مەلا كەریمی شافیعی پسپۆر لە زانستەكانی شەریعەتی ئیسلامدا بۆ گوڵان: زانایانی ئایینی بە پشتبەستن بە قورئان و فەرموودە، خەباتی نەتەوەیی و بەرگری لە نیشتمانیان كردە ئەركێكی شەرعی و بیروباوەڕی نەتەوەكەمان
مەلا كەریم فەرەج محەممەد (ناسراو بە مەلا كەریمی شافیعی)، یەكێكە لە زانایان و مامۆستایانی دیاری ئایینی لە ناوچەی گەرمیان. خزمەتێكی بەرچاوی كردووە لە بڵاوكردنەوەی زانستە شەرعییەكان و، وانەوتنەوە بە قوتابیانی زانستی ئیسلامی و پێشەوایەتیی ئایینی لە شاری كەلار. بۆ قسەكردن لەسەر كاریگەریی زانایانی ئیسلامی كوردستان لەسەر خەباتی نەتەوەیی و بەرەنگابوونەوەی جەور و ستەم و پارێزگاریكردن لە زمان و كولتووری كوردی، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ مامۆستا مەلا كەریم ساز كرد و بەمجۆرە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.
* بە درێژایی مێژوو، زانایانی ئایینیی كوردستان جیا لە ڕێبەرایەتیی ڕۆحی، سەركردایەتیی بزووتنەوە و شۆڕشە نەتەوەییەكانیشیان كردووە. ئایا هیچ زانیارییەك لەسەر نووسین، بیروباوەڕ و هەڵوێستە سیاسی و نیشتمانییەكانی ئەم ڕێبەرە ئایینییە نیشتمانپەروەرانەی گەلی كورد لە لای ئێوە تۆماركراو هەیە؟
- مامۆستایانی ئایینی بە درێژایی مێژوو پێشەوا و ڕێبەری كۆمەڵگەی كوردەواری بوون، ئەوان چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوەی كوردستاندا پێشڕەو بوون و هەمیشە لە ڕیزی پێشەوەی ڕووداوەكاندا بوون. ئەم توێژە بەڵگەنەویستە هەزاران تێكۆشەر و كوردپەروەریان پێشكەش بەم گەلە كردووە، بە شێوازێك نەتەوەی كورد لە سەرەتاوە بە نموونەی خزمەتی گەورەی سەركردەكانی وەك شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری، تا شۆڕشی حەزرەتی شێخ مەحموودی حەفید، پێشەوا قازی محەمەد و مەلا مستەفا بارزانی شانازی دەكات. ئەم شۆڕشانەی ئێستاشمان مێژوویەكی سەدان ساڵەی خەباتیان لەناو پەیامی ئەم پیاوە ئایینییانەدا هەیە، چونكە هاوشانی دروستبوونی مرۆڤ، ململانێش لەگەڵیدا سەری هەڵداوە. لەبەرئەوەی لەو سەردەمانەدا هیچ شتێكی ڕوون بە ناوی مافەوە بوونی نەبووە، مرۆڤ هەمیشە بۆ بەدەستهێنانی خواستەكانی تێكۆشاوە. تەنانەت لە دوای نسكۆی شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵی ١٩٧٥دا، لە سەردەمی شا و سەددام حوسێندا دۆخی نیشتمان هێندە وێران بوو، كە بوو بە سەرچاوەی نەهامەتی بۆ كورد لە كوشتن، دەربەدەركردن، لەسێدارەدان، كۆمەڵكوژی، ئەنفال، كیمیاباران و داگیركردنی خاك و وڵات و.. هتد.
* تۆماری شۆڕشەكانی كوردستان پڕە لە ناوبانگ و شانازیی گەورەی زانا ئایینییەكان كە لە ڕیزی پێشەوەی بەرەكانی خەباتدا بوون، ئایا دەتوانیت هەندێك لەم هاوسەنگەرییەی زانایان و پێشمەرگەكان لە مێژووی كۆندا باس بكەیت؟ ئەم هاوبەشییەی نێوان میحراب و سەنگەر، چ پەیامێكی مەزن بۆ نەوەكانی سەردەمی ئێستای ئێمە دەگەیەنێت؟
- بێگومان میحراب و دینداری تەنیا لە ئەنجامدانی فەریزەكانی نوێژ و ڕۆژوودا كورت نابنەوە، هەروەك چۆن شوێنی كۆبوونەوەی پێشمەرگە و ناوەندی دیندارییش تەنیا مەكۆیەك بۆ نوێژكردن نییە، بەڵكو هەمیشە هاندەر و سەرپەرشتیاری باوەڕ بوون و پێشەوایانی ئایینیش لە ڕیزەكانی پێشەوەی پێشمەرگایەتیدا بوون. دینداری وەك سەرچاوەیەكی گرنگی متمانە و سەركەوتن لە مێژوودا بووە، هەروەها لە سەرەتاوە تا ئەمڕۆش، بە ڕوونی دیارە كە هەمیشە هاوشان و پاڵپشتی هێزەكانی بەرگری و پێشمەرگە بوون. بە تایبەت گەلی كورد لە هەردوو ڕەهەندی نیشتمانی و ئایینیدا بەم شێوەیە یەكیان گرتووە بۆ پێكهێنانی هێز و پاڵپشتیكردنی شۆڕش، كە بووەتە هۆی دروستبوونی متمانە و بەهێزبوونی بزووتنەوەكە. بەم پێیە متمانەیەكی پتەو لەنێوان خەڵك و پێشمەرگەدا بۆ بەرگریكردن لە مافەكان دروست بووە، ئەمەش هۆكارێكی سەرەكی بووە بۆ دەستپێكردنی خەباتی نەتەوەیی و ڕزگاریخوازی لەناو كوردستاندا. لەبەر ئەوەی تێكەڵبوونی خەبات بە دینداری، متمانە و وزەیەكی گەورەتری بەخشیوە، لەو پێناوەشدا بە درێژایی مێژوو، زۆرێك لە زانایانی ئایینیی كورد لە پێناو نیشتماندا گیانی خۆیان بەخت كردووە و شەهید بوون، بەمەش مێژوویەكی پڕ لە شانازییان لە پێناو پاراستنی خاكی پیرۆزی كوردستاندا تۆمار كردووە. مێژوو بەم شێوازە شكۆدارە نووسراوەتەوە و پێویستە نەوەی ئێستاش سوود لەم ئەزموونە وەربگرێت و بە شانازییەوە سەیری ڕابردووی باب و باپیرانی بكات، تاوەكو بە هەمان ڕۆحییەتەوە بەردەوام بێت لە خزمەتكردنی گەل و نیشتمانەكەیدا.
* زانایانی ئایینیی كوردستان هەمیشە پێشڕەو بوون و لە پێشەوەی دژایەتی كردنی ستەمكاران و خەبات كردن و پێشكەش كردنی قوربانیی یەك لە دوای یەك بوون بەرانبەر بە هەر هێزێكی داگیركەر كە ستەمی لە گەل كردبێت، ئایا ئەم بەرگریكردنە لە چییەوە سەرچاوەی گرتووە؟
- لە ڕوانگەی شەریعەتی ئیسلامییەوە، بە تایبەت لە قورئانی پیرۆز و فەرموودەدا، ستەمكاری هەمیشە بە پێچەوانەی چاكە و هۆكاری سەرەكیی وێرانبوون و تێكچوونی ژیانی مرۆڤەكان سەیر كراوە، بۆیە ئیسلام زوڵمی بە كارێكی زۆر خراپ داناوە و داوای لە هەموو مرۆڤەكان كردووە كە دژی بوەستنەوە و بە هیچ شێوازێك ڕێگە نەدەن زوڵم لە هیچ كەسێك بكرێت. وەك پێغەمبەر (د.خ) دەفەرموێت: (اتقوا الظلم فإن الظلم ظلمات يوم القيامة). هەروەها فەرمانی بە موسڵمانان داوە كە بەرگری لە مافەكانی خۆیان بكەن و نەكەن زوڵم لە كەس بكەن، وەك دەفەرموێت: (انصر أخاك ظالماً أو مظلوماً قالوا يا رِسول الله أنصره إذا كان مظلوماً أفرأيت إن كان ظالماً كيف أنصره قال تحجزه أو تمنعه من الظلم فإن ذلك نصره). كەواتە لەسەر ئەم بنەمایە، زانایانی ئایینیی كوردستان بەردەوام پاڵپشتی گەلەكەیان بوون و هەمیشە هانی خەڵكیان داوە كە بەرگری لە خۆیان و خاكی نیشتمانیان بكەن و دژی ستەمكاری ڕاوەستنەوە، كە ئەمەش بە یەكێك لە سەرەكیترین هۆكارەكان لە مێژووی خەباتی كورددا دادەنرێت.
* دەوترێت مزگەوتەكان كاتی خۆی قوتابخانەی نەتەوەیی و فێرخوازیی زمانی كوردی بوون و هەمیشە لەگەڵ ئەركی فێركردن و هۆشیاریی نەتەوەییدا بوون. ئایا دەكرێت هەندێك لەم گرنگی ئەو هەڵوێستانە باس بكەی كە چ كاریگەرییەكی لە پاراستنی زمانی كوردیدا هەبووە؟
- بێگومان، مزگەوتەكان تەنیا مەكۆی خواپەرستی و پەرستن نەبوون، بەڵكو ڕۆڵێكی گرنگیان لە فێركردن و پەروەردەكردنی نەوەكان لەسەر بنەمای زانست، ڕۆشنبیری، پاراستنی زمانی كوردی و هۆشیاریی نەتەوەیی بینیوە. لەبەر نەبوونی قوتابخانە و فێرگە لەو سەردەمانەدا، مزگەوتەكان وەك سەرەكیترین ناوەندی زانستی و فێركاری بۆ پاراستنی زمان و نەتەوە سەیر دەكران. لەم ناوەندانەشەوە چەندین كەسایەتیی ناوداری وەك نالی، مەحوی، مەلای جزیری و ئەحمەدی خانی پێگەیشتن، كە بەرهەمە ئەدەبییەكانیان بەڵگەیەكی زیندوون بۆ هێشتنەوەی زمان و كولتووری كوردی. هاوكات هەمیشە پێگەیەك بوون بۆ پەروەردەكردنی تێكۆشەر و نیشتمانپەروەران، كە لە مێژوودا ڕۆڵی كاریگەریان لە پاراستنی شوناسی كوردیدا هەبووە.
* لە كۆنەوە مرۆڤەكان هەوڵیانداوە بۆ ڕزگاربوون لە جەور و ستەم، ئایا دەكرێت هەندێك لەم بارەیەوە لە ڕوانگەی ئایینی ئیسلامەوە ڕوونی بكەیتەوە كە چۆن ئیسلام دژی ستەمكاری وەستاوەتەوە؟
- ئامانجی ئیسلام ڕزگاركردنی مرۆڤە لە كۆیلایەتی و بەردەوامیش داكۆكی لە یەكسانی و دادپەروەری دەكات. هەروەك پێغەمبەر (د.خ) دەفەرموێت: (يا أيها الناس ألا إن رِبكم واحد وإن أباكم واحد). لەم سۆنگەیەوە، سەرجەم مرۆڤەكان هاوتان و هیچ جیاوازییەك لە نێوانیاندا نییە، هەر بۆیە ئیسلام بە توندی دژی هەموو جۆرە كۆیلایەتی و جیاكارییەك وەستاوەتەوە. ئەم ئایینە بەردەوام هانی مرۆڤەكان دەدات پارێزگاری لە ئازادیی خۆیان بكەن، چونكە ئازادی بەهایەكی یەكجار باڵایە لە ژیانی مرۆڤدا و بە هیچ شێوازێك زەوت ناكرێت. هاوكات زانایانی ئایینیی كوردستانیش لەسەر بنەمای ئەم بیروباوەڕە تێكۆشاون لە پێناو ڕزگاربوونی نەتەوەكەیان لە بندەستیی داگیركەران و زۆرداران، تاوەكو بتوانن بە ئازادی و سەربەخۆیی لەسەر خاكی پیرۆزی خۆیاندا بژین.
* زۆرێك لە زانایانی ئایینی كوردستانی بە هۆشیارییەوە مامەڵەیان لەگەڵ مافەكانی ئافرەتدا كردووە، ئایا تێگەیشتنی زانایانی ئیسلامیی كورد بۆ مافەكانی ئافرەت چۆن بووە؟
- ئیسلام بایەخێكی زۆری بە مافەكانی ژن داوە و ڕێزی لێگرتووە، وەك لە قورئانی پیرۆزدا هاتووە: (يا أيها الناس اتقوا رِبكم الذي خلقكم من نفس واحدة وخلق منها زوجها وبث منهما رِجالاً كثيراً ونساء). ژن و پیاو لە بنەڕەتدا لە ماف و ئەركەكاندا هاوتان. هەروەها لە مێژووی كوردستانیشدا ژنان هاوشانی پیاوان ڕۆڵێكی دیاریان هەبووە و لە بوارەكانی زانست و تێكۆشاندا پێشەنگ بوون. وەك نموونەش دەتوانین ئاماژە بە ژنانی تێكۆشەر وەك حەپسەخانی نەقیب و خانزادی میری سۆران بكەین كە سەلمێنەری ئاستی هۆشیاری و گرنگیپێدانی كۆمەڵگەی كوردییە بە مافی ژن. تەنانەت زانایانی ئایینیش بەردەوام پشتیوانی ئەم مافانە بوون و ڕێنمایی خەڵكیان كردووە بۆ ڕێزگرتن لێیان.
* كوردستان هەمیشە لانكەی پێكەوەژیانی ئاشتییانەی نێوان نەتەوە و ئایینە جیاوازەكان بووە، تاچەند لە ئایینی پیرۆزی ئیسلامدا زەمینە بۆ لێبوردەیی و پێكەوە ژیان فەراهەم كراوە؟
- ئیسلام بەردەوام هاندەری تەبایی و لێبوردەیی بووە لە نێو مرۆڤایەتیدا، وەك لە قورئانی پیرۆزدا هاتووە: (لا إكراه في الدين قد تبين الرشد من الغي). بۆیە هیچ مرۆڤێك نابێت بە زۆر ناچار بكرێت لەسەر بیروباوەڕ و ئایینێك، لەسەر ئەم بنەمایەش، كۆمەڵگەی كوردی هەمیشە بووەتە نموونەیەكی جوان و گەش بۆ پێكەوەژیان لە نێوان موسڵمانان و پێكهاتە ئایینییەكانی دیكەی وەك مەسیحی، ئێزدی و جوو كە بە ئاشتی و تەبایی پێكەوە ژیاون لەسەر ئەم نیشتمانە. هاوكات، زانایانی ئایینییش بەردەوام هۆكار بوون بۆ پاراستنی ئەم ئاشتەواییە و ڕێگری كردن لە هەر جۆرە توندوتیژییەك.
* لایەنێكی دیكەی گرنگ كە دەكرێت هەڵوەستەی لەسەر بكەین ڕۆڵی زانایانی ئایینی كوردستانە لە پاراستنی زمان و كولتووری كوریدا، ئایا ئەم لایەنە نیشتمانپەوەرییە چۆن تەفسیر دەكەیت؟
- خودای پەروەردگار لە قورئانی پیرۆزدا دەفەرموێت: (ومن آياته خلق السماوات والأرض واختلاف ألسنتكم وألوانكم). كەواتە فرەیی زمانەكان نیشانەیەكی یەزدانییە و دەبێت بپارێزرێت. هەر لەم سۆنگەیەوە، زانایانی كورد بەردەوام هەوڵیان داوە بۆ نووسین و بڵاوكردنەوەی پەڕتووك بە زمانی كوردی، ئەوان هۆكار بوون بۆ پاراستنی ناسنامەی نەتەوەیی گەلی كورد لە ڕێگەی فێركردنی زمانی دایك و پاراستنی دابونەریتە جوانەكانی كۆمەڵگەی كوردی، كە ئەمەش ڕۆڵێكی یەكجار گرنگ و مێژوویی بووە لە پاراستنی شوناسی كورددا.
* ئەگەر لێرەوە بتەوێت پەیامێك ئاراستەی لاوانی ئەم سەردەمە بكەیت چییان پێ دەڵێیت؟
- بۆ لاوانی كوردستان و نەوەی نوێ، پەیامی من ئەوەیە كە هەمیشە بەرگری لە خاك و زمان و ناسنامەی خۆیان بكەن و بە داناییەوە لەگەڵ گۆڕانكارییەكاندا مامەڵە بكەن و خۆیان بەدوور بگرن لە توندڕەوی. هەروەها بەردەوام هەوڵ بدەن بۆ فێربوونی زانست و مەعریفەت لەپێناو خزمەتی گەلەكەیاندا، چونكە ئایندەی ئەم نیشتمانە لەسەر شانی ئەوان بنیاد دەنرێت.
