بێگومان بە درێژایی مێژوو ئافرەتانی كوردستان بڵێسەی ئاگری شۆڕش و بەرخۆدان و هەوێنی سەركەوتنەكانی هەموو شۆڕشەكان و خەباتی رزگاریخوازیی گەلی كورد بوون و رۆڵی بەرچاو و كاریگەریان بینیوە، هاوكات لە ڕابردوو و لە ئێستاشدا ڕۆڵەكانیان بە بیری نەتەوەیی و نیشتمانپەروەری گۆشكردووە و گۆشدەكەن. بەشداربووانی ئەم راپۆرتەی گۆڤاری گوڵان زیاتر ئەو رۆڵە درەوشاوەیەی ئافرەتی كورد لە چاندنی ئینتیمای نیشتمانی لە هزری ڕۆڵەكانیان تاوتوێ دەكەن.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

نەرمین سندی ڕاوێژكار لە ئەنجومەنی وەزیران، لە دەستپێكی ڕاپۆرتەكەدا ئاماژە بە ڕۆڵی خانمان لە پرسە نەتەوەیی و نیشتمانییەكان دەكات و لەمبارەیەوە دەڵێت: «ڕۆڵی ئافرەتی كورد لە پەروەردەكردنی ڕۆڵەكان بە بیری نەتەوەیی، یەكێكە لە بنچینە گرنگەكانی پاراستن و گەشەپێدانی ناسنامەی نەتەوەیی. ئافرەت، وەك دایك و پەروەردەكار، كاریگەرییەكی زۆر قووڵ لەسەر دروستكردنی بیروباوەڕ و هەست و ناسنامەی منداڵان هەیە.

هاوكات لە ڕووی كۆمەڵایەتی و كەلتوورییەوە، ئافرەتی كورد ئەم ڕۆڵانە دەبینێت:

1- گواستنەوەی زمان و كەلتوور، دایك بە شێوەیەكی سروشتی زمان و فۆڵكلۆر و گۆرانی و چیرۆكە نەتەوەییەكان بۆ منداڵەكان دەگوازێتەوە. ئەمە وادەكات منداڵ لە تەمەنێكی بچووكەوە هەستی بەستراوی بە زمان و كەلتووری خۆی هەبێت.

2- دروستكردنی هەستی ناسنامەی نەتەوەیی، لە ڕێگەی فێركردنی مێژوو و ڕووداوە نەتەوەییەكان، وەك قوربانی و خەباتی گەل، دایك دەتوانێت هەستی شانازی و سەركەوتن لە منداڵدا دروست بكات.

3- پەروەردەكردنی بەها نەتەوەییەكان، بەهاكان وەك یەكگرتوویی، پاراستنی خاك، ڕێزگرتن لە نیشتمان و خزمەتكردن بە كۆمەڵگە، زۆرجار لە ناو خێزاندا و لەلایەن دایكەوە فێردەكرێن.

4- نموونەی ڕۆڵی ئافرەت بۆ ڕۆڵەكان، ئافرەتی كورد، بە بەشداری لە ژیانی كۆمەڵایەتی و هەروەها پاراستنی كەلتوور، وەك نموونەیەكی زیندوو بۆ منداڵان دەردەكەوێت، كە چۆن بتوانن نیشتمانپەروەر و بەرپرسیار بن.

5- پاراستنی ناسنامە لە دۆخی گۆڕانكاری، لە سەردەمی جیهانگەراییدا، كەلتوورە بیانییەكان كاریگەرییان هەیە، بەڵام دایك دەتوانێت هاوسەنگییەك لە نێوان نوێبوونەوە و پاراستنی ڕەسەنایەتی دروست بكات.

ئافرەتی كورد نەك تەنیا پەروەردەكارێكی خێزانە، بەڵكو بنیاتنەری سەرەكییە بۆ دروستكردنی نەوەیەك كە هەستی نەتەوەیی و بەرپرسیاریی كۆمەڵایەتیان هەبێت، بێ ئەم ڕۆڵەش، پاراستنی ناسنامە و كەلتووری كوردی زۆر سەخت دەبێت».

پ. ی. د. شوان محەمەدئەمین تەها خۆشناو سەرۆكی بەشی مێژوو لە كۆلێژی ئادابی زانكۆی سەڵاحەدین، لە دەستپێكی قسەكانیدا هێما بۆ ئەوە دەكات كە ئەرك و ڕۆڵ و پێگەی ئافرەتی كورد لە ڕابردوو، ئەمڕۆ و داهاتوودا بە بەرزی دەمێنێتەوە، چونكە ڕۆڵەكانی بە نیشتمانپەروەری و نەتەوەپەروەری جۆش داوە. هەروەها گوتی: «ئەم سیما دیارەی ئافرەتانی كورد یەكێك بووە لەو ئەركە قورسانەی كە سڵیان لێ نەكردووەتەوە و بە پیرۆزیان زانیوە، بۆیە پێم وایە تەوەرێكی بایەخدارتان هەڵبژاردووە و گرنگە لە شێواز، هۆكار و داهاتووی ئەم تێزە پڕ بەخششەی دایكانی كورد بكۆڵینەوە، تا بتوانین كۆباس و ئەنجامێكی لێ هەڵێنجین.

گڕوگاڵی منداڵ سەرەتا و دەستپێكی ئەركە قورسەكەیە، كاتێك دایك بە زمانێكی پاراو و شیرینیی كوردی، منداڵەكە لە قۆناغی گڕوگاڵەوە بۆ گوفتار دەگوازێتەوە، ئەوە دایكە ڕۆڵەكەی فێر دەكات كۆڵەگەیەكی ناسنامەی كوردی بۆ دابمەزرێنێ. كەواتە زمانی لاواندنەوەی كۆرپە دەبێتە سەرەتای دروستبوونی مرۆڤێكی ئاخێوەر كە تێیدا وەك پیرۆزیی دایك سەیری خاك بكات.

كاتێك منداڵ دێتە گۆ، دایك بە چیرۆك و ڕەفتارەكانی، وێنای دنیابینی كوردی لە زەینی زارۆكەكەدا دەنەخشێنێت و گەشەی هزریی منداڵ لە پەروەردەی دایكەوە چەكەرە دەكات. لەم قۆناغە ڕاگوزەرەدا، منداڵ بە خۆشەویستیی وڵات، نەتەوە، ئاڵا، ئاووهەوا، پێشمەرگە، وڵاتپارێزی، مێژووی نەتەوە و شكۆمەندیی ڕابەران ئاشنا دەبێت، بەمەش ئارەزووی خاكویستی و خۆنەویستیی تێدا دەچەسپێت. ئیتر قوتابخانەی دایك وەك بەهادارترین مەعریفەی فێربوون، خۆی دەنوێنێت.

كەواتە دایكی كورد بزوێنەر و پارێزەری نیشتمانپەروەرییە، ئەگەر پیاوان لە شۆڕشە یەك لەدوای یەكەكانی كورد پارێزگارییان لە دۆزی ڕەوای نەتەوەكەیان كردبێت، ئەوا ئافرەتانی كورد لە ناو ماڵ و لە ناو هزر و دەروونی تاكەكاندا، پارێزگارییان لە ناوەڕۆك و ناواخنی نەتەوە كردووە. بەبێ دایكی كورد، ڕەنگە ناسنامەی نەتەوەیی ئێمە بەرگەی ئەو هەموو شاڵاوە كلتوورییانەی نەگرتایە كە بەدرێژایی مێژوو لە لەلایەن داگیركەرانەوە ڕووبەڕوومان بووەتەوە».

د. شنۆ ئەحمەد غەفوور مامۆستا لە زانكۆی كەركووك، سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: « ئافرەتی كورد بە درێژایی مێژووی نەتەوەكەیدا هەمیشە یەكێك لە بنەماكانی مانەوەی كۆمەڵگە بووە، نەك تەنیا وەك دایك، بەڵكو وەكو پارێزەری ناسنامە و كولتووری نەتەوەیی. ئەو ئافرەتانەی كە لەژێر سایەی ستەمی دەسەڵاتی داگیركاری ژیانیان بەسەربردووە، تەنانەت هەستی نەتەوەخوازییان لە بیر و دەروونی منداڵەكانیاندا چەكەرەی كردووە، هەر لە ڕۆژی یەكەمدا كە منداڵ چاوی لە دنیا دەكاتەوە. ئافرەتی كورد ئەوەی زانیوە، كە زمان نەك تەنیا ئامرازی قسەكردنە، بەڵكو دەنگی نەتەوەیەكی سەركوتكراوە كە ئەگەر بفەوتێت و نەمێنێت، نەتەوەكەش لەگەڵیدا ون دەبێت. لەو ماڵانەدا كە ئافرەتی كورد سەرۆكایەتی خێزانەكەیان لە ئەستۆ بووە، بیری كوردایەتی وەك ئاگرێك دەگەشایەوە، پەند و گۆرانی و چیرۆك دەبوونە بناغەی دامەزراندنی ناسنامەی نەتەوەیی. ئافرەتانی كورد لە قوتابخانە، لە مانگرتن، لە بەرخودانی دەشت و چیادا، هەر لەگەڵ پیاوان ڕۆڵیان هەبووە، نەك بەهۆی ئەوەی كەس وای خواستووە، بەڵكو بەهۆی ئەوەی پابەندی دەربازكردنی خاكی خۆیانن و وەكو خووێك كە لەگەڵیان لەدایكبووە. ئەمڕۆ ئافرەتی كورد لە قوتابخانەكانیاندا، لە ئیدارە و زانكۆ و میدیاكاندا، ئەو ڕۆڵەی دەیگێڕن لە حەقیقەتدا پیرۆزترین ڕۆڵی كۆمەڵایەتییە. ئەوەی كە دیمەنی مێژووی كوردی لە خەیاڵی قوتابیاندا دادەمەزرێنێت، ئەوەی كە بە شێوەی ئاسایی و ئاگاداری ئامادەی ئەو نەوەیە دەكات كە ئەركی گەشەپێدانی كۆمەڵگە لەسەریانە. ئافرەتی كورد لە ڕێگەی هونەر و وێنەكێشی و نووسین و شیعردا دەنگی نەتەوەكەی بەرز كردووەتەوە و ئەو بابەتانەی كە زۆرجار لە چاوی كۆمەڵگە شاردراوەتەوە خستوویەتەڕوو. ئافرەتانی كورد كە خۆیان لە ناو سەختی و كێشەدا گەشەیان كردووە، منداڵەكانیشیان فێری بەرپرسیارێتی كردووە، چونكە ئەوان بە خوێن ئەو ژیانەیان ئەزموون كردووە. ئەم ئافرەتانە لە كاتێكدا كە دەسەڵات و فەرمانڕەوایی كوردی نەبووە، خۆیان بوونە دەسەڵاتی ناخ، بوونە ئەو هێزەی كە ئیدیۆلۆژیای نەتەوەیی لە دروستكردن و پارێزگاریكردنیدا ئەركی سەرەكییان لە ئەستۆ گرتووە. هەروەها ئافرەتی كورد لە ئەمڕۆدا، لە كاتێكدا كە گفتوگۆی مافی نەتەوەیی بەرزترە ڕۆڵی گرنگیان لە دیالۆگی كۆمەڵایەتیدا هەیە، چونكە پارێزگاریكردن لە مافی ئافرەت و پارێزگاریكردن لە مافی نەتەوە دوو لایەنی یەك ئەركن، نەك دوو بابەتی جیاواز».

شاخەوان خالید یاساناس و مافپەروەر، سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «ڕۆڵی دایكانی كورد لە ڕابردوودا، بەتایبەت لەو سەردەمانی زوو ڕۆڵێكی گرنگ و پڕ لە شانازی بوو، دایكان نەك تەنیا پەروەردەی جەستەیی، بەڵكو پەروەردەی شوناس و بیری نەتەوەیییان بە شێوەیەكی دروست و سۆزداری بە ڕۆڵەكانیان دەبەخشی. لەوانە:

١- پاراستنی زمان بە گێڕانەوەی چیرۆك و بەسەرهات، لەو سەردەمانەی زمانی كوردی لە قوتابخانەكان لەلایەن نەتەوە سەردەستەكان و داگیركەرانی كوردستان قەدەغە بوو، دایكان و باوكان بوونە «پاسەوانی زمان». بە گێڕانەوەی چیرۆك، ئەفسانە، و باسی قارەمانێتییەكانی ڕابردوو، زمانی كوردییان لە زێدی نیشتمان پاراست. كاتێك دایكێك چیرۆكی (مەم و زین) یان ( قەڵای دمدم) ی بۆ منداڵەكانی دەگێڕایەوە، قارەمانێتییەكانی پێشمەرگەی بۆ ڕۆڵەكەی دەگێڕایەوە، تەنیا چیرۆكێك نەبوو، بەڵكو فێركردنی زمانی دایك و خۆشەویستی بوو بۆ خاك.

٢- چاندنی گیانی بەرخودان لە دڵی منداڵاندا، دایكان لە ڕابردوودا منداڵەكانیان فێر دەكرد كە سەری خۆیان بۆ زاڵم و ستەمكار دانەنەوێنن. زۆر جار دایكان بە گۆرانییەكانیان (لاوك و حەیران) باسی ناخۆشییەكانی ژێردەستەیی و ئاواتی ئازادییان بۆ منداڵەكانیان دەكرد. ئەمە وای دەكرد منداڵ لە تەمەنێكی بچووكەوە هەست بە بوونی نەتەوەی خۆی بكات و تێبگات كە خاوەن خاك و وڵاتێكی داگیركراوە.

٣- پاراستنی جلوبەرگ و كولتووری كوردی، دایكانی كورد بە دروستكردنی جلوبەرگی كوردی بە دەستی خۆیان و ئاشناكردنی منداڵەكانیان بەو جلوبەرگانە، شوناسی نەتەوەییان بە زیندوویی دەهێشتەوە. ڕەنگەكان، نەخشی سەر بەرگ و ڕێوڕەسمەكان، بەشێك بوون لەو پەروەردە نەتەوەییەی كە دایك لە ڕێگەی جلوبەرگەوە لە دڵی منداڵەكەی دەچاند.

٤- ئامادەكردنی ڕۆڵەكان بۆ خەبات، لە مێژووی كورددا، دایك هەبوون كە بەوپەڕی شانازییەوە ڕۆڵەكانیان دەكردە پێشمەرگە و دەیانناردنە شاخ، دایكێك كە بە گۆرانی و هاندان منداڵەكەی بۆ بەرگری لە خاك ڕەوانەی شاخ دەكات، ئەوە ئەوپەڕی ئاستی پەروەردەی نەتەوەییە. ئەوان ڕۆڵەكانیان فێری ئەوە دەكرد كە «نیشتمان لە هەموو شتێك پیرۆزترە».

٥-باسكردنی مێژووی كورد، دایكان بوون بە كتێبخانە و مێژوو ئەوان مێژووی كارەساتەكانی ئەنفال و كیمیاباران و داستانەكانی شۆڕشیان بۆ نەوەكانیان دەگێڕایەوە، بۆ ئەوەی ئەو ڕووداوانە لە بیر نەچنەوە و خۆشەویستی بۆ خاك بە زیندوویی بمێنێتەوە، بۆیە بەدرێژایی مێژوو دایك ڕۆلی كاریگەری لە كایەی بیری نەتەوەیی بینیوە».