی پێشكەوتووی پێوانەكردن لە هەولێر دامەزراون كە وەك سیستمێكی ئاگاداركردنەوەی پێشوەختە كار دەكەن.

٣. پاراستنی دارستانەكان و پاككردنەوەی خاك لە پاشماوەكانی جەنگ

دارستانەكان و ناوچە شاخاوییەكانی كوردستان ساڵانە لە هاویندا بەهۆی بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرماوە ڕووبەڕووی مەترسیی ئاگركەوتنەوە دەبنەوە. بۆ ڕێگریكردن لەم زیانانە، زیاتر لە ٣٤ ملیۆن مەتر ئاگربڕی دەستكرد لەنێوان دارستان، كێڵگە و باخەكاندا دروست كراوە تا ڕێگری لە تەشەنەسەندنی ئاگر بكات. لە لایەكی دیكەوە، پاككردنەوەی خاك لە مینی چێندراو دەرفەتی بۆ بووژانەوەی سرووشتیی زەوییەكان ڕەخساندووە، تا ئێستا نزیكەی ١٥٠ هەزار مین و تەقەمەنی جۆراوجۆر پووچەڵ كراونەتەوە، و زیاتر لە ١٣ ملیۆن مەتر چوارگۆشە لە خاكی هەرێمی كوردستان لە مەترسیی مین پاك كراوەتەوە.

٤. ئابووریی بازنەیی و چارەسەركردنی پاشماوەكان

كاركردن لەسەر ئابووریی بازنەیی لە ڕێگەی كارگەكانی ڕیسایكلینەوە یارمەتیدەرێكی بەهێزە بۆ كەمكردنەوەی گوشار لەسەر سەرچاوە سرووشتییەكان و سنوورداركردنی ژێرخاككردنی خاشاك. لەم ڕووەوە چەند پڕۆژەی گرنگ جێبەجێ كراون، لەوانە: كارگەیەكی تایبەت بە توانای ڕۆژانەی 2هەزار تۆن بۆ دووبارە بەكارهێنانەوەی قیڕی كۆنی شەقامەكان كە تێچووی نۆژەنكردنەوە كەم دەكاتەوە، كارگەی ڕیسایكلینی پلاستیك لە هەولێر بۆ گۆڕینی پاشماوە پلاستیكییەكان بۆ كەرەستەی خاو، كارگەكانی كارتۆن و كاغەز بۆ بەكارهێنانەوەی پاشماوەی كاغەزی بە مەبەستی كەمكردنەوەی بڕینی دارەكان، و پڕۆژەی ڕیسایكلینی ئاوی قورسی هەولێر كە ئامانجی كۆكردنەوە و پاڵاوتنی ئاوی پیسە بۆ بەكارهێنانەوەی لە ئاودانی باخچە و پاركە گشتییەكاندا تا گوشار لەسەر سەرچاوە ئاوییە پاكەكان كەم ببێتەوە.

٥. زیادكردنی ڕووبەری سەوزایی و پڕۆژەی پشتێنەی سەوزی هەولێر

لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا، ڕێژەی سەوزایی لە هەرێمی كوردستان لە ١٥٪ەوە بۆ نزیكەی ٢٠٪ بەرز بووەتەوە. یەكێك لە هۆكارەكان، ناچاركردنی خاوەن پڕۆژە نوێیەكانە بە تەرخانكردنی ٢٥٪ی ڕووبەری پڕۆژەكانیان بۆ كەرتی سەوزایی وەك مەرجێك بۆ وەرگرتنی مۆڵەت، كە تا ئێستا 17,453 پڕۆژە پابەندی ئەم ڕێنماییە بوون. بۆ ئەو پڕۆژانەشی كە ڕووبەری پێویستیان بۆ ئەم كارە نەبووە، لە بەرانبەردا 1,218 دۆنم زەوی (هاوتای ٣ ملیۆن و ٤٥ هەزار مەتر دووجا) لە دەرەوەی پڕۆژەكان سەوز كراون. زیادبوونی ڕووبەری سەوزایی تەنیا بۆ جوانیی سیمای شارەكان نییە، بەڵكوو ڕۆڵێكی گرنگی لە ڕاگرتنی هاوسەنگیی ژینگەیی و كەمكردنەوەی گەردەلوولەكانی خۆڵباریندا هەیە.

پڕۆژەی پشتێنەی سەوز لە هەولێر یەكێكە لە پڕۆژە هەرە ستراتیژییەكان بۆ كەمكردنەوەی كاریگەرییەكانی گۆڕانی كەشوهەوا لە دەوروبەری پایتەخت. ئەم پڕۆژەیە بە پانیی ٢ كیلۆمەتر لە دەرەوەی شەقامی ١٥٠ مەتری جێبەجێ دەكرێت و تایبەتمەندییە سەرەكییەكانی بریتین لە: چاندنی نزیكەی ٧ ملیۆن داری بەردار لە جۆری زەیتوون و بستە (كە نزیكەی 2000 هەلی كار دروست دەكەن)، دروستكردنی ١٠ پۆندی گڵدانەوەی ئاو بۆ دابینكردنی ئاوی دارەكان، كەمكردنەوەی ١٤٠ بۆ ٢١٠ هەزار تۆن گازی دووەم ئۆكسیدی كاربۆن لە هەوادا، و دابەزاندنی پلەی گەرمای شارەكە بە بڕی ٢ پلەی سیلیزی لەگەڵ كەمكردنەوەی ڕێژەی تۆز و خۆڵبارین بە ڕێژەی ٣٠٪ بۆ ٤٠٪.

٦. پاراستنی ئاسایشی ئاو و ئاوی ژێرزەوی

پاراستنی سەرچاوەكانی ئاو بە یەكێك لە كۆڵەكەكانی گەشەپێدانی بەردەوام دادەنرێت. حكومەتی هەرێم كار دەكات لەسەر دروستكردنی بەنداو و پۆندەكان بۆ كۆكردنەوەی ئاوی باران و بەرزكردنەوەی ئاستی ئاوی ژێرزەوی. تا ئێستا ٩ بەنداو بە توانای كۆكردنەوەی 252,8 ملیۆن مەتر سێجا ئاو دروست كراون، و پلان بۆ دروستكردنی ١٨ بەنداوی دیكەش هەیە. هاوكات ٢٣ پۆند دروست كراون و ٥٨ پۆندی دیكەش لە قۆناغی جێبەجێكردندان. هەروەها بۆ ڕێگریكردن لە دابەزینی ئاستی ئاوی ژێرزەوی، نزیكەی 1100 بیری ئاو لە شاری هەولێر كوژێنراونەتەوە و گۆڕدراون بۆ بەكارهێنانی ئاویثاككراوەی سەر زەوی.