ئەگەرچی زیرەكیی دەستكرد ماوەیەكی زۆر نییە پەیدابووە، بەڵام كاردانەوەیەكی گەورەی بە دوای خۆیدا هێناوە و توانیویەتی وەرچەرخانێكی گەورە بخولقێنێت، وەك دەبینین زیرەكیی دەستكرد تەنیا كۆد و پرۆگرام نییە، بەڵكو، هاوكارێكی زۆر زیرەك، بەتوانا و لێهاتووە.

تاك لە هەر شوێنێكی جیهان بێت، دەتوانێت دەستی بە مامۆستایەكی تایبەتی زۆر ژیر ڕابگات كە ٢٤ كاتژمێر ئامادەیە بۆ گفتوگۆكردن و وەڵامدانەوەی پرسیارەكان. لەم ڕوانگەیەوە دەپرسین زیرەكیی دەستكرد لە داهاتوودا كۆمەڵەگی كوردی بەچ ئاراستەیەكدا دەبات و لایەنە ئەرێنییەكانی بۆ باشتركردنی ڕەوتی كۆمەڵگە چییە؟ بەشداربووانی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان وەڵامی پرسیارەكە دەدەنەوە.

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

د. ماجید خەلیل مامۆستا لە زانكۆی سلێمانی، لە دەستپێكی قسەكانیدا هێما بۆ ئەوە دەكات كە» دیاردە و داهێنانی زیرەكیی دەستكرد لە تەواوی كۆمەڵگەكاندا هەڵوێستەی جددی جیاوازی لەسەر دەكرێت، بەو مانای هەر یەكە لە ڕوانگەی ڕەخنە كۆمەڵایەتییەكانی خۆیەوە مامەڵەی لەگەڵدا دەكات، ئێمەش پێش هەموو شتێك دەبێت وردەكارییەكانی ئەم داهێنانە زیرەكیی دەستكردە بخزێنینە ناو توێژینەوە زانستییەكانەوە و لەسەر ئەم بنەمایە مامەڵە لەگەڵ دەرهاوێشتەكانیدا بكەین، نەك هەریەكە بە پەیام و پەیڕەوی ئایدۆلۆژی خۆی ڕەفتار بكات، ڕاسپاردەی كۆنفرانسە زانستەییەكان و توێژینەوە زانستییەكان دەبێتە هەوێنێك و هەڵێنجانێكی دروستی لە بارەیەوە دێنێتە ئاراوە، لەبەر ئەوەی كۆمەڵگەی كوردی نەریتییە كۆمەڵگەیەكە كلاسیكییە كۆنەكان لەناو كۆمەڵگەكەدا زیندوون، زیرەكیی دەستكردیش سنوورەكانی ئایین و ڕەگەز تێدەپەڕێنێت ئەمەش وادەكات كە بەریەككەوتن ڕووبدات، لە ئەگەری ئامادەبوونی بەریەككەوتن لە نێوان هەردوو دیاردە نەریتییەكان و داهێنراوەكان بۆ هەر كۆمەڵگەیەك دەكرێت بە شێوازێكی ئەرێنی سوودی لێ ببینین، دەشكرێت ببێتە ئافاتێك و نەتوانین بە دروستی مامەڵەی لەگەڵ بكەین، لەبەر ئەوە پێویستە ئەم بابەتە زۆر جددی لەلایەن كۆمەڵناس دەروونناسانەوە مامەڵەی لەگەڵ بكرێت.

لە كۆمەڵگە نەریتییەكاندا هەر داهێنانێك دەبێتە دەستپێكی گۆڕانكارییەكی گەورە یان گەواهیدەری گۆڕانكارییەكی گەورە دەبێت، هەندێك جاریش بابەتە شۆك ئامێزەكان شووناسە كلتوورییە چاوبەستراوەكان دەگۆڕێت، كۆمەڵگەی كوردیش ئاتاجی بەم گۆڕانكارییانە هەیە، لەبەر ئەوە لە زیرەكیی دەستكرد بەتایبەتی لە خوێندنی باڵادا خەسڵەتێكی داهێنەرانەی گەورەی هەیە كە قوتابی دەتوانێت زۆر بە جوانی پشتی پێ ببەستێت، ئەویش بۆ دەستڕاگەیشتنی بە مەعریفە و مامەڵەیەكی تەندروست لە توێژینەوە زانستییەكانیدا، جگە لەوەش زیرەكیی دەستكرد هۆكارێكە دەتوانرێ بە گۆشكردنی گیانی نەوەی داهاتوو لە شێوازی مامەڵە كردن لەگەڵیدا زیاتر پێبگات و زیاتر دەستی ڕابگات بە هەر بابەتێكی زانیاری یان لە هەر ڕێنماییەكی پەروەردەیی، ئێستا لە وڵاتاندا لە ڕێگەی ئەمەوە ئاڕاستەی نەوەی داهاتوو دەكەن بەو شێوەیەی كە دەیانەوێت، بەو بابەتانەی برەو و پەرەسەندنی زیاتریان پێدەدات.

ئێمە دەبێت هەر سێ وەزارەتی پەیوەندیدار ڕۆشنبیری، خوێندنی باڵا و پەروەردە و تەنانەت ئەوقافیش كە ئەمانە وەزارەتگەلێكی گرنگی كیانە كۆمەڵایەتییەكانن گرنگە سوود لە زیرەكیی دەستكرد وەربگرن بۆ پێكهێنانی پاكێجێكی پەروەردەیی مەزن لە دروستكردنی گۆڕانكاریدا».

كۆسار كەریم رۆژ وەكو كەسایەتییەكی ئەكادیمی سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «لەم دوو ساڵەی ڕابووردودا بە شێوەیەكی بەرچاو لە جیهاندا پێشكەوتنێكی زۆر لە بەكارهێنانی ژیریی دەستكرد دەبینرێت، كوردستانیش بێبەش نییە لەم شۆڕشە مەزنە تەكنۆلۆژییە، بۆ تێگەیشتن لە ئاڕاستەی ڕاستەقینەی زیرەكیی دەستكرد كە چیتر تەنیا كەرەستەیەكی كات بەسەربردن نییە، بەڵكو بووەتە بزوێنەری سەرەكی بۆ چەندین كایەی گرنگ لە هەرێمی كوردستاندا، كە ئاراستەی كۆمەڵگەی كوردی بەرەو قۆناغی دیجیتاڵبوونی تەواوەتی ئاڕاستەیەكی نوێ و قوڵتر دەبات و گۆڕانكاری ڕیشەیی دروست دەكات، كە ڕاستەوخۆ كار دەكەنە سەر ژیانی ڕۆژانەمان، هەروەها دەتوانێت ببێتە هۆكاریك بۆ بازدانی شارستانی، ئەگەر بە بیرێكی فراوان و ڕاستگۆیانە كاری پێبكرێت. ئەم گۆڕانكارییە لایەنی ئەرێنی هەیە، بەڵام هاوكات بەستراوەتەوە بە ئامادەیی ژێرخانی تەكنەلۆجی و هۆشیاری تاكەكانەوە. لێرەدا تیشك دەخەینە سەر ئاڕاستە سەرەكییەكان و دەرفەتەكان .

گرنگترین ئەو ئاڕاستە نوێیانە ئەمانەن:

1-  ئاڕاستەی سیاسی و بڕیاردان لە حوكمڕانیدا؛

• شیكردنەوەی لایەنی دەروونی و كۆمەڵایەتی دەنگدەران كە لایەنە سیاسییەكان لە كوردستان بەرەو بەكارهێنانی ئامرازەكانی ئەم تەكنۆلۆژیا نوێیە دەڕۆن بۆ وەرگرتنی ڕای گشتی لە سۆشیاڵ میدیادا. ئەمەش بۆ ئاڕاستەكردنی كەمپینەكانی هەڵبژاردن و نووسینی وتار بەپێی ویستی جەماوەر بەكاردێت.

• كۆنتڕۆڵ و چاودێری ئەمنی: بۆ نموونە بەكارهێنانی سیستەمی زیرەك بۆ ناسینەوەی دەموچاو لە كامێراكانی سەر شەقام و بازگەكانی شارە گەورەكانی كوردستان بە مەبەستی پاراستنی ئاساییش ڕووی لە زیادبوون كردووە.

2-  ئاڕاستەی هونەری، كلتوری ؛

• پاراستنی شوێنەوار و بوژانەوەی كلتووری مێژوویی: دروستكردنەوەی وێنە، ڤیدیۆ، و دەنگی كەسایەتییە مێژووییەكانی كورد (وەك شاعیران و سەركردە كۆنەكان) بە كوالیتی بەرز، ئەمە جۆرێك لە شانازی نەتەوەیی لای نەوەی داهاتوو دروست كردووە.

• شۆڕش لە موزیك و سینەمای كوردیدا: گۆرانیبێژ و دەرهێنەرە گەنجەكان بۆ تێكەڵكردنی ئاوازە ڕەسەنەكان لەگەڵ شێوازە جیهانییەكان بەكاردەهێنن، هاوكاریشە لە كەمكردنەوەی تێچووی بەرهەمهێنانی فیلمی كوردی.

3- ئاڕاستەی دادپەروەری و یاسا؛ خێراكردنی دۆسیە یاساییەكان: پارێزەران و دادوەرانی كورد دەكرێت سوودی لێ وەربگرن بۆ گەڕان لە ناو هەزاران یاسا و ڕێنمایی كۆنی عێراقی و كوردی بۆ دۆزینەوەی بەڵگەكان، ئەمەش ماوەی یەكلایی كردنەوەی كێشەكانی خەڵك لە دادگاكاندا كورت دەكاتەوە.

4- بوژاندنەوەی سێكتەرەكانی گەشەسەندنی زمانی كوردی نەمانی پردی نێوان سۆرانی و بادینی ئامرازەكانی وەرگێڕانی دەستبەجێی كوردی، تێگەیشتن و گفتوگۆی نێوان دیالێكتە جیاوازەكانی كوردستانیان هەورامی، كرمانجی و سۆرانی .. زۆر ئاسانتر كردووە. ئەمەش یەكڕیزییەكی كلتووری و كۆمەڵایەتی زیاتر دروست دەكات و دەبێتە هۆی پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی لە جیهانی دیجیتاڵیدا.

5- ئاڕاستەی ئابووری و سەرهەڵدانی كۆچكردنی سەرمایە: ئاڕاستەی سەرمایەدارانی دێرینی كورد لە كڕینی زەوی و خانوبەرەوە بەرەو كڕینی پشك و وەبەرهێنان لە كۆمپانیا تەكنەلۆژییەكان گۆڕاوە، ئەمەش چینێكی نوێ لە دەوڵەمەندی گەنجی دروستكردووە كە تەمەنیان لە خوار ٣٠ ساڵەوەیە و تەنیا لە ڕێگەی ئینتەرنێت و تەكنەلۆژیاوە دەوڵەمەند بوون.

6- حكومەتی ئەلیكترۆنی و كەمكردنەوەی ڕۆتین: ڕاپەڕاندنی مامەڵەی هاووڵاتیان خێراتر دەكات و گەندەڵی كارگێڕی لە دامودەزگاكاندا كەم دەكاتەوە.

7- پەرەپێدانی كەرتی تەندروستی: سیستەمە زیرەكەكان یارمەتی پزیشكان دەدەن لە دەستنیشانكردنی پێشوەختەی نەخۆشییەكان، بەتایبەت لەو ناوچانەی پزیشكی پسپۆڕیان كەمە، سیستەمەكانی ئایدیۆلۆژی و دەستنیشانكردنی نەخۆشی بۆ نموونە شیكردنەوەی تیشك و تاقیگە، یارمەتی بنكە تەندروستییە ناوخۆییەكان دەدەن بۆ دەستنیشانكردنی پێشوەختەی نەخۆشییەكان.

8- كشتوكاڵی زیرەك بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی وشكەساڵی: بەهۆی گۆڕانی كەشوهەوا لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، جوتیارانی كورد بەرەو بەكارهێنانی درۆن و پرۆگرامەكانی ژیریی دەستكرد دەڕۆن بۆ چاودێریكردنی زەوییەكان، دۆزینەوەی نەخۆشی ڕووەك، و بەڕێوەبردنی ئاو بە شێوازێكی دڵۆپاندنی زیرەك. ئەمەش ئاساییشی خۆراكی هەرێم بەهێز دەكات.

9- لە بازاڕی كاردا كۆچكردن لەكارمەندی حكومییەوە بۆ كەرتی تەكنەلۆجیا: گەنجانی كورد كەمتر پشت بە دامەزراندنی حكومی دەبەستن. دەرفەتی كاركردنی لە دوورەوە بۆ ڕەخساندوون. گەنجێك لە دهۆك، سلێمانی یان هەولێر دەتوانێت وەك گەشەپێدەر، دیزایینەر، یان شیكەرەوەی داتا بۆ كۆمپانیا جیهانییەكان كار بكات و داهاتی بەرز بە دەست بهێنێت.

10- كەرتی تایبەت لە كوردستان بڕبڕەی پشتی گۆڕانكارییە تەكنەلۆژییەكانە و دەتوانێت بە وەبەرهێنان لە زیرەكیی دەستكرددا، هەم قازانجی دارایی گەورە بكات و هەم بازاڕی كار لە ڕێگەی بووژێنێتەوە.

• كەرتی دارایی و بانك: پەرەپێدانی سیستەمی بانكی زیرەك بۆ ناسینەوەی فێڵ و خێراكردنی قەرزدان.

• تەندروستی تایبەت: كڕینی سیستەمی دەستنیشانكردنی نەخۆشی بە زیرەكیی داستكرد بۆ نەخۆشخانە ئەهلییەكان.

• بازرگانی ئەلیكترۆنی: بەكارهێنانی بۆتەكانی چاتی كوردی بۆ وەڵامدانەوەی خۆكاری وبەرداوامی كڕیاران.

• كۆمپانیاكانی پەیوەندی كردن: وەبەرهێنان لە داتای مەركەزی بۆ دابینكردنی هێزی كۆمپیوتەری.

• پیشەسازی بیناسازی و عەقارات: بەكارهێنانی بۆ دیزایینی ئەندازیاری كەم تێچوو و پێشبینیكردنی نرخی خانووبەرە.

• دەستكەوتەكانی ئەم وەبەرهێنانە بۆ كۆمپانیاكان كەمكردنەوەی تێچووی كارگێڕی: كەمكردنەوەی ژمارەی كارمەندانی بەشە ڕۆتینییەكان و ئۆتۆماتیككردنی كارەكان.

• بڕیاردانی دروست لە بازاڕدا: شیكردنەوەی داتای كڕیارانی كورد تا بە وردی كڕین و فرۆشتن ئەنجام بدەن.

• ڕكابەری جیهانی بە بەرهەمی ناوخۆ: توانای ناردنی بەرهەم و خزمەتگوزاری كوردی بۆ بازاڕەكانی دەرەوەی وڵات.

كۆسار كەریم ڕۆژ لە درێژەی قسەكانیدا دەڵێت: « بێشك تاكی كورد نەك هەر دەتوانێت، بەڵكو لە ئێستاوە دەستی كردووە بە قۆستنەوەی ئەم هەلە بۆ داهێنان، چونكە زیرەكیی دەستكرد بەربەستە جوگرافی و ئابوورییەكانی كەمكردووەتەوە.

لە ئێستادا دەبێ بپرسین چۆن تاكی كورد دەتوانێت لەم قۆناغەدا داهێنان بكات؟ داهاتووی تاكی كورد پەیوەستە بە پرسیاركردنی دروست و توانای ڕەخنەگرتن نەك تەنیا كۆپیكردن، ئەمانەش لە چەند ڕێگایەكەوە ؛

• تێپەڕاندنی بەربەستی زمان: ئامرازەكانی وەك وەرگێڕانی هاوكات و داڕشتنەوەی دەق، ڕێگە خۆش دەكەن بۆ گەنجی كورد كە لەگەڵ جیهاندا كاربكات و بەبێ كێشەی زمان فێری نوێترین زانستەكان بێت.

• چارەسەركردنی كێشە خۆماڵییەكان: داهێنان لەم بوارەدا پێویستی بە ناسینی ژینگەی كوردی هەیە. بۆ نموونە: دروستكردنی پڕۆگرامی سیستەمی زیرەك بۆ چارەسەری كێشەی ئاو و كارەبا...هتد

• فێربوونی خێرا و بێبەرامبەر: مۆدێلە گەورەكانی زمان وەك مامۆستایەكی تایبەتی كارامە كار دەكەن. گەنجان دەتوانن كۆدنووسی، دیزایین، و بەڕێوەبردنی پڕۆژەكان لە ماڵەوە و بەبێ تێچوو فێرببن.

• كەمكردنەوەی تێچووی پڕۆژەكان: پێشتر دەستپێكردنی كۆمپانیایەك پێویستی بە ستافێكی گەورە هەبوو، ئێستا تاكە كەسێك بە یارمەتی دەتوانێت كارێكی گەورە ڕاپەڕێنێت، لە نووسینی كۆدەوە تا شیكردنەوەی بازاڕ و ڕیكلامكردن.

• پەرەپێدانی زمانی دایك: گەورەترین كایەی داهێنان بۆ تاكی كورد، دەوڵەمەندكردنی داتای كوردییە، ئەمەش دەرفەتێكی زێڕینە بۆ زمانەوان و گەشەپێدەرانی كورد.

• سەرهەڵدانی نەوەی «فێرخوازی سەربەخۆ»: سیستەمی پەروەردەی كلاسیكی لە كوردستان توانای نییە شانبەشانی ئەم خێراییە بڕوات. بۆیە، ئاڕاستەی گەنجان لە ڕێگەی هاوكارە زیرەكەكان بەرەو فێربوونی خودی دەچێت، ئەمەش هۆشیاری و ئاستی زانستی تاكی كورد بە شێوەیەكی بەرفراوان بەرز دەكاتەوە.

دەرەنجام زیرەكیی دەستكرد كۆمەڵگەی كوردی بەرەو قۆناغێك دەبات كە تێیدا «داتا و زانیاری» دەبنە سەرمایەی سەرەكی نەك تەنیا نەوت یان كەرتی تەقلیدی، داهاتووی ئەم ئاڕاستەیە بەندە بەوەی كە ئایا حكومەت، زانكۆكان و ناوەندەكانی خوێندن و میدیاكاندا كەرتی تایبەت تا چەند دەتوانن «ستراتیژییەكی نیشتمانی و یاسای نوێی تایبەت بۆ ژیریی دەستكرد›› دابڕێژن بۆ پاراستنی كۆمەڵگە لە مەترسییەكانی و قۆستنەوەی لایەنە ئەرێنییەكان، بۆ ئەوەی كۆمەڵگەی كوردی لەم شەپۆلەدا نەخنكێت، چونكە دەبێ ئەوە بزانین كە هەندێك ئالنگاری و بەربەست هەن دەبنە هۆی دروست كردنی ترس و دوودڵی لەناو كۆمەڵگەدا».

شاد حەمەمین عەلی وەك گەنجێكی چالاك لە بواری كۆمەڵی مەدەنی سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «كۆمەڵگەی كوردی لەبەردەم وەرچەرخانێكی مێژوویی و تەكنەلۆژیدایە. زیرەكیی دەستكرد (AI)، چیتر تەنیا بابەتێكی تیۆری نییە، بەڵكو وەرچەرخانێكی گەورەیە كە ئاڕاستەی داهاتووی كایە جیاوازەكانی ژیان لە كوردستان دیاری دەكات. گرتنەبەری ئەم تەكنەلۆژیایە، كلیلێكی زێڕینە بۆ تێپەڕاندنی پاشكۆیی و بازدان بەرەو قۆناغێكی نوێی گەشەپێدانی كۆمەڵایەتی و ئابووری.

بێگومان،ئەگەر باس لە ئاراستەكردنی كۆمەڵگەی كوردی بكەین و كاریگەریی زیرەكیی دەستكرد بە نموونە بهێنینەوە، ناتوانین بڵێین كاریگەری نابێت، بەڵكو نەك تەنیا لە یەك بواردا بەڵكو لەسەرجەم بوار و سێكتەرەكاندا كاریگەری دەبێت، ئەوەی گرنگە ئێمە لەبارەیەوە قسە بكەین ئەوەیە ئایا چۆن بتوانین پێش ئەوەی ئاڕاستەمان بكات، ئێمە ڕێرەوێكی گونجاو و ئاراستەیەكی دروست بكەینە بنەمای ئاییندەمان.

لێرەوە تێدەگەین، دەتوانین سوودێكی گەورە لە سەرجەم بابەتە كۆمەڵایەتیەكان و سێكتەرەكانی ئابووری، ئیداری، پەروەردە و تەندروستی و بازرگانی و هتد وەربگرین، لەم ڕێگەوە كەمترین تێچوو و باشترین كوالێتی كار بەدەست دەهێنین، لەم ڕێگەشەوە بەشێك دەبین لە پێشكەوتنەكانی جیهان و بە دیجیتاڵیكردنی دامەزراوەكان.

دیارە زیرەكیی دەستكرد بۆ كۆمەڵگەی كوردی هەڵبژاردن نییە، بەڵكو چارەنووسە، بۆ ئەوەی چارەنووسی نەتەوەیەك و ئاراستەكردنی هەنگاوەكانی بەرەو ڕێگەیەكی نادیار نەبێت و ئاییندە ناڕوون نەبێت، گرنگە كار لەسەر ناساندن و گەیاندنی هۆشیاری و شێوازی بەكارهێنانی بكرێت، لە ڕووی یاساییشەوە گرنگە یاساكان هەموار بكرێتەوە و دووبارە پێشكەوتنەكانی ئەم دواییەش بە یاسا ڕێكبخرێتەوە، ئەویش بۆ ئەوەی ئاراستەكردنێكی دروست و ڕوون چاوەڕێی داهاتووی كۆمەڵگەی كوردی بكات».