ئەمڕۆ ١٦ی ئازار، 38ساڵ بەسەر ئەو ڕۆژەدا تێپەڕی کە تیشکی خۆر لەسەر شاری ھەڵەبجە ھەڵنھات، بەڵکو بە دەماری ھێرشێکی کیمیاییی دەوڵەمەند بوو، کە بووە نیشانەیەکی نەمر لە مێژووی تاوانە جەنگییەکانی سەدەی بیستەم. لە ڕۆژی ١٦ی ئازاری ١٩٨٨، رژێمی پێشووی بەعس بە فەرمانی سەدام حسێن، شاری ھەڵەبجەی پڕ لە ھاوڵاتی مەدەنی بە ئامانجی کیمیایییەکانی کرد . ئەم ھێرشە بەشێک بوو لە پێشمەرگەکانی ئەنفال کە مەبەست لە نەهێشتنی بناغەکانی بەرخۆدانی کورد بوو .

ژمارەی قوربانیانی ئەم فاجیعەیە ھێشتا لە نێوان ٣٬٠٠٠ بۆ ٥٬٠٠٠ کەس مەزەندە دەکرێت کە یەکسەر گیانیان لەدەستدا، کە زۆربەیان ژن و منداڵ بوون. ھەزاران کەسی دیکەش بریندار بوون یان تا ئێستا لە ژ منداڵبوونی کاریگەرییە درێژخایەنەکانی ئەو ژەھرە دەناڵێنن . کاریگەرییەکانی گازی خەردەل و گەزەکانی دەمار لەسەر ھاوڵاتیانی مەدەنی ئەو شارە، نەک تەنیا بەسەرچوونی ژیانی ئەو ڕۆژە بوو، بەڵکو نەخۆشییە درێژخایەنەکانی وەک شێرپەنجە و کێشە ھەناسەدان و نابینایی لەگەڵ خۆی ھێنا

بەڵێنی نەھاتوو و خەباتی ڕزگاربووان
بە تێپەڕبوونی ساڵان، یادەوەرییەکانی ھەڵەبجە تەنیا بە بیرەوەرییەکی ساڵانە کۆتایی نایەت، بەڵکو لە ناخی ڕزگاربووان و کەسوکاری قوربانیاندا، پرسێکی ھەرەسھێنەری ڕاستی و دادپەروەرییە. ساڵی ٢٠٢٥، لە کاتێکدا یادی فاجیعەکە دەکرایەوە، هاوڵاتییەکانی شارەکە لە نەبوونی خزمەتگوزاری پزیشکی و دواکەوتنی بەڵێنە سیاسییەکان و بێباکی لە جێبەجێکردنی دادپەروەری دەردەکەوت .

سەرەڕای ئەوەی لە ساڵی ٢٠٢٥دا پەرلەمانی عێراق بە فەرمی ھەڵەبجەی وەک پارێزگایەک لە عێراق ناساند، کە ھەنگاوێک بوو بۆ باشترکردنی خزمەتگوزارییەکان و دابینکردنی بودجە، بەڵام ڕزگاربووان پێشوازییەکی زۆر فێنکیان لەم بڕیارە کرد . سەرۆکی کۆمەڵی قوربانییە کیمیاییەکانی ھەڵەبجە لەو کاتەدا ڕای گەیاند کە باری تەندروستی ڕزگاربووان "زۆر خراپە" و نەخۆشخانەی تایبەت بە چارەسەری ئەوان کە ١١ ساڵ پێش ئێستا تەواو بووە، ھێشتا نەکراوەتەوە و بەشێک لە پێکھاتەکانی خراپ بوون . ھاوکات، ھەندێک لە ڕزگاربووان کە ڕۆژانە ڕووبەڕووی نەخۆشییەکانی ڕابردوو دەبنەوە، پێویستیان بە چارەسەری پزیشکیی پەرەپێدراو ھەیە و ناچارن بۆ وەرگرتنی بچنە شارەکانی ھەولێر یان سلێمانی .

دەنگی ڕاگەیاندن و پێگەی نێودەوڵەتی
لەو کاتەی کە کیمیابارانی ھەڵەبجە لە ساڵی ١٩٨٧ ڕوویدا، زۆربەی جیھان بێدەنگ بوو یان زانیارییەکانی لەبارەوە سنووردار بوون. بەڵام لە ساڵانی دواییدا، میدیا کۆمەڵایەتییەکان بوونەتە ھۆکارێک بۆ گەیاندنی پەیامی قوربانیان و زیندوو ڕاگرتنی ناوی ھەڵەبجە لە بیرۆکەی گشتیی جیھانیدا . توێژینەوەکان نیشانیانداوە کە چالاکانی کورد لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا، بە تایبەت لە ساڵڕۆژەکاندا، ھەوڵی "نوێکردنەوەی گێڕانەوەی فاجیعەکە" دەدەن و بە بڵاوکردنەوەی وێنە و ھاشتاگەکان، دەنگ و ڕەنگی ئەم تراژیدیایە دەگەیەننەوە جیھان

.

ھەرچەندە 38ساڵ لەو فاجیعە تێپەڕیوە، بەڵام ھەڵەبجە وەک نیشانەیەک لە بەرخۆدانی گەلی کورد و وەک بیرەوەرییەکی ھەمیشەیی لە مێژووی تاوانەکانی ڕژێمی پێشوودا دەمێنێتەوە. بەڵام بۆ زۆرێک لە ڕزگاربووان، یادەوەرییەکە ھێشتا بەرامبەر نییە لەگەڵ خزمەتگوزاری و پشتیوانی پێویست، و تا ئەو کاتەی "دادپەروەری" تەنیا لە وتاردا نەمێنێت و بە کرداری جێبەجێ دەکرێت، فاجیعەی ھەڵەبجە بە تەواوی ناگیرێتەوە .