دوای سەركەوتنی ڕاپەرینی بەهاری 1991 و ئازادكردنی سەرجەم ناوچەكانی كوردستان، بۆ كۆنتڕۆڵكردنەوەی ناوچە ئازادكراوەكان، ڕژێمی بەعس هێزێكی زۆری كۆكردەوە و ڕوویان لە كوردستان كرد و، هەزاران هاووڵاتی بە ناچاری ماڵ و حاڵیان جێهێشت ‌و بەرەو سنوورەكانی ئێران و توركیا كۆچیان كرد. ئەم كۆچە، بە كۆڕەوە ملیۆنییە جەماوەرییەكەی ساڵی 1991 ناسرا. لە كۆڕەو ئەوە سەلمێندرا كە كورد بە یەكگرتن دەتوانێ دوژمن بشكێنێت، هەروەها كۆڕەو پرسی كوردی لە كێشەیەكی لۆكاڵییەوە گەیاندە پرسێكی نێودەوڵەتی و هەموو دەوڵەتانی ناوچەكە هاتنە سەر خەت و هێڵی 36ی بە دوای خۆیدا هێنا و دواتر دەستكەوتەكانی نەتەوەیی و ئەم ئەزموونەی حوكمڕانیی خۆماڵی لێ كەوتەوە. بەشداربووانی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان زیاتر باسی ئەو ڕووداوە مێژووییە دەكەن.

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

 

بارزان ڕەشید چالاكی مەدەنی و مامۆستای زانكۆ لەبارەی كۆڕەوە ملیۆنییەكەی كوردستان هێما بۆ ئەوە دەكات: كۆڕەو تەنها جووڵەیەكی جەماوەری نەبوو بۆ ڕاكردن لە زوڵم، بەڵكو ڕاپەڕینێكی بێدەنگ و پەیامێكی پڕ بە دەنگ بوو بۆ هەموو جیهان. گوتیشی: «كۆڕەوە ملیۆنییەكەی بەهاری ١٩٩١ یەكێكە لە گەورەترین و كاریگەرترین كارەساتە مرۆییەكانی مێژووی كورد لە سەدەی بیستەمدا. دوای سەركەوتن و ئازادكردنی زۆربەی شارەكانی كوردستان لەگەڵ ئەوەی ڕژێمی بەعس ئەو كاتە لە هەموو ڕوویەكەوە لاواز و ڕووخاو بوو، بەڵام وەك هەمیشە بۆ گیانی كورد ئامادە بوو، بۆیە هێرشی بەرفراوانی كردە سەر ناوچە ئازادكراوەكان، ئەمەش وایكرد خەڵك چی دیكە ژێردەستەیی قبوڵ نەكەن و بەرەو چیاكان و سنوورەكانی توركیا و ئێران بڕۆن. ئەم ڕووداوە وێستگەیەكی گرنگە كە كۆمەڵێك وانەی قووڵ و پڕ بایەخی تێدایە بۆ نەوەكانی ئێستا و داهاتوو، گرنگترین وانەی كۆڕەو ئەوە بوو كە كاتێك گەل یەكدەنگ و یەكگرتوو بێت، دەتوانێت گەورەترین هاوكێشەی سیاسی بگۆڕێت. لە كۆڕەودا جیاوازیی حزبایەتی، ناوچەیی و چینایەتی نەما، هەمووان تەنها یەك ناسنامەیان هەبوو ئەویش كوردبوون بوو، ئەم یەكگرتووییە بووە فشارێكی ئەوەندە بەهێز كە جیهانی ناچار كرد بێتە دەنگ. كۆڕەو سەلماندی كە گەلی كورد كۆیلایەتی و ژێردەستەیی قبوڵ ناكات، جێهێشتنی ماڵ و سامان و ڕووكردنە چیا سەختەكان لەژێر بەفر و باراندا، گەورەترین بەڵگەیە كە ئازادی لای ئەم گەلە لە هەموو شتێك پیرۆزترە، ئەمەش وانەی خۆڕاگری بوو لە بەرامبەر تانك و فڕۆكەی دوژمندا، سوپای بەعس توانی شارە ئازادكراوەكان بگرێتەوە، بەڵام نەیتوانی ئیرادەی گەلێك بشكێنێت، خەڵك لە چیاكان و كەمپەكان نەگەڕانەوە داوای ماف و پاراستنیان كرد. پێش كۆڕەو، زۆرێك لە وڵاتانی جیهان ئاگاداری قەبارەی ستەملێكراوی كورد نەبوون. وێنەی منداڵانی چاوگەش لەناو قوڕ و لیتەدا و ئازاری بەساڵاچووەكان لەسەر سنوورەكان، ویژدانی مرۆڤایەتی هەژاند. ئەمە وانەی ئەوەمان فێردەكات كە میدیا و گەیاندنی ڕاستی چەندە كاریگەرن لە بەدەستهێنانی پشتگیری نێودەوڵەتی. لەكاتی كۆڕەودا، هاوكاریی كوردانی پارچەكانی دیكە و خەڵكی ناوچەكە بۆ ئاوارەكان، وانەیەكی بەرزی هاوسۆزی و مرۆڤدۆستی بوو، نانی ئەو كاتە كە لەنێوان چەند كەسێكدا دابەش دەكرا، سیمبولی فیداكاری و میهرەبانی بوو».

ئاراس حەسەن بەڕێوەبەر لە قوتابخانەی ئاڵتون ستی بنەڕەتی، سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «كۆڕەوی ملیۆنی ساڵی ١٩٩١ تەنها كۆچێكی بەكۆمەڵ و هەڵاتن نەبوو لە جەور و ستەمی ڕژێمێكی فاشیست، بەڵكو گەورەترین نەخێری مێژوویی بوو كە گەلێكی بێبەش لە مافە سەرەتایییەكانی، بە ڕووی داگیركەردا بەرزی كردەوە. ئەو كۆچە ملیۆنییەی دوای ڕاپەڕین بەرەو سنوورەكان، لە ژێر لێزمەی باران و سەرما و برسێتی و تینوێتی و مەرگدا، وانەیەكی قوڵی ئەكادیمی و سیاسی و مرۆیییە كە تا ئەمڕۆش پێویستە لێی وردبینەوە. كۆڕەو سەلماندی كە ئیرادەی گەل لە هەموو هێزێكی سەربازی و تانك و تۆپێك بەهێزترە. كاتێك گەلێك بڕیار دەدات كە ژێردەستەیی قبوڵ نەكات، تەنانەت ئەگەر ماڵ و حاڵی خۆشی جێبهێڵێت و ژیانیشی بكەوێتە مەترسییەوە، ئەوا شەرعییەت لە داگیركەر دەسێنێتەوە. ئەو مرۆڤانەی بە پێی پەتی ڕێی دوور و درێژی پڕ لە ئاستەنگیان دەبڕی، پەیامێكی ڕوونیان بە جیهان دا و گوتیان: ئیتر ئامادە نین لەژێر زەبروزەنگ بژین و لە پێناو ژیانێكی سەربەرزانەدا هەموو ڕێگایەكی سەخت هەڵدەبژێرین. كۆڕەو ویژدانی جیهانی هەژاند و وای كرد بۆ یەكەمجار ئەنجوومەنی ئاساییش بڕیاری ٦٨٨ دەربكات. ئەمە فێری كردین كە تێكۆشانی مەیدانی و قوربانیدانی جەماوەری، كلیلە بۆ ناچاركردنی كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی تا چاوەكانی بە ڕووی ستەمدا نوقاو نەبێت. لە كۆڕەودا جیاوازیی چینایەتی و حزبی و ناوچەیی نەما، هەمووان تەنها یەك ناسنامەیان هەبوو، ئەویش كوردی زوڵم لێكراو بوو. ئەو یەكگرتووییە بووە بنەمای پاراستنی دەستكەوتەكانی ڕاپەڕین و دامەزراندنی قەوارەی هەرێمی كوردستان. ئەمڕۆ كە ئاوڕ لەو مێژووە دەدەینەوە، دەبێت بزانین كە ئێستاش پێویستمان بە هەمان ئەو ئیرادە و یەكڕیزییە هەیە، پێویستە بۆ پاراستنی كوردستان بە هەمان نەفەس پێكەوە ڕووبەڕووی دوژمنانی كوردستان ببینەوە».

ئەسرین عاسی شوانی چالاكی بواری كۆمەڵی مەدەنییە و لەمبارەیەوە دەڵێت: « كۆڕەو گەورەترین گرەوی گەلی ستەمدیدەی كورد بوو لە ئاست زوڵم و زۆری دوژمنی داگیركەری بەعس، ئەو ڕاستییەی سەلماند كە دوژمن بە یەك چاو سەیری كورد دەكات ئەگەر لە بەرەی ئەویش دا بێت، ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ ساتی كۆڕەوەكە ئەوەمان بۆ ئاشكرا بوو كە باش و خراپ تەنانەت ئەوانەشی كە تا دوێنێ لە ڕیزی دوژمنان بەرامبەر میلەتەكەی خۆیان وەستابوون لەگەڵ كۆڕەودا بوون، مەترسی بەعس وای كردبوو ئەوان پێشی ڕەوەكە بكەون، بەڕاستی لایەنێكی ئەرێنی تری كۆڕەوەكە یەكگرتویی گەلی كوردی پیشاندا، هەر ئەو بڕیارە بوو كە جیهانی هێنایە سەر ئەو ڕاستییەی داكۆكی لە بەرامبەر زوڵم و زۆری لێ بكەوێتەوە و كێشەی كورد لە ناوخۆییەوە ببێتە كێشەیەكی جیهانی و سنوورێك بۆ داگیركەرانی كوردستان لە باشووری كوردستان دابنرێت.

 كۆڕەو بەر لەوەی ڕای جیهان یەك بخات كوردیشی لە سەرجەم شار و شارۆچكەكانی كوردستان یەكخست، تا لەو دەرچەیەوە ڕێگای هات و نەهات بگرنەبەر، لەلایەكی دیكەشەوە ئەوە بۆ دۆست و دوژمنان بسەلمێنن كە یەكبوون و یەكدەستیی كورد ئەگەر لە كاتی نووشستیشدا بێت هەر یەكگرتویی مەحاڵ دەخوڵقێنێت و وا دەكات ئەوەی بە بیریشمان دا نەهاتووە ببێتە ئەمری واقیع، گەر بیرمان بێت بەر لەو ڕووداوانەی كۆڕەو ئەگەر ڕادیۆ یان ڕۆژنامەنوسێكی بیانی گەر بە وشەیەك باسی دۆزی ڕەوای گەلەكەمانی بكردایە، دەبووە گەورەترین مزگێنی و دەماو دەم باس دەكرا، بەڵام یەك عەقیدەی كورد لە باشووری كوردستان لە بڕیاری دەستە جەمعی كۆڕەو وای كرد جیهان بهێنێتە سەر ئەو باوەڕەی كە گەلی كورد میلەتێكی پێویستییان بە پاراستن هەیە و ئەو دەسكەوتەی ئەمڕۆش كە هەمانە بەرهەمی كۆڕەو و ئیرادەی گەلە یەكگرتووەكەمانە».

ڕێبوار حەمەلاو شوانی وەك چاودێرێكی سیاسی لە دەستپێكی قسەكانیدا ئاماژە بەوە دەكات كە «كۆڕەوی ملیۆنیی گەلی كورد ڕەتكردنەوەی ستەمكاری و ژێردەستی داگیركەر بوو، ڕۆژی 31ی ئاداری ساڵی 1991، نزیكەی 10 ڕۆژ دوای ڕاپەڕین و ئازادكردنی زۆربەی شارەكانی كوردستان لە دەستی ڕژێمی بەعس، سوپای ئەو كاتەی عێراق هێرشێكی زەمینی و ئاسمانی بەرفراوانی كردە سەر باشووری كوردستان و لە ئەنجامدا نزیكەی ملیۆنێك و 500 هەزار كورد لە ترسی دووبارە بوونەوە ئەنفال وكیمیاباران، ماڵ و موڵكیان بەجێهێشت و بە ڕێگا سەختەكاندا خۆیان گەیاندە سنوورەكانی ئێران و توركیا، بە هەڵدانەوەی لاپەڕەكانی مێژووی گەلی كورد و خەبات و بەرخودانی لە پێناو ئازادی و ڕەتكردنەوەی ستەمكاری و زۆرداری بۆمان ڕوون دەبێتەوە كە كۆچكردن بە ناچاری و ئاوارە بوون و پەنابەری بەشێكی گەورە بووە لە مێژوومان، لە پێناو بەردەوامیدان بە خەبات دژی داگیركەران و دوژمنانی كورد و كوردستان، بە هەڵوەستەكردن لەسەر كۆڕەوی ملیۆنی گەلی كورد لە ساڵی 1991 كە كۆڕەوەێكی تەواو جیاواز بوو لە قۆناغێكی گرنگ و چارەنووسسازدا، لە هەمانكاتیشدا بە یەكێك لە ڕووداوە هەرە گرنگەكانی مێژووی كورد دادەندرێت. دیمەنە تراژیدییەكانی كۆڕەوی ملیۆنی و گواستنەوەیان لەلایەن میدیاكانی جیهانەوە بۆ ڕای گشتی جیهان و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، وایكرد هاوسۆزیەكی زۆر بۆ نەهامەتییەكانی گەلی كورد لەسەر ئاستی جیهان دروست بێت، ئەو كۆڕەوە ملیۆنییەی گەلی كوردستان بووە هۆی ئەوەی كە ڕۆژی 5ی نیسانی 1991 ئەنجوومەنی ئاساییشی نێودەوڵەتی بڕیاری ژمارە 688 دەربكات و تێیدا ئاماژەی بەوە كردكە ڕژێمی بەعس، تاوانی دژە مرۆڤایەتی دژی خەڵكی سڤیل ئەنجام دەدات، بە تایبەتی گەلی كورد، لە بەندی یەكەمی بڕیارەكەشدا زۆر بە ئاشكرا سەركۆنەی ئەو كردەوە ستەمكارانە و داپڵۆسێنەرانەكرابوو، داوا لە عێراقیش كرابوو كە دەستبەجێ ئەو كردەوانە بوەستێنێت و دەست بە گفتوگۆ بكات و ڕێز لە مافەكانی مرۆڤ بگرێت، هەر لەوێشەوە گەورەترین هەڵمەتی فریاگوزاری بۆ گەلی كوردستان و قۆناغێكی نوێ لە مێژووی باشووری كورد دەستیپێكرد، ئەم كۆڕەوە ملیۆنییەی كورد ڕێگەی خۆش كرد كە لە باوەشی كوردستانێكی ئازاد، هەڵبژاردنێكی گشتی و دیموكراسییانە ئەنجام بدرێت و لەو هەڵبژاردنەدا تەواوی گەل و پێكهاتە نەتەوەیی و ئایین و ئایینزاكان بەشداری لە هەڵبژاردن بكەن، كە بووە هۆی دروستبوونی قەوارەی هەرێمی كوردستان و هەموو ئەو گەشەندن و پێشكەوتننانەی كە لە هەرێمی كوردستانن هاتنە ئاراوە».

لە 5/3/1991 ڕاپەڕینی خەڵكی كوردستان بە پشتیوانیی پێشمەرگە دژی ڕژێمی بەعس دەستیپێكرد، توانرا لە ماوەی كەمتر لە مانگێك زۆربەی شار و شارۆچكەكانی كوردستان ڕزگار بكەن، پاشان ڕژێمی بەعس ھێرشی ئاسمانی و زەمینی بۆ سەر خەڵكی كوردستان دەستپێكرد، بۆیە لە 31/3/1991 كۆڕەوی خەڵكی كوردستان دروستبوو، زۆربەی خەڵك ڕوویان كردە سەر سنوورەكانی ئێران و توركیا. ئەوەش وایكرد چەندین وڵاتی زلهێز بێنە سەر خەت و داوا لە ئەنجوومەنی ئاساییش بكەن خەڵكی كوردستان بپارێزن، لە 5/4/1991 ئەنجوومەنی ئاساییش بڕیاری 688ی دەركرد و چەند خاڵێكی لەخۆ دەگرت گرنگترینیان بۆ ئەوكات دامەزراندنی ناوچەی دژەفڕین (هێڵی 36) بۆ ئەوەی ڕژێمی بەعس نەتوانێت ھێرشی ئاسمان بكاتە سەر خەڵكی كوردستان، ئەمەریكا و بەریتانیا و فەرەنسا پشتیوانیان لەو بڕیارە كرد. ئەم بڕیارە بووە بنەمای ئەوەی كورد بتوانێت قەوارەیەك دروستبكات، بۆیە لە 19/5/1992 هەڵبژاردن ئەنجامدرا و لە 4/7/1992 یەكەم كابینەی حكومەتی ھەرێمی كوردستان پێكهێنرا.