پڕۆفیسۆر براندن ئۆلیری، هەڵگری ڕەگەزنامەی ئێرلەندی و ئەمریكییە، پڕۆفیسۆری كورسیی «لاودەر»ـە لە زانستی سیاسی لە زانكۆی پێنسلڤانیا و سەرۆكایەتیی ئەم بەشە گرنگە دەكات. ئەو نەك هەر تیۆریناسێكی بلیمەتە، بەڵكو یەكێكە لە داڕێژەرە هەرە كاریگەرەكانی دەستوور و ڕێككەوتنە سیاسییەكان لە جیهانی هاوچەرخدا، بەهۆی كارە ناوازەكانیشی لەسەر فیدڕاڵیزم و هاوبەشیی دەسەڵات، خەڵاتی نێودەوڵەتیی «خوان لینز»ی پێ بەخشراوە و ئەندامی فەخریی ئەكادیمیای شاهانەی ئێرلەندایە.

بۆ ئێمەی كورد، پڕۆفیسۆر ئۆلیری ناوێكی نەناسراو نییە و لە ساڵی ٢٠٠٣وە ڕاوێژكاری دەستووریی حكومەتی هەرێمی كوردستان بووە و ڕۆڵێكی مێژوویی گێڕاوە لە داڕشتنی «یاسای بەڕێوەبردنی دەوڵەت بۆ قۆناغی گواستنەوە (TAL)» هەروەها لە دەستووری هەمیشەیی عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥.

بۆ قسەكردن لەسەر ئایندەی سیستمی فیدڕاڵی لە عێراق و بژارەی داهاتوو لەبەردەم هەرێمی كوردستان بۆ ڕێكخستنەوەی پەیوەندییەكانی لەگەڵ بەغدا، گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵ پرۆفیسۆر ئۆلیری ئەنجامدا.

 

 

 

* پڕۆفیسۆر ئۆلێری، ڕاوێژكاری دەستووری نێودەوڵەتی بووە لە دارشتنی دەستووری عێراق لە ساڵی ٢٠٠٥، ئایا هۆكارە سەرەكییەكانی شكستی عێراق لە چەسپاندنی فیدڕاڵیزمێكی ڕاستەقینە و جێبەجێ نەكردنی ماددە گرنگەكانی ئەو دەستوورە دوای دوو دەیە، لە ڕوانگەی ئەكادیمی و سیاسیی ئێوەوە چییە؟

- بە شێوەیەكی بنەڕەتی، لایەنە سیاسییەكانی زۆرینەی عەرەب باوەڕیان بەو فیدڕاڵیزمە نییە كە لە دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ چەسپێندراوە، زۆربەیان بە غەریزە ناوەندگەران و فیدڕاڵیزم وەك هەڕەشەیەك بۆ جیابوونەوە دەبینن. لە سەرەتادا، یاخیبوونی سوننەكان دژی دەستوور وای كرد، پارتە شیعەكان (بەتایبەت حزبی دەعوە)، لە كاردانەوەیەكی ئەمنیدا بەرەو ناوەندگەراییەكی توندتر هەنگاو بنێن.

لەسەر ئاستی وڵاتانی دەوروبەر، فیدڕاڵیزمی عێراق لەلایەن دراوسێكانەوە پشتیوانی نەكرا، سووریا و سعوودیە پشتیوانییان لە یاخیبوونی سوننەكان دەكرد، توركیاش هەرچەندە بۆ ماوەیەك بەهۆی بەرژەوەندیی وزەوە لەگەڵ هەرێم نەرم بوو، بەڵام لە بنەڕەتدا دژی بوو. ئێران لەپێناو بەرژەوەندییە مەزهەبی و ئەمنییەكانیدا سەرەتا عێراقێكی پشێو و دواتر عێراقێكی ناوەندگەرای بەلاوە پەسەند بوو، تا لە ڕێگەی میلیشیاكانەوە هەژموونی خۆی بسەپێنێت و بەرژەوەندییەكانی ئەمریكا بێكاریگەر بكات.

جێی داخە كە داڕێژەرانی سیاسەت لە پێنتاگۆن و وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكاش، لەپێناو «هاوسەنگی بەرانبەر ئێران»، عێراقێكی ناوەندگەرایان پێ باشتر بوو، ئەوان بە تەواوی پشتیوانییان لە دەستووری ٢٠٠٥ نەكرد و كێشە دەستوورییەكانیان وەك بابەتێكی ناوخۆیی دەبینی. بەپێی ئەو عەقڵییەتە، دەبوو كورد بۆ ڕازیكردنی توركیا و نێوەندگیریی شیعە و سوننە لە ناوەندگەراییدا بتوێتەوە، بەمەش ئەمریكا و ئێران بە شێوەیەكی پارادۆكس هاوڕابوون لەسەر تەفسیرێكی ناوەندگەرایانە كە دەستكەوتە نەتەوەییەكانی كوردی دەخستە مەترسییەوە.

لە ناوخۆی عێراقیشدا، دەستووری ساڵی ٢٠٠٥ لەلایەن پارێزەرانییەوە شێوێندرا، پەرلەمان نەیتوانی ئەنجومەنی فیدڕاڵی و دادگایەكی دەستووریی شەرعی پێك بهێنێت، ئەو دادگایەی ئێستا كە پاشماوەی قۆناغی ڕاگواستنەوەیە و پێگەی دەستووریی نییە، بە بەڵگەی لاواز یاساكانی هەرێم پەك دەخات. هاوكات، لایەنە عەرەبەكان ناكۆكیی ناوخۆیی كوردیان بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەكارهێناوە، لە ڕێگەی نانەوەی گەندەڵی و بەكارهێنانی پۆستی سەرۆك كۆمار وەك ئامرازێك بۆ نانەوەی دووبەرەكی، هەوڵی لاوازكردنی قەوارەی هەرێمیان داوە.

* بە هۆی شكستی سیستمی فیدڕاڵی و بەردەوامی و پێداگریی بەغدا لەسەر ناوەندگەرایی، ئایا كاتی ئەوە نەهاتووە هەرێمی كوردستان ستراتیژ بگۆڕێت و داوای مۆدێلی «فیدراسی» (Federacy) بكات، كە پێشتر وەك بەدیلێك ئاماژەت پێ كردبوو؟

- لە ڕووی گوتاری سیاسییەوە، من چیتر پێشنیاری بەكارهێنانی چەمكی «فیدراسی» (Federacy) ناكەم، نەك لەبەر ئەوەی چەمكێكی نادروست بێت، بەڵكو لەبەر ئەوەی لە ئاستێكی فراواندا تێگەیشتنی بۆ نەكراوە، هەروەها جەخت دەكەمەوە كە دەبێت لە دەستەواژەی «نیمچە ئۆتۆنۆمی» (Semiautonomous) دوور بكەوینەوە، چونكە چەواشەكاریی تێدایە و گوزارشت لە ڕاستییەكان ناكات. لە جیاتی ئەمانە، من لەسەر ئاستی پراكتیكی داكۆكی لە مۆدێلێكی پێشكەوتوو دەكەم. ئەگەرچی پێشتر پێشبینیم دەكرد، عێراقێكی ناوەندگەرای عەرەبی و كوردستانێكی ئۆتۆنۆمی لە چوارچێوەی دەوڵەتێكی فیدڕاڵدا پێكەوە بژین، بەڵام ئێستا پێموایە دەبێت هەرێمی كوردستان ستراتیژیی خۆی بگۆڕێت بۆ داواكردنی پەیوەندییەكی كۆنفیدڕاڵی، كە تێیدا وەك قەوارەیەكی خاوەن تایبەتمەندی و جیاواز مامەڵەی لەگەڵ بكرێت.

بۆ جێبەجێكردنی ئەم مۆدێلە، پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان خاوەنی سەروەری و سەربەخۆیی ڕەها بێت لە یاسادانانی ناوخۆییدا، هەروەها كۆنتڕۆڵ و خاوەندارێتیی تەواوی بەسەر سەرچاوە سرووشتییەكانی وەك نەوت و گاز و هێزە ئەمنییەكانی خۆیدا هەبێت. لە ڕووی داراییەوە، دەبێت میكانیزمێكی نوێ پەیڕەو بكرێت، بە جۆرێك هەرێم پشكێكی جێگیری لە داهاتی نەوتی عێراقدا هەبێت، تا قەرەبووی «خەرجییە فیدڕاڵییەكان» هەژمار بكرێت، لە بەرانبەردا هەرێم مافی دەرهێنان و هەناردە و پاراستنی داهاتی نەوت و گازی خۆی هەبێت، ئەگەر بەغدا ئەم ڕێككەوتنەی پێشێل كرد، دەبێت هەرێم وەك كاردانەوە بڕیاری كشانەوە لە دامەزراوەكانی عێراق بدات.

لە لایەكی دیكەوە، بەشداریكردنی كورد لە پەرلەمانی عێراق دەبێت سنووردار بكرێت و تەنیا بۆ دەنگدان لەسەر ئەو بابەتانە بێت كە پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان بە هەرێم و پێكهێنانی حكومەتی فیدڕاڵییەوە هەیە. سەبارەت بە پۆستی سەرۆك كۆمار، باشترە كورد دەستبەرداری پۆستی سەرۆك كۆمار بێت، مەگەر سیستمەكە بگەڕێتەوە بۆ سەرۆكایەتییەكی سێ كەسی كە هەر ئەندامێكی مافی «ڤیتۆ»ی هەبێت. هەروەها پێویستە داوای پێگەیەكی تایبەت بۆ كەركووك بكرێت و كار بۆ بازاڕێكی هاوبەش و یەكێتییەكی گومرگی بكرێت، كە بەرژەوەندییەكانی هەرێم بپارێزێت. لە كۆتاییدا، پێویستە هەرێم ناوی خۆی بۆ «كۆنفیدڕاڵی هەرێمی كوردستانی عێراق» بگۆڕێت بۆ ئەوەی پێگەی نێودەوڵەتیی بەهێزتر بێت و دەستووری تایبەتی خۆی بە جۆرێك پەسەند بكات، كە هیچ ئاماژەیەكی تێدا نەبێت بۆ پاشكۆیەتی، یان ژێردەستەیی بەرانبەر بە دەسەڵاتی ناوەندیی بەغدا.

* بەهۆی هێرشی بەردەوامی میلیشیا لەیاسا دەرچووەكانی شیعە بۆ سەر هەرێمی كوردستان، هەڵسەنگاندنت بۆ بێدەنگیی بەغدا لەسەر پاراستنی هەرێم چییە و بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەكان، كوردستان چ مافێكی بەرگری لەخۆكردنی بەرانبەر ئەو گرووپە چەكدارانە هەیە؟

- بێدەنگیی بەغدا نیشانەی ڕازیبوون، بێدەسەڵاتی، یان دەستتێوەردانە لە هێرشەكان، حكومەتێك نەتوانێت هاووڵاتییانی بپارێزێت، شەرعییەتی وەك دەوڵەت نامێنێت. بەغدا دەبێت یەكلا ببێتەوە، ئایا سەربەخۆیە، یان تەنیا پاشكۆیەكی بێدەسەڵاتی ئێران و ئەمریكایە؟ هەرێمی كوردستان بەپێی دەستوور خاوەن دەسەڵاتی تەواوە بۆ دابینكردنی ئاسایشی خۆی و مافی ڕەوایەتی لە چوارچێوەی یاسا نێودەوڵەتییەكاندا هەیە كە بۆ بەرگری لەخۆكردن، پەنا بۆ هەر هاوكارییەكی دەرەكی ببات.

* ئایا بەغدا دامەزراوەكانی دەوڵەتی وەك دادگا و سوپا كردووەتە چەك بۆ هەڵوەشاندنەوەی سیستماتیكی قەوارەی دەستووریی هەرێمی كوردستان و لاوازكردنی پێگەی پێشمەرگە؟

-  زۆر بە سادەیی، بەڵێ، هەرێمی كوردستان لە دوای ساڵی ٢٠٠٥ـەوە چەندین جار هەوڵی سەرلەنوێ ڕێكخستنەوە و دەستپێكردنەوەی پەیوەندییەكانی داوە، بەڵام بێ ئاكام بووە، هەر لەبەر ئەمەشە كە پێویستە ئێستا كوردستان بە دوای ڕێگەیەكی نوێدا بگەڕێت.

* وەك شارەزایەك، هەڵسەنگاندنت بۆ ڕۆڵی ستراتیژیی سەرۆك بارزانی و هەماهەنگییەكانی لەگەڵ نوێنەری ئەمریكا چییە، بۆ پاراستنی دەستكەوتەكانی كورد لە ڕۆژاوا و ڕێگریكردن لە كارەساتێكی مرۆیی و سیاسی لە سووریا؟

- كوردانی ڕۆژاوا، بەتایبەت باڵی نزیك لە پەكەكە، بە هۆی بڕوابوونی زیاد لە ڕادە بە ئایدیۆلۆژیا و ساویلكەیی بەرانبەر بەڵێنەكان، تووشی هەڵەی سیاسی بوون، هاوپەیمانە عەرەبەكانیان بە خێرایی پشتیان تێكردن و نەیانتوانی تەنانەت مافە زمانییەكانیش بپارێزن، لەم نێوەندەدا، سەرۆك مەسعود بارزانی هەموو هەوڵێكی خۆی دا، بۆ ڕێگریكردن لە كارەساتێكی مرۆیی گەورە. لە ئێستادا سەقامگیریی سووریا لە مەترسیدایە و پێدەچێت دیكتاتۆرییەتێكی نوێی عەرەبی سوننە بە پاڵپشتیی توركیا لەسەر داروپەردووی بەعس سەر هەڵبدات، خیانەتەكەی ترەمپ لە كوردانی سووریا هۆشدارییەكی ترسناكە و پرسیارە جەوهەرییەكە ئەوەیە، ئایا هیچ هیوایەك بۆ پێچەوانەكردنەوەی ئەم دۆخە ماوە؟

* هەوڵە دیپلۆماسییەكانی نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان لە نێوان فەرەنسا، هەسەدە و سووریا، تا چەند دەتوانن گەرەنتیی نێودەوڵەتی بۆ مانەوەی قەوارەی سیاسی لە ڕۆژاوا مسۆگەر بكەن؟

- بەڕێز نێچیرڤان بارزانی دیپلۆماتكارێكی ئێجگار لێهاتوو و خاوەن ئەزموونێكی سیاسیی دەوڵەمەندە، ئەگەر تەنیا یەك كەس هەبێت توانای بەدەستهێنانی سەركەوتنی دیپلۆماسی لە ناو ئەم كێشە ئاڵۆزانەدا هەبێت، بە دڵنیاییەوە هەر ئەوە، لەبەر ئەوەی سەرۆك ماكرۆن تا نیسانی ساڵی ٢٠٢٧ لە دەسەڵاتدا دەمێنێتەوە، زۆر گرنگە هەر دەستكەوتێكی دیپلۆماسی كە بە هاوكاریی ئەو بەدەست دێت، بە شێوەیەكی درێژخایەن و جێی متمانە مسۆگەر بكرێت، هەروەها هەوڵ بدرێت پشتیوانیی وڵاتانی دیكەی ئەندام لە یەكێتیی ئەورووپاشی بۆ بەدەست بهێنرێت، تاوەكو گەرەنتییەكان گشتگیرتر بن.

بەڵام، ڕاستییەكی تاڵ هەیە كە حكومەتی ڕاگوزەری سووریا بە عەقڵییەتێكی ناوەندگەرای توند كار دەكات و فیدڕاڵیزم تەنیا وەك جیاخوازی و هەڕەشە دەبینێت. سەركردەكانی ئەم حكومەتە نوێیە هیچ مێژوویەكیان لە ڕێزگرتن لە مافی پێكهاتە جیاوازەكان، چ ئایینی، نەتەوەیی، یان زمانی نییە و بە توندی پێداگری لەسەر دروشمی «یەك نەتەوە» دەكەن. لەبەر ئەوە، پاراستنی قەوارەی ڕۆژاوا لەژێر ئەم بارودۆخە سیاسی و مەیدانییەدا ئەركێكی ئێجگار قورسە، بەتایبەت كە دەبینین عەفرین لەلایەن توركەكانەوە پاكتاو كراوە و سوپای سووریاش لە كانتۆنەكانی دیكەدا جێگیر بووە.

* وەك پسپۆڕێكی نێودەوڵەتی، بە لەبەرچاوگرتنی هەڕەشەكان لەسەر هەرێم و ڕۆژاوا، ئیدارەی نوێی ئەمریكا دەبێت چ گۆڕانكارییەكی ستراتیژی لە ئاستی مامەڵەكردن ئەنجام بدات بۆ ناساندنی كورد وەك هاوپەیمانێكی ناوچەیی زۆر گرنگ؟

- ئیدارەی تڕەمپ بەوە ناسراوە كە پەیڕەوی لە سیاسەتێكی دەرەوەی جێگیر ناكات و زۆر پێشبینی نەكراوە، بگرە شانازییش بەم ناجێگیرییەوە دەكات. لە كاتێكدا ئەگەر ئەمریكا بیەوێت هاوپەیمانێكی ڕاستەقینە و دڵسۆزی لە ناوچەكەدا هەبێت، بێگومان كوردانی عێراق گونجاوترین بژاردەن، بەڵام ئەزموونی تاڵی ساڵی ٢٠١٧ و ڕەفتارەكانی ڕێكس تیلەرسن نیشانیان دا، ئەمریكا ڕێگەی دا چارەنووسی گەلی كورد لە كەركووك و ناوچە جێناكۆكەكان لە مەیدانی جەنگدا لە بەرژەوەندیی میلیشیا شیعەكان و ئێران یەكلا بكرێتەوە. لەبەر ئەوە، ئێستا حكومەتی هەرێمی كوردستان پێویستییەكی ژیانیی بە هاوبەشییەكی ستراتیژیی ڕوون و پشتگیرییەكی دەستووریی ئاشكرا هەیە لە لایەن ئەمریكاوە، لە غیابی دڵنیاییەكی وەهادا، پێویستە كورد هەمیشە لەوپەڕی ئامادەییدا بێت و، ڕەنگە نەزانرێت ئیدارەی تڕەمپ، یان ڕژێمی خامنەیی كامیان تەمەنیان درێژتر دەبێت، بەڵام ڕاستییە حاشاهەڵنەگرەكە ئەوەیە كە نیشتمانی فارس هەمیشە وەك دراوسێی هەمیشەیی كوردستان دەمێنێتەوە، ئەمەش وادەكات كە هەرێمی كوردستان ناچار بێت بە دیدگایەكی ستراتیژیی زۆر قووڵ و درێژخایەن مامەڵە بكات.

* وەك پسپۆڕ لە داڕشتنەوەی سنوورەكان، ئایا داكۆكیی هەرێم لە ڕۆژاوا نیشانەی پێگەیشتنی ناسیۆنالیزمێكی تێپەڕێنەری سنوورە، كە ڕێگر بێت لەوەی وڵاتانی ناوچەكە چیتر بە ئاسانی پارچەكانی كوردستان لە یەكتر داببڕن و گۆشەگیریان بكەن؟

- بە شێوەیەكی گشتی، زۆربەی كوردەكان بڕیاری سیاسیی خۆیان داوە و پشتیوانی لەو پارتانە دەكەن كە خەبات بۆ بەدەستهێنانی مافی ئۆتۆنۆمی و خۆبەڕێوەبەری دەكەن لە هەر چوار وڵاتی عێراق، ئێران، سووریا و توركیا، ئەگەرچی زۆرینەی كورد لە ناخی دڵیاندا خوازیاری سەربەخۆیی و پێكهێنانی كوردستانی گەورەن، بەڵام ئەم خەونە بەدی نایەت، مەگەر لە حاڵەتێكدا كە هەر چوار دەوڵەتە باڵادەستەكە بە یەكەوە هەرەس بهێنن، یان نەمێنن.

كەواتە، عەقڵانیترین سیاسەت بۆ كورد لە ئێستادا ئەوەیە كە دۆزی ئۆتۆنۆمی لە هەر چوار پارچەكە بە جیا بەرەو پێش ببەن و، هاوكات كار بۆ دروستكردنی پەیوەندیی ستراتیژی و دامەزراوەیی لە نێوان سنوورەكاندا بكەن، بە جۆرێك كە ئازادیی هاتووچۆی مرۆیی، بازرگانی و ئاڵوگۆڕی پەروەردەیی فەراهەم ببێت. لە سەرووی هەمووشیانەوە، دەبێت ئەوە بزانرێت كە هەرێمی كوردستان مەزنترین دەستكەوتی سیاسیی گەلی كوردە لە سەدەی ڕابردوودا، بۆیە پاراستنی ئەم قەوارەیە و دابینكردنی ئاسایشی هاووڵاتییانی، دەبێت ئەولەوییەتی هەرە لەپێشی هەموو هێز و پارتە سیاسییەكان بێت.

* وەك پسپۆڕێكی زانستە سیاسییەكان، ئایا شكستی عێراق و ئاڵۆزیی سووریا، كورد بەرەو سەربەخۆیی دەبات، یان هێشتا ئالنگاریی گەورە بۆ سەركەوتنی كورد لە چوارچێوەی سنوورەكانی سایكس-پیكۆدا بە فۆرماتێكی نوێ ماوە؟

- پرسی گەیشتن بە سەربەخۆیی نەتەوەیی، بابەتێكی ئاڵۆز و پڕ لە تەحەدایە. مێژووی سیاسی پێمان دەڵێت: ئەم ئامانجە بەگشتی لە سێ ڕێگەی سەرەكییەوە دەێتەدی، یەكەم: لە ڕێگەی هەڵوەشاندنەوە و هەرەسهێنانی ئیمپراتۆرییەتە گەورەكان، وەك ئەوەی لە ئەزموونی ئیمپراتۆرییەتی هابسبۆرگ، قەیسەرەكانی ڕووسیا و دواتریش یەكێتیی سۆڤیەتدا بینیمان. دووەم: لە ڕێگەی پڕۆسەی «بچووككردنەوەی دەوڵەت» (Down-sizing)، كاتێك دەوڵەتی ناوەندی بە هۆی تێچووی زۆر، یان فشاری سیاسی بڕیار دەدات، دەستبەرداری بەشێك لە خاكەكەی بێت، هاوشێوەی كشانەوەی فەرەنسا لە جەزائیر و بەریتانیا لە زۆربەی خاكەكانی ئێرلەندا لە ساڵی ١٩٢٢دا. سێیەم: لە ڕێگەی ڕێككەوتنی سیاسی و ئەنجامدانی ڕیفراندۆمێكی ددانپێدانراو بۆ مافی چارەی خۆنووسین.

لە چوارچێوەی ئەم هاوكێشانەدا، پێویستە كورد هەڵسەنگاندنێكی ورد بۆ پێگەی ئێران بكات، ئایا دەكرێت وەك ئیمپراتۆریەتێكی مۆدێرن سەیر بكرێت كە لە لێواری داڕمان بێت؟ هەرچەندە نیشانەكان ناڕوونن، بەڵام ئەمە ئەگەرێكی كراوەیە. سەبارەت بە عێراقیش، هێشتا گومانێكی گەورە هەیە لەسەر ئەوەی ئایا لایەنە عەرەبییەكان ئامادەن بۆ «بچووككردنەوەی دەوڵەت». ڕەنگە هەندێك لایەن ڕازی بن بە سەربەخۆییەك كە تەنیا سنوورەكانی ئێستای هەرێم بگرێتەوە، بەو مەرجەی كورد دەستبەرداری كەركووك ببێت و ڕەزامەندیی توركیاش بەدەست بهێنێت، بەڵام ئەزموونی ساڵی ٢٠١٧ نیشانی دا كە عەرەبەكان هێشتا ئامادەی سازشی لەو جۆرە نین. لە سووریاش، گۆڕانی ڕژێمی بەعس بۆ ئۆپۆزسیۆنێكی سوننە، ئومێدێكی ئەوتۆی بۆ ئۆتۆنۆمیی كورد نەهێناوەتەوە، چونكە ئەوانیش هەمان دیدگەی ناوەندگەراییان هەیە. بۆیە كورد لە دۆخێكی یەكجار هەستیاردایە و پێویستە بە وریاییەكی زۆرەوە مانۆڕ بۆ بەدەستهێنانی زۆرترین ئۆتۆنۆمی بكات و هەمان ئەو گومانەی لە دوژمنەكانی هەیەتی، بەرانبەر هاوپەیمانەكانیشی هەبێت، چونكە بەرژەوەندییەكان هەمیشە لە گۆڕانكاریی بەردەوامدان.