ڕاپەڕینی ئازاری ١٩٩١ كە ڕاپەڕینێكی سەرتاسەری جەماوەریی خەڵكی باشووری كوردستان بوو دژی ڕژێمی بەعس، ڕاپەڕین لە ٥ی ئازاری ١٩٩١ لە شاری ڕانیەوە دەستی پێ كرد و لە ٢١ی ئازاری ١٩٩١ لە پاش ئازادكردنی كەركووك كۆتایی هات و دامودەزگاكانی ڕژێمی بەعس لە كوردستان كرانە دەرەوە.

دوای تێپەڕبوونی 35 ساڵ بەسەر ئەو ڕاپەڕینە مەزنە و دروستبوونی قەوارەی هەرێمی كوردستان و پەرلەمان، دەپرسین ئایا چۆن دەتوانین ئەزموونی ڕاپەڕینی سەرتاسەری هەرێمی كوردستان بۆ داهاتوو بكەین بە نەخشەڕێگە و بۆ ئازادیی یەكجارەكی هەنگاو بنێین؟ بەشداربووانی ئەم ڕاپۆرتەی گۆڤاری گوڵان وەڵامی پرسیارەكە دەدەنەوە.

 

 

گوڵان: كۆمەڵایەتی

 

حەمەڕەشید هەرەس نووسەر و شانۆكار، لە دەستپێكی ڕاپۆرتەكەدا بەمجۆرە هاتەگۆ: «هەستی نەتەوەیی كورد، بە درێژایی مێژوو هانی نەتەوەكەی بۆ ئازادی داوە، دوژمنان چاك دەزانن ئەم هەستە بنبڕ ناكریت و هەر چەند هەوڵی كپكردنیان دابێت، ئەوەندەیان زانیوە وەك ژیلەمۆی ژێر پووش كڵپە دەسێنیتەوە و، بەرگرییان پێ ناكرێت. بۆ كاڵكردنەوەی ئەم هەستە پیرۆزەش هەمیشە پشتیان بە ناپاكی كورد بەستووە، ئەوەتا بۆ هەڵخەڵەتاندنی عەوام بە ئایدۆلۆژیای جۆراوجۆر چەند ساڵێك هەڵیان دەخڵەتێنن و ئەوەندەمان زانی دەمامكەكەیان لا دەبەن و لە بەرژەوەندی داگیركەراندا ڕەنگدەدەنەوە،

 هەرچەندە دوژمن لە تەقەلای بە لاڕێ بردنی هەستی ئازادی كورد بێت، هەوڵێكی نەزۆك و بێ هوودەیە ئەم نەتەوەیە لەسەر ڕێگەی ئازادییە و تەكان بۆ ئەو مەبەستە دەدات، نزیكەی هەموو كوردی باشوور لە ڕیفراندوم دا دەنگیان بۆ ئازادی دا، ئەم دەنگدانە سەرتاسەرییە بۆ ئازادی، قەبارەی مێژووە و بەكەس ناسرێتەوە.

ئەم خۆپیشاندانە جەماوەرییەی ئەمجارە كە هەموو كورد بۆ ڕۆژئاوا هاتنە سەرشەقام، سەرمایەیەكی مسۆگەری ئازادی ئێستا و، داهاتووی نزیكمانە، دەبیت ئەژمارێكی گرنگی بۆ بكەین و، بنەمایەكی دڵخۆشكەرە بۆ ئازادی و سەرخۆ بوون. میدیای كوردی ئەمڕۆ دەبێت كار لەسەر ئەو چەمكە بكات، بە هیچ جۆرێك لەگەڵ فاشستی چواردەوەردا پێكەوە ژیان لە مەحاڵ مەحاڵ ترە، جا كە ئەم بابەتە لە مێژووی تاكی كوردا چلوورەی بەست، ئۆتۆماتیكی ڕوو لە ئازدی و سەربەخۆیی دەەكاتەوە، كە تاكە ڕێگەیە بۆ ڕزگاربوونمان لە چەوساندنەوە و سەركوتكردن و پاكتاوكردنمان.

هیچ بۆچوونێك لە بۆچوونی ڕێگەی سەرفرازی و سەربەخۆیی ڕەوا تر نییە، ئەوەش تاكە ڕێگەیە بۆ ئەوەی جەماوەری پی گۆش بكەین و، پێداگری لەسەر ئەم نەخشەڕێگەیە، دەستەبەری دواڕۆژیكی وایە هیچ نەخشەیەكی دوژمن لە بەهای خەباتی كورد بۆ ئازادی كەم نەكاتەوە».

د. شنۆ ئەحمەد مامۆستا لە زانكۆی كەركووك، سەبارەت بە هەمان پرس دەڵێت: «ڕاپەڕینی بەهاری ١٩٩١ وەك مێژوویەكی خوێناوی كە هەڵگری سەركەوتن و شكستە، هاوكات پیشانیدا كوردستانیان كاتێك یەكدەنگ دەبن دەتوانن چی بكەن، بەڵام ئەوەشی ئاشكراكرد كە بەبێ پاڵپشتی نێودەوڵەتی تا ڕادەیەك و یەكگرتووی ناوخۆیی، ئەم جۆرە هەنگاوانە بە ئاسانی سەرناگرێت.

بۆ داهاتوو، یەكەم هەنگاو ئەوەیە كە كاریگەریی ناوخۆیی بەرز بكرێتەوە و یەكگرتنی سیاسی نێوان لایەنەكان و بنیاتنانی ئابووری و ئیدارەی بەهێز كاری جددی بۆ بكرێت.

دووەم ئامادەكردنی نەوەی تازە لەسەر بنەمای مافی لایەنەكان و ئیرادەی كۆمەڵایەتی. یەكگرتنی دروست ئەوە نیشان دەدات كە كوردستان دەسەڵاتداری خۆی دەكات، نەك ئەوەی پشتبەستە بە دەرەوە.

ئەم یەكگرتنە تەنیا سنووری هەرێمی كوردستان ناگرێتەوە. بەڵكو ڕووداوەكانی ئەم دوایەی ڕۆژئاوای كوردستان، شۆڕشی ڕۆژئاوا پیشانی دا كە گەلی كورد لە چوار پارچەدا كاتێك هاوئامانج دەبن، دەنگیان لە ئاستی جیهاندا بەرزتر دەبێت. بەڵام ئەم هاوئامانجییە هێشتا پێویستی بە ڕێكخراوی و پلانی ماوەدرێژ هەیە. كوردیی باكوور، ڕۆژئاوا، باشوور و ڕۆژهەڵات هەریەكەیان لە بارودۆخێكی جیاوازدان، بەڵام ئاودێری یەكتری دەكەن. بۆیە یەكگرتنی گەلی كورد پێویستە لەسەر بنەمای ڕێزگرتن لە جیاوازی ئەم بارودۆخانە بێت.

جگە لەو هەنگاوانە كوردستان پێویستی بە دەنگێكی یەكگرتووی نێودەوڵەتی هەیە كە لە ڕێگەی دیپلوماسیی كارامەوە هەستی پێ بكرێت. ئەمەش مانای ئەوەیە كە دامەزراوە كوردییەكان، ئۆرگانە فەرهەنگییەكان و بزووتنەوەی مافی مرۆڤ پێویستە بەردەوام كار ب لەسەر پێناسەكردنی ناسنامەی كوردیی لە سەنگەری نێودەوڵەتیدا كەن.

دەبێت وەبەرهێنانی ناوخۆیی و پەیوەندیی ئابووری لە نێوان چوار پارچەكەدا بەرز بكاتەوە، چونكە پەیوەندی ئابووری یەكگرتوو هەنگاوێكی ڕاستەقینەیە بۆ یەكگرتنی سیاسی.

زمان و فەرهەنگ چەكی بێدەنگن . پاراستنی زمانی كوردیی و گەشەپێدانی ئەدەبیات، مۆسیقا، فیلم و هونەر وەك ئامرازی بەرخۆداری كۆمەڵایەتی بەرجەستەترە لە هەر ئامرازی سیاسییەك.

نەوەی تازە پێویستی بە پەروەردەی ڕەخنەگرانەیە، تەنیا زانینی مێژوو نییە، بەڵكو تێگەیشتنە لە ئامرازی سیاسی و مافی نێودەوڵەتی و ئەقڵی ستراتیژی، تا كوردستان دە ساڵی دیكەش بتوانێت مامەڵەی ژیرانە لەگەڵ جیهانداری ئێستادا بكات.

ڕۆڵی ئافرەت لە بزووتنەوەی ڕزگارخوازیدا دیاریكەر بووە، بەتایبەت لە ڕۆژئاوای كوردستان. ئەم ئەزموونە پێویستە نەك وەك مۆدێل، بەڵكو وەك ئیلهامی بنچینەیی بۆ هەموو پارچەكان وەربگیردرێت.

میدیا و تەكنەلۆژیا ئەمڕۆ دیواری سنوورە داخراوەكانیان شكاندووە. سۆشیاڵ میدیا و ڕاگەیاندنی كوردی لەگەڵ یەكتر كار بكەن تا گرنگترین بابەتەكانی كوردستانی ئەمرۆ بگەنە گوێی جیهان، ئەمانەش لەپێناو ئازادییەكی یەكجارەكی و بنیاتنانی كوردستانی گەورە».

د. كامەران ئەبابەكر خۆشناو نووسەر و مامۆستای زانكۆ، سەبارەت بە نەخشەڕێگەی ستراتیژی بۆ ئازادی یەكجارەكی و سەقامگیری هەرێمی كوردستان دەڵێت: «وەك دەزانین ڕاپەڕینی ١٩٩١ خاڵێكی وەرچەرخان بوو لە مێژووی گەلی كوردستاندا، كە تێیدا خەڵكی كوردستان توانیان بە یەكگرتوویی و خۆڕاگری، ناوچەیەكی بەرفراوان لە دەسەڵاتی ڕژێمی بەعس ڕزگار بكەن. وانەكانی ئەو ڕاپەڕینە، لەگەڵ تێگەیشتنێكی قووڵ لە ئاستەنگ و دەرفەتەكانی ئێستا، دەتوانن ڕێگەیەك بۆ داهاتوویەكی گەشاوەتر خۆش بكەن.

١- وانە و ئەزموونەكانی ڕاپەڕینی ئازاری ١٩٩١ لە باشووری كوردستان، كە لە ٥ی ئازار لە ڕانیە دەستی پێكرد و تا ٢١ی ئازار بە ئازادكردنی كەركووك كۆتایی هات، نموونەیەكی بەرجەستەی یەكگرتوویی و خۆبەخشی گەل بوو. ئەم ڕاپەڕینە چەندین وانەی گرنگی فێركردین.

سەركەوتنی ڕاپەڕین بە پلەی یەكەم بەند بوو لەسەر یەكڕیزی و هاوكاری نێوان پێكهاتە جیاوازەكانی كۆمەڵگەی كوردی و هێزە سیاسییەكان، بەشداری فراوانی خەڵك لە هەموو چین و توێژەكاندا، هێزێكی گەورەی بەخشییە ڕاپەڕین و سەركەوتنی مسۆگەر كرد، گەلی كوردستان بە قوربانیدانێكی زۆر و خۆڕاگرییەكی بێوێنە توانی بەرامبەر ڕژێم بوەستێتەوە.

هەرچەندە سەرەتا پشتیوانییەكی ئەوتۆ نەبوو، بەڵام دواتر بەهۆی كۆڕەوی ملیۆنی و كاریگەرییەكانی، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ناچار بوو ناوچەی دژەفڕین ڕابگەیەنێت و پشتیوانی لە هەرێمی كوردستان بكات.

2- ئاستەنگ و دەرفەتەكانی هەرێمی كوردستان لە ئێستادا ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگی سیاسیی، ئابووریی و كۆمەڵایەتیی دەبێتەوە، لەگەڵ بوونی چەند دەرفەتێكیش كە دەتوانرێت سوودیان لێ وەربگیرێت.

ئاستەنگەكانی ئەمانەن:

ناكۆكی سیاسی ناوخۆیی، دابەشبوونی سیاسیی و ناكۆكی نێوان لایەنەكان، كاریگەری نەرێنی لەسەر حوكمڕانی و خزمەتگوزارییە گشتییەكان هەیە.

• قەیرانی ئابووریی، پشتبەستنی زۆر بە نەوت، كێشەی بودجە لەگەڵ حكومەتی ناوەند، و نەبوونی هەمەچەشنی لە ئابووریدا، هەرێمی خستووەتە ژێر گوشارێكی زۆرەوە.

• هەڕەشەی دەرەكی، بوونی هەڕەشە لەلایەن گرووپە چەكدارەكان و دەستێوەردانی وڵاتانی دراوسێ، سەقامگیری هەرێم دەخاتە مەترسییەوە.

دەرفەتەكانییش ئەمانەن:

هەرێمی كوردستان خاوەنی پێگەیەكی جوگرافی گرنگە كە دەتوانێت ببێتە پردێكی بازرگانی و ئابووری لە ناوچەكەدا، بوونی پەیوەندی لەگەڵ وڵاتانی زلهێز و ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان، دەرفەتێكە بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی زیاتر، جگە لە نەوت، هەرێم خاوەنی سەرچاوەی سروشتی دیكەشە كە دەتوانرێت پەرەیان پێبدرێت.

هاوكات هێزی پێشمەرگە، هێزێكی بە ئەزموون و كاریگەرە لە بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و پاراستنی سەقامگیری.

٣- نەخشەڕێگەی ستراتیژیك بۆ گەیشتن بە ئازادی یەكجارەكی و سەقامگیری درێژخایەن، پێویستە نەخشەڕێگەیەكی گشتگیر و فرەلایەنە پەیڕەو بكرێت كە لەسەر بنەمای وانەكانی ڕاپەڕین و تێگەیشتن لە دۆخی ئێستا داڕێژرابێت، هەڵبەت ئەم نەخشەڕێگەیە دەتوانێت چەند قۆناغ و بوارێكی سەرەكی لەخۆ بگرێت.

پێویستە لایەنە سیاسییەكان بە دیالۆگێكی نیشتمانی و ڕێككەوتنێكی گشتگیر، كۆتایی بە ناكۆكییەكان بهێنن و بەرژەوەندی باڵای گەل بخەنە سەرووی هەموو شتێكەوە، پێویستە حزبە سیاسییەكان چاكسازی ڕیشەیی لە پەیكەر و كارەكانیاندا بكەن، بە جۆرێك كە زیاتر نوێنەرایەتی خەڵك بكەن و لە خزمەتی گشتیدا بن.

پەرەپێدانی دامەزراوە حكومییەكان و سەربەخۆكردنی دادگا و دامەزراوە چاودێرییەكان، بۆ دڵنیابوون لە حوكمڕانییەكی باش و شەفاف، داڕشتنەوەی دەستوورێكی مۆدێرن و گشتگیر كە ماف و ئەركەكانی هاووڵاتیان و دەسەڵاتەكان بە ڕوونی دیاری بكات.

• پەرەپێدانی ئابووریی و سەربەخۆیی دارایی و هەمەچەشنكردنی ئابووری و كەمكردنەوەی پشتبەستن بە نەوت و پەرەپێدانی سێكتەرەكانی كشتوكاڵ، پیشەسازی، گەشتیاری و تەكنەلۆژیا، شەفافیەت لە داهات و خەرجییەكان، كۆنترۆڵكردنی گەندەڵی و بەهێزكردنی سیستەمی بانكی، دابینكردنی ژینگەیەكی لەبار بۆ وەبەرهێنەرانی بیانی و پاراستنی سەرمایەكانیان، پەرەپێدانی ژێرخانی ئابووری، پەرەپێدانی ڕێگاوبان، كارەبا، ئاو و ئینتەرنێت بۆ خزمەتكردنی پڕۆژە ئابورییەكان.

• بەهێزكردنی پێگەی نێودەوڵەتی و دیپلۆماسی و پەرەپێدانی پەیوەندییە دیپلۆماسییەكان لەگەڵ وڵاتانی جیهان و ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان بۆ بەدەستهێنانی پشتیوانی سیاسی و ئابووری، كاركردن لەسەر ناساندنی دۆزی ڕەوای گەلی كوردستان بە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و بەدەستهێنانی پشتیوانی بۆ مافی چارەی خۆنووسین، پاراستنی هاوسەنگی لە پەیوەندییەكان لەگەڵ وڵاتانی دراوسێ و زلهێزەكان، بە جۆرێك كە بەرژەوەندییەكانی هەرێم بپارێزرێت.

• چاكسازی لە سێكتەری ئاسایش و پێشمەرگە، یەكخستنەوەی هێزەكانی پێشمەرگە لەژێر فەرماندەیی یەكگرتوودا و دوورخستنەوەی لە دەستێوەردانی حزبی.

مۆدێرنكردنی پێشمەرگە و پەرەپێدانی تواناكانی لە ڕووی چەك و تەكنەلۆژیا و ڕاهێنانەوە، بەهێزكردنی توانای پاراستنی سنوورەكانی هەرێم لە هەڕەشە دەرەكییەكان.

وانەكانی ڕاپەڕینی ١٩٩١ دەریدەخەن، كە یەكگرتوویی گەل كلیلی سەركەوتنە، بە پەیڕەوكردنی ئەم نەخشەڕێگە ستراتیژیكە، هەرێمی كوردستان دەتوانێت بەرەو داهاتوویەكی گەشاوەتر و ئازادییەكی یەكجارەكی هەنگاو بنێت».