ڕامی نووری سیاوەش، ئەندامی خولی شەشەمی پەرلەمانی كوردستانە و، پارێزەرە و پێشتر قایمقامی قەزای عەنكاوە بووە و یەكێكە لە سیاسەتمەدارەكانی نەتەوەی «كلد و سریان و ئاشوور» لە هەرێمی كوردستان. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (عێراق. پرانسیپی ئاشتی و دیالۆگ بۆ چارەسەركردنی كێشەكان)، بەم جۆرە هەڵوەستەی لەسەر دۆخی پێكهاتە جیاوازەكان لە عێراق و هەرێمی كوردستان كرد و لەم چوارچێوەیەدا بۆچوون و پێشنیارەكانی خۆی خستە ڕوو:

 

سوپاسی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەین بۆ ڕێكخستنی ئەم دیدارە مەعریفییە و كۆكردنەوەی ئەم بژاردە لە پسپۆڕان و ڕۆشنبیران، بە مەبەستی تاوتوێكردنی ئەم پرسە هەستیار و جەوهەرییە. سەبارەت بە ناونانی پێكهاتە ڕەسەنەكان، پێشنیار دەكەم لە جیاتی بەكارهێنانی دەستەواژەی گشتگیری «كریستیان»، زاراوەی نەتەوەیی «كلدۆسریان و ئاشووری» بەكار بهێنرێت، ئەمەش لە پێناو فراوانتركردنی ڕەهەندەكانی ئەم دیالۆگە و گۆڕینی بۆ گفتوگۆیەكی نەتەوەیی و سیاسیی گشتگیر لەنێوان سەرجەم پێكهاتەكاندا.

ئەگەرچی زۆربەی سەرنجەكان لەسەر كێشەكانی عێراق و پەیوەندیی نێوان كورد و نەتەوەی كلدۆسریان و ئاشووری لە قۆناغی دوای ٢٠٠٣ چڕ بوونەتەوە، بەڵام پێویستە ئاماژە بەوە بكەین كە ڕەگی ئەم كێشانە زۆر لەوە قووڵترن و بۆ سەردەمی دەوڵەتی عوسمانی دەگەڕێنەوە. باشترین بەڵگەش بۆ تێگەیشتن لەم واقیعە ئاڵۆزە، یاداشتنامە مێژووییە بەناوبانگەكەی مەلیك فەیسەڵی یەكەمە لە ساڵی ١٩٣٠ بۆ تاجی بەریتانیا، كە تێیدا بە جۆرێك لە نائومێدییەوە دەنووسێت: «بەداخەوە، تا ئێستا گەلێكی یەكگرتوومان نییە بە ناوی گەلی عێراق، بەڵكو ئەوەی هەمانە تەنیا كۆمەڵە گرووپێكی مرۆیی جیاوازن و هەر یەكەیان خاوەن خەسڵەت و تایبەتمەندیی جیاوازی خۆیەتی و هیچ پەیوەندییەك لە نێوانیاندا نییە، لەگەڵ ئەوەشدا ئەركی ئێمەیە كە حوكمڕانیی ئەم هەموو دژایەتییە بكەین». ئەم گوزارە مێژووییە دەری دەخات كە ئاڵۆزیی پێكەوەژیان لە عێراقدا پرسێكی دێرینە و پێویستی بە دیدگەیەكی نوێ و چارەسەری بنەڕەتی هەیە .

ئەو ڕاستییە تاڵەی مەلیك فەیسەڵی یەكەم نزیكەی سەدەیەك لەمەوبەر ئاماژەی پێ كردووە، ئەمڕۆ ئێمە وەك پێكهاتەی ڕەسەنی (كلدان، سریان، ئاشووری) بە هەموو وجوودمانەوە هەستی پێ دەكەین و لەناو جەرگەی ئازارەكانیدا دەژین. كاتێك سەیری نەخشەی سیاسی و كۆمەڵایەتیی ئەمڕۆی عێراق دەكەین، جیاوازییەكی بەرچاو لە نێوان هەرێمی كوردستان و ناوچەكانی دیكەی عێراقدا دەبینین، بێگومان ناتوانین بڵێین هەرێمی كوردستان «بەهەشتی ڕەها»یە، یان سەرجەم مافەكانمان بە ڕێژەی سەد لە سەد دابین كراون، بەڵام بەراوردكارییەكی واقیعی پێمان دەڵێت كە لە هەرێمی كوردستاندا مەودایەكی فراوانتر بۆ زامنكردنی مافەكان و پاراستنی شكۆمان هەیە، كە ئەمە لە ناوچەكانی دیكەی عێراقدا بەدی ناكرێت.

لەم چوارچێوەیەدا، دەبێت تیشك بخەینە سەر «دەشتی نەینەوا»، چونكە ئەم ناوچەیە تەنیا پارچە زەوییەك نییە، بەڵكو ناسنامە و مێژووی زیندووی ئێمەیە، ئێمە باسی جوگرافیایەك دەكەین كە حەوت هەزار ساڵە ڕەگ و ڕیشەی شارستانیەت و بوونی ئێمە تێیدا چەكەرەی كردووە. ئەوەی لە سەردەمی ڕژێمی پێشووی بەعسدا بەرانبەر ئەم ناوچەیە كرا، پڕۆسەیەكی سیستماتیكی «تەعریب» و گۆڕینی دیمۆگرافی بوو كە لە ڕێگەی ئامرازی زەبروزەنگ، ترس و كوشتنەوە جێبەجێ دەكرا، ئەو ڕژێمە بە مەبەست هەستا بە دروستكردنی كۆمەڵگەی نیشتەجێبوون لەناو جەرگەی ناوچە مێژووییەكانی كلدان و سریان و ئاشوورییەكان و دابەشكردنی زەوی بەسەر ئەندامانی حزب و كەسوكاری كوژراوانی شەڕدا، تەنیا بۆ ئەوە بوو سیمای نەتەوەیی ئێمە لەو ناوچانە بشێوێنێت.

قەزاكانی حەمدانییە و تلكێف گەورەترین پشكی ئەم ستەمكارییەیان بەركەوت، بەڵام ئەوەی جێگەی داخە، ئەوەیە كە دوای ساڵی ٢٠٠٣ ئەم پڕۆسەیە نەوەستا، بەڵكو تەنیا شێوازەكەی گۆڕا، ئەگەر پێشتر بە زەبری هێزی دەوڵەت دیمۆگرافیا دەگۆڕدرا، لە دوای ساڵی ٢٠٠٣وە ئەم كارە لە ڕێگەی «سەرمایەی سیاسیی گەورە» و «ئەجێندای ئیقلیمیی مەترسیدار»ـەوە ئەنجام دراوە، ئەم شەپۆلە نوێیەی گۆڕینی دیمۆگرافیا، كە بە پشتگیریی ناڕاستەوخۆ و هەندێك جار ڕاستەوخۆی بەغدا بەڕێوە دەچوو، بە ئاشكرا پێكهاتەكانی مەسیحی و ئێزدیی كردبووە ئامانج، لەم نێوەندەدا، هەندێك لایەن و گرووپی دیكە كە وەلای تەواویان بۆ ئەجێندا دەرەكییەكان هەبوو، وەك ئامراز بۆ جێبەجێكردنی ئەم پلانە بەكار هێنران.

بۆ نموونە، ناحیەی «بەرتڵە» كە مێژووی مەسیحییەت تێیدا بۆ سەدەی یەكەمی زایین دەگەڕێتەوە، ئێستا كەسایەتی و ناسنامەی خۆی لەدەست داوە و هەر كەسێك ئەمڕۆ سەردانی ئەوێ بكات، دەبینێت كە سیما ئایینی و نەتەوەییەكانمان یان سڕدراونەتەوە، یان لە ژێر تەمی ترس و دڵەڕاوكێدا شاردراونەتەوە، ئەوەی ئێستا لەوێ دەبینرێت، مەدرەسەی حەوزەوی، بارەگای سەربازی و هێزی چەكداریی فەسیلە جۆراوجۆرەكانە، ئەم گۆڕانكارییە گەورەیە بە ڕێكەوت نەبووە، بەڵكو بە پارە و پشتگیریی سیاسیی زەبەلاح كراوە، تەنانەت لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٣ بۆ ٢٠١٤، مۆدێلێكی مەترسیداری كڕینەوەی موڵك سەری هەڵدا، بە جۆرێك كە موڵكی مەسیحییەكانیان بە سێ هێندەی نرخی بازاڕ دەكڕییەوە، تەنیا بۆ ئەوەی خەڵكەكە هان بدەن ناوچە ڕەسەنەكانی خۆیان چۆڵ بكەن و زەمینە بۆ نیشتەجێبوونی ئەوانی دیكە خۆش بكەن، ئەمە جەنگێكی بێدەنگ بوو بۆ لەناوبردنی ناسنامەی نەتەوەیەك كە حەوت هەزار ساڵە بەرگری لە مانەوەی خۆی دەكات.

لە دوای ساڵی ٢٠١٤ و هێرشی تیرۆریستانی داعش، وەرچەرخانێكی كارەساتبار لە مێژووی ناوچەكەدا ڕووی دا، سەرجەم دانیشتووانی ئەم ناوچانە بە تێكڕا ئاوارە بوون و ڕوویان لە هەرێمی كوردستان كرد، بەداخەوە بەهۆی تێكچوونی متمانە و نەبوونی هیچ گەرەنتییەك بۆ پاراستنی ژیانیان لە ئایندەدا، بەشێكی یەكجار زۆری ئەم خەڵكە ڕەسەنە بڕیاری كۆچی هەتاهەتاییان دا و ڕێگەی هەندەرانیان گرتە بەر.

چاوەڕوان دەكرا پاش تێكشكاندنی تیرۆریستانی داعش و پڕۆسەی ئازادكردنەوە لە ساڵی ٢٠١٧، پلانێكی نیشتمانی و پەیمانێكی ڕاستەقینە هەبێت بۆ دڵنیاكردنەوەی ئاوارەكان و هاندانیان بۆ گەڕانەوە بۆ زێدی باب و باپیرانیان، بەڵام ئەوەی ڕووی دا، تەواو پێچەوانە بوو. بە پاساوی دابینكردنی ئاسایش، چەندین تەشكیلی سەربازی، فەسائیلی جۆراوجۆر و میلیشیا لە ناوچەكەدا جێگیر كران، كە ئەمەش بارودۆخەكەی لە زەحمەتەوە بەرەو قۆناغێكی سەختتر و ئاڵۆزتر برد. ئێستا خەڵكی ئەم ناوچانە لە بەردەم واقیعێكی تەمومژاویدان، ناتوانن لەژێر سایەی حوكمڕانییەكدا بژین كە تێیدا ماف و ئەركەكان ون بن و ناسنامەی حوكمڕانە ڕاستەقینەكان دیار نەبێت. لەم ژینگەیەدا، پێوەری سەرەكی بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ مرۆڤەكان تەنیا لەسەر بنەمای «ئینتیما» بۆ ئەو فەسائیلە چەكدارانە تەرخان كراوە، ئەمەش وای كردووە هاووڵاتییانی ڕەسەن هەست بە نامۆیی و بێپەناییەكی قووڵ بكەن لەسەر خاكی خۆیاندا.

لە ئێستاشدا، ئامانجێكی ئاشكرا و ڕاگەیەندراو لە ئارادایە بۆ تێكدانی تەواوەتیی ژێرخانی ئابووریی ئەم ناوچەیە. ئەوانەی شارەزای جوگرافیای ئەم دەڤەرەن، باش دەزانن كە دەشتی نەینەوا بەهۆی زەوییە بەپیت و نایابەكانیەوە، وەك «سەبەتەیەكی خۆراك»ی دەوڵەمەند بۆ عێراق و ناوچەكە هەژمار دەكرێت، لێرەدا پلانێكی سیستماتیك و داڕێژراو هەبووە بۆ ئەوەی ئابووریی ئەم ناوچەیە لاواز و ئیفلیج بكرێت، بە جۆرێك ئەو كەسانەی كە بە زەبری چەك و هەڕەشەی میلیشیاكان زێدی باب و باپیرانیان چۆڵ نەكرد، لەژێر گوشاری هەژاری و نەبوونی سەرچاوەی بژێویدا ناچار بە كۆچكردن كران. بەداخەوە، دەبێت بڵێین ئەم پلانە تا ئاستێكی زۆر سەركەوتوو بووە، بەڵگەی هەرە ڕوونیش بۆ ئەم كارەساتە دیمۆگرافییە، ئامارەكانن. پێشتر ژمارەی كریستیانەكانی ئەم ناوچەیە نزیكەی ٣٠٠ هەزار كەس بوون، كەچی ئێستا لە سەرجەم ناوچەكانی دەشتی نەینەوا، لە تەلكێف و ئەلقۆشەوە تا حەمدانییە، تەنیا نزیكەی ٦٥ هەزار كەس ماونەتەوە و ئەوانیتر هەموو ئاوارە و پەڕەوازەی وڵاتان بوون.

سەبارەت بە چارەسەرییەكان، ساڵانێكی زۆرە نوێنەرانی ئێمە لە هەموو كایە و ئاستەكاندا هاوار دەكەن و پێشنیاری جۆراوجۆر دەخەنە ڕوو، بەڵام بەداخەوە تا ئێستا هیچ هەنگاوێكی كردەیی نەنراوە، وا دیارە هیچ ئیرادە و پلانێكی ڕاستەقینە بۆ كۆتاییهێنان بە كێشە و نەهامەتییەكانی دەشتی نەینەوا لە ئارادا نییە. ئەگەر ڕەوشەكە بەم ئاراستە مەترسیدارە بەردەوام بێت، مەترسیی ئەوە هەیە ئەو ژمارە كەمەشی كە ماونەتەوە، ناچار بن ناوچەكە بە یەكجاری بەجێ بهێڵن. جێگەی داخێكی قووڵە كە وڵاتێك لە یەكێك لە ڕەسەنترین پێكهاتەكانی خۆی خاڵی بكرێتەوە، لەوەش بەژانتر، بێدەنگیی لایەنە سیاسییەكانە لە بەرانبەر ئەم كارەساتە نەتەوەییەدا، بەتایبەتی لە ناوەندەكانی بڕیار لە عێراقدا.

لە ئێستادا تەنیا ئومێدێك كە بۆ مەسیحییەكان مابێتەوە هەرێمی كوردستانە، بەو مەرجەی سەرجەم لایەنە سیاسییەكانی هەرێم بە دیدێكی پڕ لە ڕێز و بەرپرسیارانەوە مامەڵە لەگەڵ ئیرادەی ئەم پێكهاتەیە بكەن و چیتر پەنا بۆ تۆمەتی ئامادەكراو و چەواشەكارانە نەبرێت، كە تەنیا مەبەستی سیاسییان لە پشتە. پاراستنی مەسیحییەكان، پاراستنی ئەو فرەڕەنگی و جوانییە مێژووییەیە كە كوردستان و ناوچەكەی پێ دەناسرێتەوە.

هاوشانی نوێنەری نەتەوەی توركمان، منیش بە توندی پشتیوانی لەو سەرنج و تێبینییانە دەكەم كە سەبارەت بە كەمكردنەوەی كورسیی پێكهاتەكان لە پەرلەمانی كوردستان خرانە ڕوو. بە ڕاشكاوی ڕای دەگەیەنم، پەنابردنی هەندێك لایەنی سیاسی بۆ دەستكاریكردن و كەمكردنەوەی كورسیی كۆتاكان، هەنگاوێكی ئێجگار نەرێنی، نادادپەروەرانە و جێگەی نیگەرانی بوو، هیچ هێز و لایەنێكی سیاسی مافی ئەوەی نییە لەبری ئێمە بڕیار بدات، یان بیەوێت بۆ پڕكردنەوەی كەلێن و كورتهێنانە سیاسییەكانی خۆی، مێژوو و پێگەی ئێمە بەكار بهێنێت. وەك پێكهاتەیەكی ڕەسەن و دێرینی ئەم نیشتمانە، حەق وابوو هاوشانی برا توركمانەكانمان، بایەخێكی شایستە بە نوێنەرایەتییەكەمان بدرایە و لانی كەم بە چاوێكی پڕ لە ڕێز و پێزانینەوە مامەڵەمان لەگەڵدا بكرایە.

بەداخەوە، ئەوەی چاوەڕوان دەكرا، نەكرا، بەڵام ئەو ئومێدەی كە هێشتا ماوە، ئەوەیە لە خولی داهاتوودا و لە ئەگەری كاراكردنەوەی پەرلەمان، بتوانین كۆمەڵێك پڕۆژەیاسا تێپەڕێنین كە گەرەنتیی مافە بنەڕەتییەكانی مەسیحییەكان بكەن. یەكێك لە كێشە هەرە هەستیارەكانمان، «یاسای باری كەسی»یە، ئێمە تا ئێستاش لەژێر سایەی یاسایەكداین كە لەگەڵ تایبەتمەندییە ئایینییەكانی ئێمەدا ناگونجێت، ئەمەش بووەتە هۆی چەوسانەوە و دروستكردنی ئاستەنگی بێشومار بۆ ژیانمان، ئەو یاسایەی ئێستا، زۆرێك لە بڕگە و بەندەكانی بە جۆرێكن كە زامنی مانەوەی ئێمە لەسەر خاكی باب و باپیرانمان ناكەن.

دوای تێكشكاندنی تیرۆریستانی داعش، لە جیاتی دانانی پلانی نیشتمانی بۆ گەڕانەوەی ئاوارەكان، چەندین میلیشیا جێگیر كران كە بارودۆخەكەیان بەرەو قۆناغێكی سەختتر برد.

داواكارین سەرجەم لایەنە سیاسییەكان ڕێز لە خواست و داواكارییەكانمان بگرن، بێگومان ئێمەش وەك لایەنێكی سەربەخۆ، ئازادین لە دیاریكردنی دۆستەكانمان، هەر لایەنێك ڕێز و تێگەیشتنی زیاتر و هەستی لەخۆگرتنی ڕاستەقینەمان بۆ پێشان بدات، بێگومان ئێمە لەو لایەنە نزیكتر دەبین، با كەس گلەیی ئەوەمان لێ نەكات بۆچی وەلائی خۆمان بۆ لایەنێكی دیاریكراو پێشان دەدەین، چونكە ناكرێت لایەنێك لە لایەكەوە ئازارمان بدات و لە لایەكی دیكەشەوە داوای دۆستایەتی و هاوپەیمانێتیی بێ مەرجمان لێ بكات.