قەیرانی پەككەوتوویی پەرلەمانی هەرێمی كوردستان و دواكەوتنی پێكهێنانی كابینەی دەیەمی حكومەتی هەرێمی كوردستان، تەنیا كێشەیەكی سەرپێییانەی دابەشكردنی پۆستەكان نییە، یان بابەتێكی كاتی لە خولێكی سیاسیی چەقبەستوودا نییە. بەڵكو تەنگژەیەكی بنەڕەتییە كە نیشانی دەدات سیستمی فەرمانڕەوایی لە هەرێم گەیشتووەتە قۆناغێكی یەكجار مەترسیدار، دۆخێكە كە تیایدا دامەزراوە شەرعییەكان بێدەسەڵاتتر دەبن لە ڕێككەوتنە حزبییە ژێربەژێرەكان، و ئیرادەی هاووڵاتیانیش تێیدا پەراوێز دەخرێت، بۆ دوای یەكلابوونەوەی سازش و مامەڵەی سیاسیی هێزە باڵا و بڕیاربەدەستەكان.

لێرەدا پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوە نییە: بۆچی دامەزراندنی حكومەتی كابینەی دەیەم دواكەوت؟ بەڵكو ئەوەیە: ئەم دواكەوتنە لە سوودی كێدایە؟ كێ باجە سیاسی، ئابووری و كۆمەڵایەتییەكەی دەدات؟

وەڵامێكی ڕوون ئەوەیە كە ئەم دۆخە سوود بە هاووڵاتیانی كوردستان، پڕۆسەی دەستووری، و پێگەی هەرێم لە ناوخۆ و دەرەوەی عێراق ناگەیەنێت. بەڵام بە شێوازی ڕاستەوخۆ، یان ناڕاستەوخۆ، خزمەت بەو لایەنانە دەكات كە لەم بۆشاییەدا دەرفەتێك دەبینن بۆ سەرلەنوێ دابەشكردنەوەی هەژموون لە دەرەوەی فلتەری چاودێریی پەرلەماندا. كاتێك پەرلەمان بە تەواوی توانای خۆیەوە دەستبەكار نەبێت، لێپرسینەوە لاواز دەبێت. كاتێكیش كابینەیەكی نوێ بە دەسەڵاتی تەواوەوە دروست نەكرێت، فەرمانڕەوایی بە لۆژیكی كاربەڕێكردن و سەپاندنی ئەمری واقیع بەردەوام دەبێت. كاتێك دامەزراوەكان بزر دەبن، حزب دێتە پێشەوە، و كاتێك یاسا سست دەبێت، تۆڕەكانی بەرژەوەندی پتەوتر دەبن.

یەكەمین سوودمەند لەم بارودۆخە، ئەو لایەنەیە كە هەوڵ دەدات ئەنجامەكانی هەڵبژاردن لە پڕۆسەیەكی سپاردنی متمانەی گەلەوە، كورت بكاتەوە بۆ كارتێكی گفتوگۆی حزبی. هەڵبژاردن لە جەوهەری خۆیدا، پێویستە وێستگەیەك بێت بۆ یەكلاكردنەوەی سیاسی، بە جۆرێك دەنگدەر كورسیی حزبەكان دیاری دەكات و، پەرلەمان كۆدەبێتەوە و لەسەر ئەو بنەمایەش حكومەت دادەمەزرێت. بەڵام كاتێك ئەنجامەكان دەكرێنە كەرەستەی سازشكارییەكی حزبیی بەردەوام، پەیامێكی مەترسیدار بە كۆمەڵگە دەگات: دەنگی تۆ تەنیا لە ڕۆژی دەنگداندا گرنگە، بەڵام دوای داخرانی سندوقەكان، چیتر بڕیاردەر نییە.

دووەم لایەنی سوودمەند لەم پەكخستنە، ئەو هێزەیە كە لە چاودێری و لێپرسینەوە دەترسێت. پەرلەمان تەنیا هۆڵێك نییە بۆ پێشكەشكردنی گوتار، بەڵكو مەكۆیەكی دەستوورییە بۆ یاسادانان، چاودێریكردنی دارایی گشتی و لێپرسینەوە لە ئەدای حكومەت. پەكخستنی ئەم دامەزراوەیە، یان هێشتنەوەی بە ناچالاكی، بە واتای لاوازكردنی توانای پەرلەمانتاران دێت لە پرسیاركردن، بانگهێشتكردن و وردبینیكردن لە دۆسیە هەستیارەكانی وەك: مووچە، نەوت، داهاتە نانەوتییەكان، دامەزراندن، گرێبەستەكان، قەرزەكان و پەیوەندییە داراییەكان لەگەڵ بەغدادا. لەم ڕوانگەیەوە، بۆشایی پەرلەمانی ژینگەیەكی گونجاو و ئاسوودە بۆ بڕیاردانی ناڕوون فەراهەم دەكات.

سێیەمین سوودمەند ئەو لایەنە ناوخۆیی و دەرەكییانەن كە هەمیشە پێگەیەكی لاوازتری هەرێمیان لە دانوستانەكاندا دەوێت. هەرێمێك بەبێ كابینەیەكی نوێی سەقامگیر و پەرلەمانێكی كارا، كاتێك دەچێتە ناو هەر دیالۆگێكەوە لەگەڵ بەغدا، وڵاتانی دراوسێ، یان كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، بە هۆكاری دابەشبوونی ناوخۆیی هەمیشە بارگران دەبێت. چەندە ئەم ئیفلیجییە سیاسییە درێژە بكێشێت، توانای هەرێم بۆ داكۆكیكردن لە مافە دەستوورییەكانی لە دۆسیەكانی نەوت، بوودجە، مووچە و ناوچە جێناكۆكەكاندا زیاتر پاشەكشە دەكات. نەیارەكان هەمیشە پێویستیان بە ڕووخاندنی ڕكابەرەكەیان نییە، بەڵكو هەندێك جار ئەوەندە بەسە كە لێی گەڕێن لەناو ناكۆكییەكانی خۆیدا بخنكێت.

بەڵام لەم نێوەندەدا گەورەترین زیانمەند هاووڵاتییە. بۆشایی سیاسی تەنیا لەناو كۆشك و نووسینگەكاندا قەتیس نامێنێتەوە، بەڵكو ڕاستەوخۆ دەگاتە ناو بازاڕ، قوتابخانە، نەخۆشخانە و ماڵەكان. دواكەوتنی پێكهێنانی حكومەت بە واتای پەككەوتنی بڕیار دێت، پەككەوتنی بڕیاریش پرۆسەی چاكسازی دوا دەخات. خەڵك بە بەیاننامەی حزبەكان و بەڵێنی كۆبوونەوەكان ژیانیان بەڕێ ناكەن، بەڵكو پێویستیان بە مووچەیەكی ڕێكوپێك، خزمەتگوزاریی جێگیر، دەرفەتی كار و متمانەبوون بە بوونی دامەزراوەیەك هەیە كە پلان بۆ سبەینێیان دابڕێژێت.

یەكێك لە مەترسیدارترین لێكەوتە نەرێنییەكانی ئەم قەیرانە، لێدانە لە شەرعییەت لە ناوەوە. شەرعییەت تەنیا بەو مانایە نییە كە هەڵبژاردن بكرێت، بەڵكو دەبێت ڕێز لە ئەنجامەكانی بگیرێت و وەربگێڕدرێتە سەر دامەزراوەكان. كاتێك خەڵك دەنگ دەدەن و پاشان نە پەرلەمانێكی چالاك و نە حكومەتێكی نوێ دەبینن، متمانەیان بە خودی دیموكراسی دادەخوڕێت. لەم دۆخەدا، نائومێدیی سیاسی گەلێك مەترسیدارتر دەبێت لە ئۆپۆزسیۆنی سیاسی، چونكە ئۆپۆزسیۆنبوون نیشانەی ئەوەیە كە هاووڵاتی هێشتا بڕوای بە توانای گۆڕانكاری هەیە، بەڵام نائومێدی بە واتای كشانەوە و پاشەكشەكردن دێت لە كایەی گشتی.

هەروەها بەردەوامبوونی حكومەتێكی كۆن، یان ئیدارەیەكی ڕاگوزەر بۆ ماوەیەكی درێژ، بنەمای بەرپرسیارێتیی سیاسی لاواز دەكات. حكومەتی نوێ لەسەر بنەمای بەرنامەكەی لێپرسینەوەی لەگەڵدا دەكرێت، بەڵام حكومەتی ئەمری واقیع لە ناوچەیەكی خۆڵەمێشیدا كار دەكات، نە نوێیە تا متمانەی پێ ببەخشرێت، نە بە تەواویش كۆتایی پێهاتووە تا لە ڕووی سیاسییەوە لێپرسینەوەی لەگەڵدا بكرێت. ئەم زۆنە خۆڵەمێشییە مەترسیدارترین ڕەهەندی قەیرانە دەستوورییەكانە، چونكە تێكەڵاوییەك لە نێوان بەردەوامیی كارگێڕی و چەقبەستوویی سیاسیدا دروست دەكات.

لە ڕووی ئابوورییەوە، هەرێم باجێكی قورس دەدات. وەبەرهێنەر تەنیا بەدوای سەرچاوەكاندا ناگەڕێت، بەڵكو بەدوای سەقامگیری و ڕوونیی دۆخەكەدا دەگەڕێت. كاتێك دەبینێت پەرلەمان پەكخراوە و حكومەت پێكنەهێنراوە، دیمەنەكە وەك ئاماژەیەك بۆ مەترسیی سیاسی دەخوێنێتەوە، ئەمەش ڕەنگدانەوەی دەبێت لەسەر وەبەرهێنان، كەرتی تایبەت، دەرفەتی كار و متمانەی بازاڕ. هەروەها پەكخستنی دامەزراوەكان، پەسەندكردنی ئەو سیاسەتە ئابووری و چاكسازییە داراییانە دوا دەخات كە هەرێم بۆ كەمكردنەوەی پشتبەستن بە نەوت و مووچەی حكوومی پێویستی پێیەتی.

لە ڕووی كۆمەڵایەتییەوە، بۆشایی سیاسی مەودای نێوان هاووڵاتی و دەسەڵات فراوانتر دەكات. بە تایبەت گەنجان دەبینن كە نوخبە سیاسییەكان دانوستان لەسەر دەسەڵات دەكەن، لە كاتێكدا كێشەكانی ئەوان كەڵەكە دەبن: بێكاری، كۆچ، لاوازیی خزمەتگوزارییەكان، نەبوونی دادپەروەری لە دەرفەتەكاندا، و پاشەكشەكردنی ئومێد. ئەگەر ئەم تووڕەییە كۆمەڵایەتییە نەگۆڕدرێت بۆ پڕۆژەیەكی چاكسازی لەناو دامەزراوەكاندا، ڕەنگە ببێتە هۆی گۆشەگیری، یان ناڕەزایەتییەكی ناڕێكخراو، یان كۆچی بێدەنگی لێهاتوو و ئەقڵە دەستەبژێرەكان.

مەترسییە قووڵەكە ئەوەیە كە قەیرانەكە دابەشبوونی جوگرافی و حزبی لە ناوخۆی هەرێمدا سەرلەنوێ بەرهەم دەهێنێتەوە. لەبری ئەوەی حكومەت دامەزراوەیەكی كۆكەرەوە بێت، پێكهێنانی دەبێتە تاقیكردنەوەیەك بۆ هاوسەنگیی نێوان هەردوو حزبە سەرەكییەكە و ناوچەكانی دەسەڵاتیان. ئەمەش هەڕەشە لە بیرۆكەی هەرێم دەكات وەك قەوارەیەكی سیاسیی یەكگرتوو. كوردستان ناتوانێت ڕووبەڕووی تەحەددییەكانی بەغدا، یان نائارامییەكانی ناوچەكە، یان قەیرانە ئابوورییەكانی خۆی ببێتەوە، ئەگەر دامەزراوەكانی بە دیلی لۆژیكی «كێ چی دەست دەكەوێت؟» بمێننەوە لە جیاتی «چۆن پێكەوە حوكم بكەین؟».

چارەسەركردنی قەیرانەكە بە بەیاننامەیەكی ڕواڵەتی، یان بە وێنەیەكی كۆبوونەوە نابێت. ئەوەی پێویستە، یەكەم، كاراكردنەوەی دەستبەجێی پەرلەمانە وەك سەرچاوەی شەرعییەتی چاودێری و یاسادانان. دووەم، پێكهێنانی كابینەی حكومەتە بەپێی بەرنامەیەكی ڕوون، نەك تەنیا بەپێی دابەشكردنی پۆستەكان. سێیەم، ڕاگەیاندنی خشتەیەكی كاتیی پابەندكەرە لەبەردەم ڕای گشتیدا، چونكە سیاسەت بەبێ وادەی دیاریكراو دەبێتە كات كوشتن و دواخستن. چوارەمیش، پێویستە ئۆپۆزسیۆن بەشێكی كارا بێت لە ژیانی پەرلەمانی و نەبێتە قوربانیی ڕێككەوتنە دووقۆڵییەكان.

پەكخستنی كارەكانی پەرلەمان و دواخستنی پرۆسەی پێكهێنانی كابینەی نوێی حكومەت، بە هیچ شێوەیەك دۆخێكی بێلایەنانەی سیاسی بەرهەم ناهێنێت، بەڵكو ئەمە هەڵوێستێكی كرداریی نەرێنییە كە ڕاستەوخۆ خزمەت بەو لایەن و هێزانە دەكات كە لە غیابی چاودێریی یاسایی و لێپرسینەوەی دەستووریدا سوودمەند دەبن. لە بەرانبەردا، ئەم دۆخە زیانی گەورە بە هاووڵاتیانی ئاسایی دەگەیەنێت، كە تەنیا دەنگی خۆیان و پاراستنی مافە بنەڕەتییەكانی ڕۆژانەیان شك دەبەن. مێژوو سەلماندوویەتی كە هێزی ڕاستەقینەی هەرێمی كوردستان هیچ كات تەنیا لە سەرچاوە سرووشتییەكانی وەك نەوت، یان گرنگیی پێگەی جوگرافیەكەیدا كورت نەبووەتەوە، بەڵكو هەمیشە لە توانایدا بووە بۆ بنیادنانی دامەزراوەی بەهێز و نیشتمانی كە متمانە بە هاووڵاتیان ببەخشێت كە لە سایەی قەوارەیەكی سیاسیی خاوەن سەروەریدا دەژین كە ڕێز لە ئیرادەی گەل دەگرێت.

لێرەوە، كاتێك پرسیاری جەوهەریی «ئەم چەقبەستووییە لە بەرژەوەندیی كێدایە؟» دەورووژێندرێت، دەبێت بەرەو وەڵامێكی ئەخلاقی و سیاسیی ڕوون و بێپەردەمان بەرێت: بە دڵنیاییەوە ئەم دۆخە نە لە بەرژەوەندیی گەلدایە، نە خزمەت بە پرۆسەی دەوڵەتداری دەكات، و نە زامنی داهاتوویەكی گەش بۆ كوردستان دەكات. بەڵكو ئەم بێدەنگی و چەقبەستووییە تەنیا خزمەت بە دروستكردنی بۆشاییەكی گەورەی دەسەڵات دەكات. ئەم بۆشاییەش ئەگەر بۆ ماوەیەكی درێژ بەردەوام بێت، وەك دۆخێكی كاتی نامێنێتەوە، بەڵكو دەگۆڕێت بۆ هێزێكی تێكدەر كە شەرعییەتی سیاسی قوت دەدات، پایەكانی دامەزراوە نیشتمانییەكان لاواز دەكات، و ڕێگا خۆش دەكات بۆ هەر لایەنێك كە بیەوێت كوردستانێكی كەمتر یەكگرتوو، لاوازتر و پاشكۆ ببینێت، بەجۆرێك كە نەتوانێت بڕیاری چارەنووسساز بدات و داكۆكی لە مافە دەستووری و نەتەوەییەكانی خۆی بكات.