١٦ی ئاداری ١٩٨٨، تەنها بەرواری ڕوودانی کارەساتێکی مرۆیی نییە لە شارێکی بچووکی جوگرافیای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، بەڵکو خاڵی وەرچەرخانە لە مێژووی تاوانەکانی جەنگ و تاقیکردنەوەی ویژدانی یاسای نێودەوڵەتی. کیمیابارانکرانی هەڵەبجە لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە، پێویستی بە تێڕامانێکی قووڵ هەیە لە دەرەوەی چوارچێوەی سۆزداری؛ دەبێت وەک کەیسێکی ئاڵۆزی تقاتوعی نێوان ستراتیژیی سەربازی، بنەماکانی مرۆڤایەتی، و هاوکێشە جیۆپۆلەتیکییەکان بخوێنرێتەوە.

یەکەم: پێشێلکردنی بنەماکانی یاسای نێودەوڵەتیی مرۆیی (IHL)
لە زانستی یاسای نێودەوڵەتیی مرۆیی و یاساکانی جەنگدا، دوو بنەمای سەرەکی هەن کە دەبێت لە کاتی ململانێ چەکدارییەکاندا ڕەچاو بکرێن: بنەمای پێداویستیی سەربازی و بنەمای مرۆڤایەتی ڕژێمی عێراق لە هێرشکردنە سەر هەڵەبجە، پاساوی پێداویستیی سەربازیی بەکارهێنا بە بیانووی بوونی هێزەکانی ئێران و پێشمەرگە لە ناوچەکەدا.

بەڵام ئەوەی لە هەڵەبجە ڕووی دا، سڕینەوەی تەواوەتیی بنەمای مرۆڤایەتی و بنەمای جیاکاریکردن بوو لەنێوان ئامانجی سەربازی و خەڵکی مەدەنی. بەکارهێنانی گازی خەردەل و دەمار (وەک سارین و تابون) دژی شارێکی پڕ لە ژن و منداڵ، نەک تەنها دەرچوون بوو لە پاساوی سەربازی، بەڵکو سەلماندی کە عەقیدەیەکی سەربازیی بەعس لەسەر بنەمای لەناوبردنی دیمۆگرافی داڕێژراوە، نەک یەکلاکردنەوەی بەرەکانی جەنگ.

دووەم: چەکی کۆمەڵکوژ وەک تاکتیکێکی دەروونی و سەربازی
کاتێک لە گۆشەنیگای ستراتیژیی سەربازییەوە شیکاری بۆ بڕیاری بۆمبارانکردنەکە دەکەین، دەگەینە دەرەنجامێکی ترسناک: ئامانجی سەرەکی تێکشکاندنی مۆڕاڵی هێزی پێشمەرگە و بزووتنەوەی ڕزگاریخوازیی کورد بوو لە ڕێگەی لێدانی پەرژینە کۆمەڵایەتییەکەیەوە.

فەرماندە سەربازییەکانی عێراق زۆر باش دەیانزانی کە هێزی پارتیزانی لە شاخەکاندا بە چەکی ئاسایی لەناو ناچێت، بۆیە ستراتیژیی (زەوی سووتاو) یان پەیڕەو کرد. خنکاندنی خێزان و منداڵی پێشمەرگە لەناو شارەکاندا، قورسترین زەبرە کە بتوانرێت لە ئیرادەی بەرگریکارێک بدرێت. هەڵەبجە تاقیکردنەوەیەکی مەیدانیی دڕندانە بوو بۆ ئەو پڕۆسە سیستماتیکەی کە دواتر لە قۆناغەکانی ئەنفالدا بە شێوەیەکی فراوانتر جێبەجێ کرا.

سێیەم: درووی جیۆپۆلەتیکی و بێدەنگیی سیستەمی جیهانی
یەکێک لە وانە تاڵەکانی مێژووی هاوچەرخ کە هەڵەبجە فێری کردین، ڕۆڵی هاوکێشە جیۆپۆلەتیکییەکانە لە پاساودانی جینۆسایددا. لە کۆتایی هەشتاکاندا، عێراق وەک قەڵغانێک سەیر دەکرا لەبەرامبەر هەژموونی کۆماری ئیسلامیی ئێراندا، ئەمەش وایکرد زلهێزەکانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات چاوپۆشی لە بەکارهێنانی چەکی قەدەغەکراو بکەن.

بێدەنگیی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ئەنجومەنی ئاسایش لەو سەردەمەدا، درزێکی گەورەی ئەخلاقی و یاسایی بوو لە سیستەمی جیهانیدا. ئەم بێدەنگییە نەک تەنها گڵۆپی سەوزی بۆ ڕژێمی سەدام حوسێن هەڵکرد تا بەردەوام بێت لەسەر جینۆسایدکردنی گەلی کورد، بەڵکو متمانەی بە بەهاکانی مافی مرۆڤ و پەیماننامەکانی جنێڤ هێنایە نزمترین ئاستی مێژوویی خۆی.

چوارەم: وەرچەرخانی ئیرادە؛ لە قوربانییەوە بۆ بونیادنانەوەی شوناس
سەرەڕای قەبارەی کارەساتەکە و شەهیدبوونی پێنج هەزار مرۆڤی بێتاوان لە چەند خولەکێکدا، کاردانەوەی نەتەوەیی بەرامبەر بەم ڕووداوە جێگەی هەڵسەنگاندنە. ڕژێمی بەعس پێی وابوو هەڵەبجە دەبێتە خاڵی کۆتایی ئیرادەی بەرەنگاربوونەوەی چەکداریی کوردی، بەڵام مێژوو پێچەوانەکەی سەلماند.

هەڵەبجە بووە هەوێنی یەکخستنی تووڕەیی نەتەوەیی و ئامادەکردنی زەمینەی سایکۆلۆژی بۆ ڕاپەڕینی بەهاری ١٩٩١. خوێنی شەهیدانی هەڵەبجە، ئەو بەڵگەنامە حاشاهەڵنەگرە بوو کە دواجار وایکرد کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی (لە ڕێگەی بڕیاری ٦٨٨ەوە) ناچار بێت بێتە دەنگ و ناوچەی ئارام بۆ پاراستنی کورد دروست بکات.

لە یادی هەڵەبجەدا، دەبێت درک بەوە بکەین کە جینۆساید تەنها ڕووداوێکی مێژوویی تێپەڕیو نییە، بەڵکو وانەیەکی بەردەوامە بۆ ئێستا و داهاتوومان. تێگەیشتن لە چۆنیەتی پێشێلکردنی یاسای نێودەوڵەتیی مرۆیی لەم شارەدا، هاندەرێکە بۆ ئەوەی بزانین کە مانەوە و پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی لەم ناوچە پڕ لە ململانێیەدا، تەنها بە بەیاننامەی سەرکۆنەکردن مسۆگەر نابێت.

هەڵەبجە پێمان دەڵێت کە نەتەوەیەک ئەگەر خاوەنی هێزێکی بەرگریی نیشتمانیی یەکگرتوو نەبێت، هەمیشە دەشێت ببێتە ئامانجی تاقیکردنەوەی چەکی داگیرکەران. یادکردنەوەی ڕاستەقینەی ئەم شارە، تەنها لە ڕێگەی گریانەوە نابێت، بەڵکو لە ڕێگەی بونیادنانی دامەزراوەی ئەمنی و سەربازیی تۆکمە، و کارکردنی ئەکادیمی و یاسایی بەردەوامدایە لە ناوەندە نێودەوڵەتییەکاندا، تا هیچ هێزێک نەتوانێت جارێکی تر بیر لە بەکارهێنانی چەکی کۆمەڵکوژ بکاتەوە بەرامبەر بە نەتەوەکەمان.