مێژووی پڕ سەروەری گەلی كوردستان لێوانلێوە لە خەبات و قوربانیدان و ڕادەست نەبوون، هەر ئەو مێژووە سەلماندویەتی كە ئافرەتانیش بەشێكی گرنگ و دانەبڕاوی ئەو خەباتەن، ئەوان لە چارەسەركردنی هاوكێشە سیاسی و نەتەوەییەكانی ئەم گەلە بەشدارێكی كاران. شەهیدی شۆڕشگێڕ لەیلا قاسم نموونەی گیانفیدایی و بەرخودانی گەلێك بوو كە لە پێناو ئازادی و سەرفرازیدا ئامادە بوو هەموو قوربانییەك بدات و هەر لەو پێناوەشدا بچێتە بەر پەتی سێدارە و سڵ لە مردن نەكاتەوە.

 لەم ڕوانگەیەوە دەپرسین ئایا شەهید لەیلا قاسم لەو ڕووبەڕووبوونەوەیەدا چ وانەیەكی فێركردین و چ پەیامێكی لە دوای خۆیدا بۆ گەنجان و خانمانی كورد بەجێهێشت؟ خانمانی بەشداربووی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان وەڵامی پرسیارەكە دەدەنەوە.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

 

 

لەیلا قاسم حەسەن كە ڵهوڕە ساڵی 1952 لە خانەقین لە خێزانێكی هەژار و نیشتمانپەروەر لەدایكبووە. ساڵی 1970 پەیوەندی بەبزاڤی سیاسیی نەتەوەكەیەوە كردووە و لە ڕیزەكانی یەكێتیی قوتابیانی كوردستان خەباتی كردووە، لە ساڵی 1971 لە بەشی كۆمەڵناسی/ كۆلێژی ئادابی زانكۆی بەغدا وەرگیراوە. لە ناو قوتابییە كوردەكانی زانكۆی بەغدا ڕۆڵێكی كاریگەری لە وشیاركردنەوە و ڕێكخستنەكاندا هەبووە.  لە 1974.04.28 لەیلا قاسم و چوار لە هاوڕێكانی لە بەغدا دەستگیركران، دوای دەستگیركردنیان دادگایەكی نادادوەرانەی دژ بە لەیلا قاسم و هاوڕێكانی بەڕێوەبرد و بڕیاری لەسێدارەدانی بۆ دەركردن، 12/5/1974 لەیلا قاسم و هەر چوار هاوڕێكەی لەسێدارەدران و لەیلا قاسم لە مێژووی عێراق یەكەم ئافرەت بوو كە لە سێدارە درا.

كۆسار كەریم ڕۆژ كادیری پێشكەوتووی پارتی، سەبارەت بەو ئەركە پیرۆزەی كە لەیلا قاسم گرتبوویە ئەستۆ دەڵێت: «لەیلا قاسم سمبولی ئازادی و بوێری و ئایكۆنی ئافرەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بوو، جەختكردنەوە لە یەكسانی و ڕۆڵی ئافرەت لە خەبات، ڕێچكەی لەیلا قاسم لەم سەردەمەدا واتە «بوێری لە گۆڕانكاری و سەركەوتن لە بوارە جیاوازەكانی ژیاندا بەوپەڕی سەربەرزییەوە» یەكەمین كچ لە مێژووی عێراقدا كە بە هۆكاری سیاسی لەسێدارە درا، شەهید لەیلا قاسم بوو، نەك هەر ڕژێمی بەعسی بە ئامانجەكەی نەگەیاند، بەڵكو كاردانەوەیەكی وەها گەورەی لێكەوتەوە كە ناوی ئەوی بۆ هەمیشە وەك سمبولی ئازادی پاراست. هەواڵی لەسێدارەدانی ئەم قوتابییەی زانكۆ، شەپۆلێكی گەورەی توڕەیی لە ناو شارەكانی كوردستان دروست كرد، زۆرێك لە گەنجان بەهۆی ئەو ڕووداوەوە پەیوەندییان بە ڕیزەكانی پێشمەرگەوە كرد، هەروەك لە قسەكانیدا لە دادگا گوتبووی: «كوشتنی من كۆتایی بە دۆزی كورد ناهێنێت، بەڵكو هەزاران گەنجی تر هاندەدات كە ڕێگەكەی من بگرنە بەر»، هەروا بووە ئاڕاستەیەكی نوێ بۆ نەخشاندنی ئەدەبیات و هۆنراوەی هۆزانڤانە گەورەكانی كورد، دوای شەهیدبوونی ناوەكەی بوو بە باوترین ناو لە كوردستان، لە هەمانكاتدا كاردانەوەی نێودەوڵەتی لێكەوتەوە و ڕێكخراوەكانی مافی مرۆڤ و لێبووردنی نێودەوڵەتی ئیدانەیان كرد و بە دژی بنەماكانی مافەكانی ئافرەت هەژماریان كرد. لەلایەنی سیاسی و مێژووییەوە ڕژێمی بەعسی تووشی ترس و دڵەڕاوكێ كرد بەو ڕادەیەی تەرمەكەیان بە نهێنی لە گۆڕستانی (وادی السلام) لە نەجەف بە خاك سپارد، نەك لە زێدی خۆی، بۆ ئەوەی گۆڕەكەی نەبێتە مەزارگەی شۆڕشگێڕان. لەیلا تەنیا بۆ كورد نەبوو بە سمبول، بەڵكو لە ناو بزووتنەوە ڕزگاریخوازییەكانی ناوچەكەدا وەك نموونەی «ژنی تێكۆشەر» ناوی دەهێنرا. ڕژێم ویستی بە لە ناوبردنی، دەنگی لەناو ببات، بەڵام ئەو بوو بە دەنگی نەتەوەیەك كە تائێستاش لە هەموو ساڵیادێكدا بە شكۆوە یادی دەكرێتەوە.

تیكۆشان و هەڵوێستەكانی لەیلا قاسم چەندین وانەی (نیشتمانپەروەری، باوەربەخۆبوون، وەفاداری و یەكخستنی ئامانجی فێركردین، كە پێویستە وەك میراتێك لەلایەن گەنجان بەتایبەتی كچان و ئافرەتانەوە سوودی لێ وەربگیرێت.

لەیلا قاسم، وەك سمبولی بەرگری و بوێری ئافرەتی كورد، فێری كردین كە مرۆڤ دەتوانێت لەبەردەم ستەمكار و سێدارەدا چاونەترس و سەربەرز بێت. ئەو سەلماندی كە ئیرادەی مرۆڤ لە پەتی سێدارە و زۆرداری بەهێزترە. هەروا لە بارەی یەكسانی و ڕۆڵی ئافرەت لە خەباتدا ئەو تێڕوانینە باوەی گۆڕی كە خەبات تەنیا بۆ ڕەگەزێك بێت، نیشانیدا كە ئافرەت دەتوانێت لە كایەی سیاسی و شۆڕشدا قوربانی بدات و مێژوو بنووسێتەوە.

فێریكردین نیشتمانپەروەر بین بەبێ مەرج، بەو پێیەی ئەوینداری بۆ خاك و ئازادی لە بەرژەوەندییە تایبەتییەكان گرنگترە. ئەو ئامادە بوو ژیان و لاوێتی لە پێناو دۆزی ڕەوای گەلی كورد پێشكەش بكات، تەنانەت كاتێك دەستگیركرا و ئەشكەنجە درا، ورەی نەڕووخا و پێی گوتین كە ئازاری جەستە و دەروون لە ژووری تاریك و سووچی زینداندا بە واتای شكستی بیروباوەڕ نایەت، ئەو بوو بە ناسنامە بۆ نەتەوە و نیشانی دا كە تاكێك بە تەنیا دەتوانێت ببێتە مایەی شانازی بۆ هەموو میللەتێك و ناوی لە مێژوودا وەك «بووكی كوردستان» بە نەمری بمێنێتەوە.

 ئەمڕۆ ئافرەتان دەتوانن بە شێوازی سەردەمیانە و بە سوود وەرگرتن لەو بنەمایانەی شەهید لەیلا لە پێناویان گیانی فیداكرد، درێژە بەو ڕێچكەیە بدەن، ئەو تەنیا چەكهەڵگر نەبوو، بەڵكو باوەڕی بە دۆزێكی ڕەوا و نەترسان لە گۆڕانكارییەكان هەبوو. لەگەڵ ئەوەشدا قوتابی زانكۆ بوو كچان دەتوانن هەڵگری ئەو پەیامە بن بە خۆپێگەیاندن لە زانست و زانیاری، كە لە ئێستادا گەورەترین خەبات ئەوەیە لە بوارە زانستی و تەكنەلۆژی و ئەكادیمییەكاندا بگەنە لوتكە، تا بتوانن لە ڕێگەی زانستەوە خزمەتی ناسنامە و نەتەوە بكەن، هەر وەك چۆن لە كۆتا ساتەكانی ژیانی پەیامی بۆ خوشك و براكانی نارد داوای لێكردن كە دوای ئەو ( پێنووسەكەی لە دەست بگرن و نەهێڵن خوێندنەكەی ناتەواو بێت.) ئەو پێی وابوو زانست و خەبات تەواوكەری یەكترن. لەیلا لە ڕووی كۆمەڵایەتییەوە پەیوەست نەبوو بە هەندێك نەریت كە ڕێگربوون لە پێگەیاندن و سڵی لە وشەی «نا» نەكردەوە بەرامبەر بە ستەم، لەم سەردەمەدا ئافرەتان دەتوانن بە پاراستنی ڕەسەنایەتی و كەرامەتی خود و خاك ڕووبەڕووی ئەو ئاڵەنگارییانە ببنەوە كە ڕێگرن لە پێشكەوتن، وەك لە وەسیەتەكەی بۆ دایكی كە لە زیندان سەردانی كرد، پێی گوتبوو (دایە گیان، من بە جلی كوردییەوە دەچمە پای سێدارە، چونكە من بووكی كوردستانم) لە سەردەمی لەیلادا تەنیا یەك ڕادیۆ یان نامیلكەیەك هەبوو، بەڵام ئێستا ئافرەتان دەتوانن بە زمانە جیاوازەكانی جیهان لە ڕێگەی بەكارهێنانی سۆشیاڵ میدیاوە دەنگی مەزڵوومیەتی گەلەكەمان و توانا كلتورییەكانمان بە جیهان بگەیەنن. بە هەمان شێوە پەروەردەكردنی نەوەیەكی نیشتمانپەروەر ئەركی خانەوادە و خێزانەكانە كە ڕۆحیەتی چاونەترسی و خۆشەویستی خاك لە دەروونی نەوەی نوێدا بچێنن، تا مێژووی پڕ لە قوربانیی وەك لەیلا قاسم فەرامۆش نەكرێت.

تەرزە محەمەد مامۆستای زانكۆیە و بەمجۆرە باس لە تێكۆشان و بەرخودانی ئەو شۆڕشگێڕە دەكات: «لەیلا قاسم یەكێكە لە شەهیدە قارەمانەكانی كورد كە بووە هێمای ئازایەتی و خەبات، بەتایبەتی بۆ چینی ئافرەتان. لەیلا قاسم چەند شتێكی گرنگ فێر كردین لەوانە:

ئازایەتی و چاونەترسی، نیشانیدا كە مرۆڤ دەتوانێت بەردەوام بێت لەسەر ماف و باوەڕەكانی، تەنانەت ئەگەر هەڕەشەی مردنیش هەبێت.

ژیانی خۆی كردە قوربانی بۆ ئازادی و مافەكانی گەلەكەی، فێری كردین كە پاراستنی زمان و كەلتوور و ناسنامە زۆر گرنگن، نیشانیدا كە ئافرەت دەتوانێت هەمان ڕۆڵی پیاو بگڕێت لە خەبات و گۆڕانكاری كۆمەڵگەدا.

پەیامەكەی بۆ خانمانی كورد بریتی بوون لەوەی كە ئافرەتان دەبێت بەهێز و سەربەخۆ بن و مافەكانی خۆیان داوا بكەن، باوەڕیان بە خۆیان هەبێت و نەهێڵن كەس سنووریان بۆ دابنێت. پێی گووتین خوێندن و زانست بە هێزترین چەكە بۆ گۆڕانكاری، ئازادی و ماف بە خەبات و تێكۆشان بە دەستدەهێندرێت، نەك بە چاوەڕوانی.

لەیلا قاسم تەنیا قوتابییەك نەبوو، بەڵكو بوو بە چالاكوانێكی ڕاستەقینە بەشداری لە پەخشكردنی ڕاگەیاندن و بڵاوكردنەوەی بیرۆكەی ئازادی و هاندانی قوتابیان بۆ خەبات بۆ مافەكانیان

و بەرگری لە ناسنامەی كوردی كرد، ئەو باوەڕی بەوە هەبوو كە گەلێك كە زمان و كەلتوری خۆی بپارێزێت، هەرگیز نابێتە كۆیلەی دوژمن.

ئاشكرایە لە 1970، عێراق لەژێر دەسەڵاتی حزب بەعس بوو كە سیاسەتی بە عەرەبكردن بەرامبەر كوردان بەكار دەهێنرا، زمان و ناسنامەی كوردی فشاریان لەسەر بوو، لەیلا قاسم لە ناو ئەم بارودۆخەدا گەورە بوو، كە كاریگەرییەكی زۆری لەسەر بیركردنەوەی هەبوو. ئەو یەكێك بوو لە پێشڕەوانی بزووتنەوەی قوتابیان لە زانكۆی بەغدا و بەشدار بوو لە ڕێكخستنی خۆپیشاندان و بڵاوكردنەوەی پەیامی نەتەوەیی.

لەیلا قاسم تەنیا مێژوویەك نییە، بەڵكو میتۆدێكە بۆ خەبات، ئەو نیشانیدا كە كچان لە هەموو پرسە نەتەوەیی و نیشتمانییەكاندا دەتوانن گۆڕانكاری بكەن و ببنە سەرمەشق لە دەستەبەركردنی ئازادی و یەكسانی و دادپەروەری».

شاد ڕزگار ئەندامی مەكتەبی سكرتاریەتی یەكێتیی ئافرەتانی كوردستان، سەبارەت بە هەمان پرس هێما بۆ ئەوە دەكات كە: «لەیلا قاسم لەناو خێزانێكی هەژار بەڵام پڕ لە هەستی نەتەوەیی گەورە بوو، خوێندنی سەرەتایی و ناوەندی لە خانەقین تەواو كرد و پاشان لە ساڵی ١٩٧١دا، دوای ئەوەی خێزانەكەی گواستیانەوە بۆ بەغدا، لە بەشی كۆمەڵناسیی كۆلێژی ئادابی زانكۆی بەغدا وەرگیرا.

لە ساڵی ١٩٧٤، لەیلا قاسم لەلایەن دەسەڵاتی عێراقەوە دەستگیر كرا، بە تاوانی بەشداریكردن لە چالاكییەكی دژ بە حكومەت. دوای دادگایەكی نادادپەروەرانە، بڕیاری سزای مردن بەسەردا سەپێندرا. لە ١٢ی مانگی ئایار، لە تەمەنی تەنها ٢٢ ساڵیدا، لەیلا قاسم لەسێدارەدرا و بووە یەكەم ئافرەتی كورد كە لە عێراق بە هۆی چالاكی سیاسی لەسێدارەدرا،

لەیلا قاسم، ئەو ناوەی لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی كورددا وەك ئەستێرەیەكی گەش دەدرەوشێتەوە، تەنیا خانمە چالاكوانێك نەبوو، بەڵكو بوو بە سمبولی ئازایەتی و قوربانیدان لە پێناو نیشتمان، گیانفیداییەكەی بوو بە هەوێنی شۆڕش و هاندەرێك بۆ هەزاران گەنجی كورد.

مردنی لەیلا قاسم نەبوو بە كۆتایی، بەڵكو دەستپێكی سمبولێكی نوێ بوو بۆ خەبات و بەرخودان. ئەو بووە هیوای زۆر گەنج و ئافرەت، و ناوی ئەو هەتا ئێستا وەك نیشانەی ئازادی و شەهیدایەتی دەبێت یادی بكرێت. ئەمڕۆ لە زۆربەی شارەكانی كوردستان، شەقام، قوتابخانە و پاركی گشتی بە ناوی ئەوەوە كراون. لەیلا قاسم تەنیا شەهیدێك نییە، بەڵكو قوتابخانەیەكە بۆ فێربوونی ئازایەتی و خۆڕاگریی ئافرەتی كورد لە پێناو ئازادیدا. ئێمەش وەك یەكێتیی ئافرەتانی كوردستان لە سۆنگەی هەستكردنمان بە خەبات و بەرخۆدانی لەیلا پەیكەرێكی شایستەمان بۆدروستكردووە و لە شاری خانەقین و لە ڕۆژی ١٢ی ئایاری ٢٠٢٦لە شاری خانەقین دایدەنێین».