مامۆستا شێخ عابید بابەشێخ نەقشبەندی، لە بنەماڵەیەكی دیندار و نیشتمانپەروەر گۆش كراوە و یەكێكە لە زانا ئایینییە دیارەكان، وەك پێشنوێژ و وتارخوێنی مزگەوتی نۆ شەهید لە شاری هەولێر، خزمەتێكی بەرچاوی لە وانەوتنەوە و ڕێپیشاندانی ئایینیدا كردووە. بۆ تاوتوێكردنی ڕۆڵی پێشەنگانەی زانایانی ئیسلامیی كوردستان لە پاراستنی ئایین، نیشتمان، ناسنامە و داكۆكیكردن لە مافە نەتەوەییەكان، ئەم دیمانەیەمان لەگەڵ ساز كرد و بەم شێوازەی خوارەوە وەڵامی پرسیارەكانی گوڵانی دایەوە.

 

* مەلا و زانایانی ئایینیی كوردستان، بە درێژایی مێژوو نەك هەر ڕێبەرێكی ئایینی، بەڵكو چرای ڕووناككەرەوەی هزری نەتەوەیی بوون. ئایا چۆن دەڕواننە ئەو پەیوەندییە توندوتۆڵەی لە نێوان ئیمان و خۆشەویستیی نیشتمان لە لای زانایانی كورد هەبووە؟

- لە مێژووی كوردستاندا زۆربەی زانایانی ئایینی هەمیشە لەو بڕوایەدا بوون كە پاراستنی ئایین و بەرگریكردن لە خاك و نامووسی گەل، دوو ئەركی تەواوكەری یەكترین، هەر بۆیە زانایانی ناوداری وەك مەولەوی كورد، شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری و شێخ مەحموودی حەفید، لەپاڵ خزمەتكردنی ئاییندا، بایەخێكی زۆریان بە ناسنامە و مافە نەتەوەییەكانیش داوە. لە ڕوانگەی ئیسلامەوە خزمەتكردنی كۆمەڵگە و پاراستنی مافەكانی خەڵك بەشێكی گرنگە لە بەرپرسیارێتییەكانی مرۆڤ. بەناوی خوای بەخشندە و میهرەبان یەكەمین ئایەتی قورئانی پیرۆز كە بۆ پێشەوا و نووری چاومان، حەزرەتی محەمەدی مستەفا (د.خ) دابەزی: «اقْرَأْ بِاسْمِ رِبِّكَ الَّذِي خَلَقَ» بوو، كە تێیدا خوای گەورە فەرمانی خوێندن و نووسین دەكات، ئێمەش هەمیشە ئەو دوعایە لەسەر زمانی پێغەمبەرەكەمان دەڵێینەوە كە دەفەرموێت: «وَقُل رِبِّ زِدْنِي عِلْمًا»، واتە: ئەی پەروەردگارم، زانست و زانیاریم زیاد بكە. هاوكات پەیڕەوانی ڕێبازی نەقشبەندی هەمیشە لایەنگری جیهاد و بەرگریكردن بوون لە نیشتمان، بە شێوەیەك دژی ڕووسەكان جەنگاون، حەزرەتی شێخ نەجمەدین و شێخ حیسامەدین لە ناوچەكانی سەقز و بۆتاندا تێكۆشاون. مامۆستا بێخود لە شیعرەكانیدا زۆر بە جوانی وەسفی ئەوە دەكات كە چۆن زانایان مزگەوت و میحرابیان بە پەرۆشەوە بۆ بەرگریكردن لە خاك و نیشتمان بەكار هێناوە.

هەمووان چاك دەزانین كە زانا و نەزان وەك یەك نین. خوای پەروەردگار دەفەرموێت: «قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ»، ئایا ئەوانەی دەزانن لەگەڵ ئەوانەی كە نازانن یەكسانن؟ بێگومان نەخێر. هەروەها دەفەرموێت: «يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ»، خودای گەورە پلەی باوەڕداران و زانایان لە دونیا و دواڕۆژدا بەرز دەكاتەوە. تەنیا زانایانیشن كە بە ڕاستی لە پەروەردگار دەترسن، وەك دەفەرموێت: «إِنَّمَا يَخْشَي اللَّهَ مِنْ عِبَادِەِ الْعُلَمَاءُ».

پێشەوامان، نووری چاومان، حەزرەتی محەمەدی مستەفا دەفەرموێت: «مَنْ يُرِدِ اللَّهُ بِهِ خَيْرًا يُفَقِّهْهُ فِي الدِّينِ»، واتە: هەر كەسێك خوای گەورە خێری بۆ بوێت، لە دیندا شارەزای دەكات. هەروەها دەفەرموێت (د.خ): باوەڕدار هەرگیز لە فێربوونی خێر و چاكە تێر نابێت، تا كاتی گەیشتنی بە بەهەشت. لە فەرموودەیەكی دیكەدا دەفەرموێت: قورئان بخوێنن، چونكە لە ڕۆژی دواییدا دەبێتە شەفاعەتكار بۆ خوێنەرانی.

هەروەكو مامۆستا مەلا عەبدولكەریمی مودەریس دەفەرموێت: نزیكەی ٧٠٠ ساڵە ئایینی ئیسلام لەسەر شانی گەلی كورد پارێزراوە. زۆربەی موفەسیر، موحەدیست، زانا و عاریفەكان كە لە حوجرەكاندا پەروەردە كراون، كورد بوون. لە هەموو شۆڕشەكانیشدا، مامۆستایانی ئایینی چەكی شەرەفیان هەڵگرتووە و دژی دوژمنان و داگیركەران وەستاونەتەوە؛ نەك تەنیا لە باشووری كوردستان، بەڵكو لە هەر چوار پارچەی نیشتماندا.

مامۆستا مەلا ئەحمەدی سیرێ، پێشەوا و گوتارخوێنی گوندی سیرێ، لە سەردەمی ڕاگواستن و خاپووركردنی كوردستان و تەعریبدا دەیفەرموو: ئەگەر سەد هەزار دیناریشم پێ ببەخشن، مادام خاكەكەم داگیر كراوە، هێشتا هەر ڕووت و بێبەشم. سەركردە و تێكۆشەرانی كورد هەمیشە مزگەوت و میحرابیان كردووەتە بنكەی یەكخستنی هێزەكان بۆ پشتیوانیكردن لە ڕزگاریی كوردستان، چونكە پێغەمبەرەكەمان (د.خ) بایەخێكی زۆری بە نیشتمان دەدا و كاتێك لە مەككە دەركرا، فەرمووی: خۆشەویستترین شوێن لەلای من مەككەیە، ئەگەر دەریان نەكردبام، هەرگیز جێم نەدەهێشت. هاوەڵانیش كاتێك لە مەككە دوور كەوتنەوە، لە خەم و پەژارەیەكی قووڵدا بوون.

* مێژووی شۆڕشەكانی كوردستان پڕە لە ناوی ئەو زانا ئایینییانەی كە لە سەنگەری پێشەوەی پێشمەرگایەتیدا بوون، تەنانەت بەشێكیان مەشقپێكەری پێشمەرگە بوون و لە مزگەوتیشدا پەیامی دیندارییان دەگەیاندە خەڵك، ئەم تێكەڵبوونەی «محراب و سەنگەر» چ پەیامێكی گرنگی بۆ نەوەكانی ئێستا تێدایە؟

- ئاوێتەبوونی «میحراب و سەنگەر» گوزارشت لەوە دەكات كە نابێت زانست و بەها ئایینییەكان لە خەم و ئازارەكانی گەل داببڕێن، گەلێك لە زانایان لە كاتی تەنگانەدا لەگەڵ نەتەوەكەیان وەستان و سەلماندیان كە ئەركی ئایینی تەنیا لە مزگەوتدا قەتیس نابێت، بەڵكو خزمەتكردنی كۆمەڵگەش دەگرێتەوە، بۆیە پاراستنی ئایین لەگەڵ بەرگریكردن لە خاك و نامووس و گەل، دوو ئەركی هاوتەریب و لێك دانەبڕاون. ڕێبەرانی كورد؛ لە مەلا مستەفای بارزانی، شێخ عەبدولسەلامی بارزانی، شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری، قازی محەمەد، شێخ سەعیدی پیران و شێخ مەحموودی نەمرەوە، تا شاعیرانی مەزنی وەك نالی، مەحوی، بێخود، بێسارانی و پیرەمێرد، شانبەشانی خزمەتی ئایین، بایەخیان بە نەتەوەكەیان داوە. ئەوان ئەو ژان و ئازارانەی كە بەسەر كورددا هاتوون، لە شیعرەكانیاندا بەرجەستە كردووە.

* زانایانی ئایینیی كوردستان هەمیشە لە ڕیزی پێشەوەی دژایەتیكردنی زوڵم و داگیركاریی ڕژێمە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق بوون. لە دیدی ئێوەوە بنەمای شەرعی و ئەخلاقیی ئەم ڕەتكردنەوەیەی ستەمە، لە چییەوە سەرچاوەی گرتووە؟

- چەسپاندنی دادگەری و دژایەتیكردنی ستەمكاری لە ئیسلامدا بنەمایەكی بنەڕەتییە، دەقەكانی قورئان و فەرموودە هەمیشە هاندەری مرۆڤن بۆ بەرەنگاربوونەوەی زۆرداری و پشتیوانیكردنی مەزڵوومان، لەبەر ئەوە زانایانی ئایینیی كوردستان بەردەوام دژی سیاسەتە ستەمكارەكان وەستاونەتەوە و ئەمەیان بە ئەركێكی شەرعی و ئەخلاقی زانیوە. زۆربەی وتار و ئامۆژگارییەكانی مامۆستایانی ئایینیی كورد تەرخان كراوە بۆ خزمەتكردنی پرۆسەی دادپەروەری و بنبڕكردنی نادادی، ئەم هەڵوێستە تەنیا دروشمێكی سەرزارەكی نەبووە، بەڵكو دەیان نموونەی مێژوویی هەن كە سەلمێنەری ڕووبەڕووبوونەوەی زانایانن لەگەڵ ستەمدا. لە شۆڕشەكانی گەلی كورددا چەندین زانای لێهاتوو هەبوون كە لە ڕیزەكانی پێشەوەی خەباتدا بوون، بۆ ئەوەی ستەم لەسەر گەلەكەیان كۆتایی پێ بهێنن و دادپەروەری بچەسپێنن.

* دەگوترێت «حوجرە» یەكەمین قوتابخانەی بیری نەتەوەیی و پاراستنی زمانی كوردی بووە، هەمیشە وەك زانكۆیەكی خۆماڵی پەرەی بە هزری نەتەوەیی داوە، چۆن گرنگیی حوجرە وەك ناوەندێكی پێگەیاندنی سەركردەی سیاسی و نیشتمانپەروەری هەڵدەسەنگێنن؟

- حوجرەكان تەنیا بنكەی فێربوونی زانستە شەرعییەكان نەبوون، بەڵكو مەڵبەندێك بوون بۆ خوێندنی زمان، ئەدەب، مێژوو و سەركردایەتی و گەلێك كەسایەتی ناوداری كورد لەم ناوەندانەدا پەروەردە كراون، هاوكات كارگەرییەكی بەرچاویان لە پاراستنی زمانی كوردی و گەشەی فەرهەنگی نیشتماندا هەبووە. لە مێژووی شۆڕشەكانی گەلی كورددا، گرنگییەكی زۆر دراوە بەوەی مامۆستا و فەقێ لە نێو مزگەوتەكاندا هانی خەڵك بدەن، یان پۆشاك و كۆمەك بۆ شۆڕشگێڕان دابین بكەن و پشتیوانییان بكەن، ئەوان خۆیشیان هەمیشە بۆ بەرەنگاربوونەوەی ڕووسەكان و داگیركەران چەكی شەرەفیان هەڵگرتووە. هەر كاتێك دوژمنان بۆ داگیركردنی كوردستان هاتبێتن، ئەو زانایانە و مەشایخانی تەریقەت لە ڕیزی پێشەوەدا سنگی خۆیان كردووە بە قەڵغان بۆ پاراستنی نیشتمان، هەر لەبەر ئەمەش بووە كاتێك داگیركەر هێرشی هێناوە، سەرەتا مزگەوت و خانەقاكانی وێران كردووە.

بەڕاستی ئەو خوێندكارەی لە حوجرەدا پێدەگات، لەسەر ئەم ڕاستییە گۆش دەكرێت كە دەفەرموێت: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُم مِّن ذَكَرٍ وَأُنثَيٰ وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا»، كەواتە كوردیش وەك گەلانیتر هاوەڵی لە خزمەت پێغەمبەردا هەبووە؛ جابانی كوردی، جلی نەتەوەیی بردووە بۆ پێغەمبەر (د.خ). لێرەوە، ڕۆڵی حوجرە و زانیاریی ئایینی هەمیشە پاڵپشت بووە بۆ دەربازبوونی كورد لەو هەموو مەینەتی و ڕەنجە سەختانەی ڕووبەڕووی بووەتەوە.

پێشەوا قازی محەمەد، بەردەوام دەیگوت: من لە وانەی بیركاریدا لاوازم كە ٢+٢ دەكاتە چوار، بەڵام لای من دەكاتە یەك، چونكە دەبێت هەر چوار پارچەكەی نیشتمان ببن بە یەك. «وَقُل رِبِّ أَنزِلْنِي مُنزَلًا مُّبَارَكًا وَأَنتَ خَيْرُ الْمُنزِلِينَ». بەڕاستی پەروەردگار كەشتییەكەی حەزرەتی نوحی لەسەر چیای جودی جێگیر كردووە كە دەكەوێتە كوردستانەوە. كاتێك لە مەدرەسەی بیارەدا بووین، لە سەردەمی قازی محەمەد، نامەی تایبەت بۆ شێخ دەهات كە مۆری «كۆماری كوردستان»ی پێوە بوو، كەواتە بنەمای بەهێزبوونی كورد هەمیشە لە نێو مزگەوت و میحرابەكاندا بووە.

ئێستاش سوپاس بۆ خودا میحرابەكان پاڵپشتیی قەوارەی كوردستان دەكەن، داوا لە یەزدان دەكەین كە حوجرەكان و فەقێ و خوێندكارەكانمان پارێزراو بكات، بۆ ئەوەی زیاتر پشتیوانی لە كوردستان بكەن، چونكە دەوروبەرمان پڕ لە ئاگرە و ئەگەر كێشەیەكمان بۆ دروست ببێت، هەموومان تێدادەچین. «وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَّا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنكُمْ خَاصَّةً»، واتە خۆتان لە فیتنەیەك بپارێزن كە تەنیا زۆرداران ناگرێتەوە، بەڵكو گشتگیر دەبێت.

* زانایانی ئایینی لە هەر چوار پارچەی كوردستان خاوەن یەك گوتار و یەك هەڵوێستی نەتەوەیی بوون، ئەم یەكگرتووییەی زانایان چۆن بووەتە هەوێنی پاراستنی یەك پارچەیی خاكی كوردستان لە ڕووی مەعنەوییەوە؟

- زانایانی ئایینی بە هۆی گەشت و ئاڵوگۆڕە زانستی و فیكرییەكانەوە، پردی پێوەندییان لە نێوان دەڤەرە جیاجیاكانی كوردستاندا چەسپاندووە، ئەمەش بووەتە هۆی پتەوكردنی هەستی هاوبەش و یەكگرتوویی ناسنامەی كوردی، تەنانەت لەو سەردەمانەشدا كە سنوورە سیاسییەكان نیشتمانیان كەرتبەند كردبوو.

* لە گوند و شارەكانی كوردستان، مەلا و زانایانی ئیسلامی هەمیشە كۆڵەكەی ئاشتی و چارەسەركردنی كێشە كۆمەڵایەتییەكان بوون، ئەم ڕۆڵە چۆن یارمەتیدەر بووە لە كەمكردنەوەی گرفتە كۆمەڵایەتییەكان و، پاراستنی شیرازەی كۆمەڵگە لە كاتە سەختەكاندا؟

- زانایانی ئایینی و مامۆستایان هەمیشە ڕۆڵی ناوبژیوانیان لە نێوان خێزان، هۆز و پێكهاتە جیاوازەكاندا گێڕاوە، ئەوان بە ئامۆژگاری، ڕێنمایی و چاكسازی، زۆرێك لە كێشەكانیان چارەسەر كردووە، ئەم هەوڵانە كاریگەریی ئەرێنییان لەسەر پاراستنی تەبایی كۆمەڵایەتی و كەمكردنەوەی ناكۆكی و توندوتیژی هەبووە، بە سەرنجدان لە چالاكیی ڕۆژانەی مەلای كورد، دەبینین چۆن بۆ ڕێگریكردن لە گرفتاربوونی هاووڵاتییان، بەردەوام لە هەوڵی دۆزینەوەی چارەسەردان، ئەمە ڕەوتی هەمیشەیی كارەكانیان بووە و لەم پێناوەشدا خزمەتێكی زۆریان پێشكەش كردووە.

* زۆرجار زانایانی ئایینی كوردستان بە فەتوای دروست و سەردەمییانە بەرگرییان لە ماف و كەرامەتی ئافرەتی كورد كردووە، چۆن دەتوانن مێژوویەكی گەشی ئەم هەڵوێستانەمان بۆ باس بكەن؟

- كۆمەڵێكی بەرچاو لە زانایانی ئیسلامیی كوردستان تێكۆشاون بۆ چەسپاندنی مافە ڕاستەقینەكانی ئافرەت لە شەریعەتدا، داكۆكییان لە فێربوون، میرات، بڕیاردانی هاوژینی و پاراستنی شكۆی مێینە كردووە، هاوكات دژایەتیی ئەو نەریت و ڕەفتارە چەوتانەیان كردووە كە لەگەڵ بنەماكانی ئیسلامدا سازگار نین.

* كوردستان خاوەن مۆدێلێكی میانڕەوی ئیسلامییە، كە ڕێگەی بە سەرهەڵدانی هزری توندڕەوی و تیرۆریستی نەداوە و هەمیشە دژی وەستاوەتەوە، ڕۆڵی زانایانی ئایینی لە پاراستنی ئەم میانڕەوییە و پاراستنی گەنجان لە فكری توندڕەوی چی بووە؟

- كوردستان بە هاوسەنگی و میانڕەویی ئایینی ناسراوە و زانایانی ئایینی بە وتار، وانە و پەروەردەكردنی لاوان، هەمیشە هەوڵیان داوە هزری میانڕەو و تەندروست بڵاوبكەنەوە، هاوكات ڕووبەڕووی ئەو تێڕوانینە توندڕەوانەش وەستاونەتەوە كە بانگەشەی كینە و توندوتیژی دەكەن. لە كاتی هێرشەكانی داعشدا، شاهیدی هەڵوێستی بوێرانەی مامۆستایانی ئایینی بووین لە پاراستن و خزمەتكردنی نیشتماندا، بە ڕوونكردنەوەی ئەوەی داعش نوێنەرایەتیی ئیسلام ناكات، گرنگە لاوانمان بەئاگا بن، تا نەكەونە ژێر كاریگەریی گرووپە توندڕەو و چەكدارەكان.

* كوردستان وەك نموونەیەكی دەگمەنی پێكەوەژیانی ئایینە جیاوازەكان (موسڵمان، مەسیحی، ئێزدی و ئەرمەن و.. هتد) دەبینرێت، ڕۆڵی مینبەری مزگەوتەكان لە چەسپاندنی ئەم فەرهەنگی قبووڵكردنی یەكترەدا چی بووە؟

- مێژووی كوردستان پڕە لە نموونەی پێكەوەژیانی ئاشتیخوازانەی موسڵمانان، مەسیحییەكان، ئێزدییەكان و ئایینەكانی دیكە، زانایانی ئایینی زۆرجار لە مینبەرەكانەوە بانگەشەیان بۆ ڕێزگرتن لە مرۆڤ و قبووڵكردنی جیاوازییەكان كردووە و ئەوەیان بە بەشێك لە بەهاكانی ئیسلام ناساندووە.

* لەو سەردەمانەی كە زمانی كوردی قەدەغە بووە، زانایانی ئایینی لە ڕێگەی نووسین و وەرگێڕان و وتارەكانیانەوە زمانی كوردییان پاراستووە و بەردەوامیش بە پۆشاكی كوردییەوە بایەخیان بە كولتووری ڕەسەنی كورد داوە، ئەم خزمەتە ئەدەبی و فەرهەنگییە چۆن دەبینن؟

- زۆرێك لە زانایانی كورد بە زمانی كوردی كتێب و شیعر و نووسراوی زانستییان نووسیوە، ئەوە بووەتە هۆی پاراستنی زمان لە سەردەمی فشار و قەدەغەكردندا، هەروەها پابەندبوونیان بە جلوبەرگی كوردی و نەریتە ڕەسەنەكانەوە ڕۆڵێكی گرنگی لە پاراستنی كولتووری كوردیدا هەبووە.

* لە سایەی قەوارەی هەرێمی كوردستان و ئەو ئازادییەی هەیە، ئەركی ئێستای زانایانی ئایینی لە بەهێزكردنی «هزری نەتەوایەتی و گیانی نیشتمانپەروەری» و پاراستنی دەستكەوتە نەتەوەییەكاندا چییە؟

- لە ئێستادا ئەركی زانایانی ئایینی بریتییە لە بەهێزكردنی هۆشیاریی نەتەوەیی، پاراستنی یەكگرتوویی كۆمەڵگە، بڵاوكردنەوەی بەهای هاووڵاتیبوون، هاندانی گەنجان بۆ زانست و كار و پاراستنی دەستكەوتەكانی هەرێمی كوردستان، هەروەها پێویستە بە هزری میانڕەو و دیالۆگ دژی توندڕەوی بوەستنەوە. ئێستا زەمینە زۆر لەبارە بۆ ئەوەی زانایانی ئایینی وەك هەمیشە هەستی نیشتمانپەروەی قووڵ بكەنەوە و بایەخی پێ بدەن، چونكە ئێمە پێویستیمان بەوە هەیە ڕۆڵە و گەنجانمان لەسەر هزری نەتەوەپەروەری و نیشتماندۆستی ڕابێنین و پەروەردەیان بكەین، تا بتوانین لە ڕێی خۆشەویستی بۆ خاك و نیشتمان لایەنێكی هاریكار بین بۆ بەرەو پێشبردنی كوردستان و ئەزموونەكەمان و درێژەدان بە ڕۆشنبیریی ئایینی، كە لە تێڕوانینی پێغەمبەر (دروودی خوای لەسەر بێت) هەبووە و لە كردارەكانیدا ڕەنگی داوەتەوە، كە خزمەتكردن و خۆشەویستیی نیشتمان بەشێكی دیندارییە.

* وەك زانایەكی ئایینی، پەیامتان بۆ گەنجانی كوردستان چییە، بۆ ئەوەی بتوانن لە نێوان پابەندبوونی دینی و دڵسۆزی بۆ خاك و نەتەوە هاوسەنگییەكی تەواو فەراهەم بكەن؟

- پەیامم بۆ لاوانی كوردستان ئەوەیە كە ئایین و نیشتمانپەروەری دوو ڕێگەی دژ بە یەك نین. گەنج دەبێت هاوشانی پابەندبوون بە بەها ئایینییەكان، خزمەتی گەل و نیشتمانیش بكات. بە زانست، كار، یەكگرتوویی و ڕەوشتێكی بەرز، دەتوانرێت داهاتوویەكی ڕووناكتر بۆ كوردستان بنیاد بنرێت.