لە ڕۆژانی ١٣ تا ١٥ی شوباتی ٢٠٢٦، كۆنفڕانسی ئاسایشی میونشن (MSC) بە بەشدارییەكی بێوێنە بەڕێوە چوو. نێچیرڤان بارزانی سەرۆكی هەرێمی كوردستان یەكێك بوو لەو سەرۆكانەی بە فەرمی بانگهێشتی كۆنفڕانسەكە كرابوو.

 كۆنفڕانسەكەی ئەمساڵ لە ژینگەیەكی جیۆپۆلیتیكیی زۆر هەستیاردا بەڕێوە چوو. بەپێی وتەی سەرۆكی كۆنفڕانسەكە (ڤۆڵفگانگ ئیشینگەر)، زیاتر لە هەزار بەشداربوو لە نزیكەی ١٢٠ وڵاتەوە بانگهێشت كرابوون، كە لە نێویاندا زۆرتر لە ٦٠ سەرۆك دەوڵەت و حكومەت و نوێنەری حكوومی و زیاتر لە ٦٥ وەزیری دەرەوە و ٣٠ وەزیری بەرگری، لەگەڵ ژمارەیەك لە فەرماندەی سوپاكانی ئەو وڵاتانەی كاریگەرن، یان لە ناو قەیراندان ئامادەن، جگە لە كەسایەتییە ئاست بەرزەكان وەك نوێنەری نزیكەی ٤٠ ڕێكخراوی نێودەوڵەتی، هەروەها بڕیاربەدەستان و شارەزایانی ناوەندەكانی بیركردنەوە و توێژینەوە لە سەرانسەری جیهان لە كۆنفڕانسەكە ئامادە بوون.

ئەوەی ئەمساڵ جێگەی سەرنجە، ئەوەیە كە ڕووسیا بە هۆی دەستدرێژییەكانی بۆ سەر ئۆكرانیا، بۆ ئەو كۆنفڕانسە بانگهێشت نەكرا، لە لایەكی دیكەوە، پارتی «بەدیل بۆ ئەڵمانیا» (AFD)ی ڕاستڕەوی پۆپۆلیست، جارێكی دی دوای دوو ساڵ لە دوورخستنەوەی لە كۆنفڕانسەكە، بەشداری تێدا كردەوە.

ئەو بابەتانەی كۆنفڕانسی ئاسایشی میونشن تاوتوێیان دەكات، بریتین لە: سیاسەتە ئەمنی و بەرگرییەكانی ئەوروپا، داهاتووی پەیوەندییەكانی هەردوو دیوی ئەتڵەسی، زیندووكردنەوەی فرەلایەنی، دیدگا كێبڕكێكارەكان بۆ سیستەمی جیهانی و ململانێ ناوچەییەكان، جگە لە لێكەوتەكانی پێشكەوتنی تەكنەلۆژیا لەسەر سیاسەتی ئەمنی، لە ماوەی ڕۆژانی كۆنفڕانسەكەشدا، بازنەیەكی فراوان لە پرسە نێودەوڵەتییەكان تاوتوێ دەكرێن، لەوانە: ململانێكانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سوودان و شوێنەكانی دیكە، تەحەددا ڕوو لە زیادبووەكان لە بوارەكانی سیخوڕی و ئاسایشی ئەلیكترۆنی، بەكارهێنانی زیرەكیی دەستكرد، هەروەها پێشبڕكێی پڕچەكبوونی بۆشایی ئاسمان.

گفتوگۆكان لە چوار تەوەرەی سەرەكیدا بەڕێوە دەچن: یەكەم، ڕۆڵی ئەڵمانیا لە ئەوروپا و جیهاندا. دووەم، توانای ئەوروپا بۆ سەپاندنی خۆی بە شێوەیەكی كاریگەرتر لە داهاتوودا و نوێنەرایەتیكردنی بەرژەوەندییەكانی تاوەكو بە یەك دەنگ قسە بكات. تەوەرەی سێیەم باس لە پەیوەندییە گرژەكانی هەردوو دیوی ئەتڵەسی دەكات، تەوەرەی چوارەمیش باس لە قەیرانە جیهانییەكان و لە سەرووی هەمووشیانەوە جەنگی ئۆكرانیا دەكات.

كۆنفڕانسی ئاسایشی میونشنی ئەمساڵ لە بارودۆخێكی زۆر سەختدا بەڕێوە دەچێت و دیمەنەكە بە زۆر ئاڵۆز وەسف دەكرێت، ئەمەش لە لووتكەی زنجیرەیەك كۆبوونەوەی یەك لە دوای یەكدایە، چ بۆ كۆتاییهێنان بە جەنگ لە ئۆكرانیا بێت، یان كۆبوونەوەكانی نێوان ئەمریكییەكان و ئێرانییەكان. جگە لەوەش، چوونە ناوەوەی جیهان بۆ قۆناغێكی نادیار بە هۆی هەڕەشەكانی ترەمپ كە دەبنە هۆی خۆشكردنی ئاگری ململانێكان. ئاماژە بەوەش دراوە كە دوای قەیرانی ڤەنزوێلا و گرینلاند، جیاوازییەكان لەگەڵ ئەوروپییەكان قووڵتر دەبنەوە، بەهۆی بەكارهێنانی بەردەوامی كارتی «باجە گومرگییە سزاییەكان» لە لایەن سەرۆكی ئەمریكاوە لە دژیان، سەرباری ئەوەی ترەمپ ستراتیژێكی ئەمنیی نوێی دەوێت. هەموو ئەمانە، بە بڕوای توێژەران، هێڵە دیارەكانی ناكۆكی كورت دەكەنەوە كە بریتین لە: سیاسەتی بازرگانی، شێوازی مامەڵەكردن لەگەڵ ڕێكخراوە نێودەوڵەتییەكان، سیاسەتی كەشوهەوا و پشتگیریكردنی ئۆكرانیا، تا دەگاتە گۆڕانی ئەولەوییەتەكان لە نێوان دەوڵەتە ئەندامەكانی ناو ناتۆ.

 

 كاتێك لایەكی كۆشكی سپی تێك دەرێت

ڕاپۆرتەكەی ئەمساڵی كۆنفڕانسی ئاسایشی جیهانی لە میونشن، باس لە نییەتی تێكدەرانەی دۆناڵد ترەمپ دەكات و نووسیویەتی: «لە تشرینی یەكەمی ٢٠٢٥دا، كاتێك دەنگی بوڵدۆزەرەكان لە حەوشەی كۆشكی سپیدا دەنگی دایەوە، تێبینیی جیهان تەنیا پڕۆژەیەكی بونیادنان نەبوو، بەڵكو بینەری ساتەوەختێكی مێتایۆری بوو. دۆناڵد ترەمپ، وەك «گەورە بیناساز» بڕیاری دا، بەشە گرنگەكانی باڵی ڕۆژهەڵاتی یەكێك لە ئایكۆنیترین بیناكانی مێژوو بڕووخێنێت، بۆ ئەوەی هۆڵێكی لوكسی ئاهەنگگێڕان دروست بكات. لایەنگرانی ئەمەیان وەك «هەژاندنی واشنتۆن» و نیشانەی «عەقڵییەتی دەتوانم» وەسف كرد، بەڵام بۆ نەیارانی، ئەمە تەنیا تێكدانی بینایەك نەبوو، بەڵكو سیمبولێك بوو بۆ هێرشكردنە سەر هەموو ئەو نەریت و بەها و یاسایانەی كە ئەمریكا لە دوای جەنگی دووەمی جیهانی بونیادی نابوون.

لە بەشێكی دیكەی ڕاپۆرتەكە كە بە ناونیشانی: «كاولكاری» (Under Destruction) بڵاوكراوەتەوە، گوزارشت لە ڕاستییەكی تاڵ دەكات: ئەو سیستەمە نێودەوڵەتییەی كە بۆ هەشت دەیە ئاشتی و خۆشگوزەرانیی جیهانی تا ڕادەیەك پاراستبوو، ئێستا نەك هەر تووشی قەیران بووە، بەڵكو بە كردەیی لەژێر پرۆسەی تێكداندایە. ئەم ڕاپۆرتە شیكارییە ورد دەبێتەوە لەوەی بۆچی جیهان «سیاسەتی چەكی تێكدەر» (Wrecking-ball Politics)ی هەڵبژاردووە و لێكەوتەكانی ئەمە بۆ مرۆڤایەتی چین.

 

 پرسی شەرعییەتی تێكدان

ڕاپۆرتەكەی میونشن ٢٠٢٦ بە وردی باس لە سەرهەڵدانی «پیاوانی تێكدەر - Demolition Men»دەكات. پرسیارەكە ئەمەیە: ئایا ئەم ئارەزووەی كە بۆ «تێكدانی دامەزراوەكان» هەیە، تەنیا لەبەر ویستی كەسیی سەركردەكانە (وەك ترەمپ)، یان دەرەنجامی شكستی ڕاستەقینەی دیموكراسییە لیبڕاڵەكانە لە دابینكردنی خۆشگوزەرانی و دادپەروەری بۆ هاووڵاتیانیان؟

وەڵامی ئەم پرسیارە لە ناو ڕاپۆرتی ٢٠٢٦ی میونشندا، زۆر بە ڕوونی و بە شێوەیەكی فرەڕەهەند هاتووە. ڕاپۆرتەكە جەخت لەوە دەكاتەوە كە هەرچەندە ئەم سەركردانە (پیاوانی تێكدەر) ڕۆڵێكی سەرەكی دەگێڕن، بەڵام هێزی ئەوان لە «بۆشاییەكدا» دروست نەبووە، بەڵكو دەرەنجامی شكستێكی قووڵ و كۆمەڵایەتییە. ڕاپۆرتەكە ئاماژە بەوە دەكات كە ئەم دیاردەیە تەنیا پەیوەندی بە «ئارەزووی كەسی» سەركردەكانەوە نییە، بەڵكو ئەم تێكدەرانە لەسەر نائومێدییەكی فراوانی ئەو دۆخەی بوونی هەیە، گەشە دەكەن و بانگەشەی ئەوە دەكەن، شەرعییەتی ئەوەیان هەیە توندڕۆیانە مامەڵە لەگەڵ واقیعەكە بكەن. كۆمەڵناسان، كارۆلین ئاملینگەر و ئۆلیڤەر ناختوێ، لەم ڕاپۆرتەدا ئاماژە بەوە دەكەن كە لە كۆمەڵگە پۆست-مۆدێرنەكاندا هەستێكی گشتگیر بە ناوی «ئارەزووی تێكدان» سەریهەڵداوە. ئەم هەستەش لە بۆشاییەوە دروست نەبووە، بەڵكو دەرەنجامی شكستی سیستمە سیاسییەكانە لە چارەسەركردنی قەیرانی نیشتەجێبوون، زیادبوونی نایەكسانی، و نەمانی گەشەی كۆمەڵایەتی. خەڵك وا دەبینن كە سیستمەكە چیتر بۆ ئەوان كار ناكات، بۆیە بە وریاییەوە، یان بە ئاشكرا، سەرسامیی خۆیان بۆ ئەو سەركردانە دەردەبڕن كە بە «مشار و بوڵدۆزەر» دێنە ناو گۆڕەپانەكەوە، هەر بۆیە لەناو بێ ئومێدییەكی گشتگیر و قووڵی خەڵكدایە لە سیستەمی دیموكراسیی لیبڕاڵ. هۆكارەكان بە كورتی ئەمانەن:

 شكستی ئابووری و كۆمەڵایەتی: خەڵك وا هەست دەكەن سیستەمی ئێستا چیتر خزمەتی ئەوان ناكات. ڕاپۆرتەكە دەڵێت: «خەڵك نایەكسانی كۆتاییهاتنی گەشەی كۆمەڵایەتی و دابەزینی ئاستی ژیان دەبینن. بۆیە تێكدانی ئەم سیستەمە لای ئەوان وەك ڕێگەیەك دەبینرێت بۆ ڕزگاربوون».

لەدەستدانی متمانە بە «چاكسازی»: خەڵك بڕوایان بەوە نەماوە كە سیستمەكە لە ناوەوە چاك بكرێت. ئەوان وا سەیری دامەزراوەكان دەكەن كە وەك «تەرمێكی سارد» و «بیرۆكراسییەكی ڕەق» وان كە ناتوانن وەڵامی پێداویستییەكانیان بدەنەوە. لێرەوە، «تێكدان» دەبێتە جێگرەوەیەك بۆ «چاكسازیی هەنگاو بە هەنگاو». لەمەش زیاتر داتاكانی «پێوەری ئاسایشی میونشن» نیشانی دەدەن كە زۆرینەی ڕەهای خەڵك لە وڵاتانی وەك فەرەنسا، ئەڵمانیا، بەریتانیا و كەنەدا بڕوایان وایە حكومەتەكانیان ئیفلیجن و ناتوانن ڕووبەڕووی مەترسییە گەورەكانی وەك گۆڕانی كەشوهەوا یان پاشەكشەی ئابووری ببەنەوە. ئەم هەستی «بێدەسەڵاتییە» (Helplessness) وای كردووە كە «تێكدان» وەك تاقە ڕێگەی ڕزگاربوون ببینرێت.

جەی دی ڤانس، جێگری سەرۆكی ئەمریكا، لە وتارەكەیدا لە میونشن ٢٠٢٥، بە ڕاشكاوی ئاماژەی بەمە كرد كاتێك وتی: «ئەوەی هیچ دیموكراسییەك بەرگەی ناگرێت، ئەوەیە كە بە ملیۆنان دەنگدەر بڵێیت هاوار و نیگەرانییەكانیان بێبایەخە».

بەپێی ڕاپۆرتی میونشن، دیموكراسییە لیبڕاڵەكان خۆیان شەرعییەتیان داوە بە «تێكدەران». كاتێك سیستمێك نەتوانێت دادپەروەری و خۆشگوزەرانی بۆ زۆرینە دابین بكات و لە بەرانبەر گۆڕانكارییەكاندا ئیفلیج بێت، خەڵك پەنا بۆ ئەو سەركردانە دەبەن كە بەڵێنی «ڕووخاندنی هەمووان» و بونیادنانی شتێكی نوێ دەدەن، تەنانەت ئەگەر ئەو «شتە نوێیە» لێڵ و مەترسیداریش بێت.

 

 ئەمریكا وەك «مەترسیی ئەمنی»

داتاكانی «پێوەرەكانی ئاسایشی میونشن ٢٠٢٦» نیشانی دەدەن كە زۆربەی وڵاتانی هاوپەیمان، ئێستا وا سەیری ئەمریكا دەكەن كە مەترسییەكی گەورەیە بۆ سەر ئاسایشی جیهان. ئەم پرسە یەكێكە لە هەستیارترین و سەرنجڕاكێشترین بەشەكانی ڕاپۆرتەكە، كە باس لەوە دەكات، چۆن گۆڕانی ڕۆڵی ئەمریكا لە «پارێزەر»ەوە بۆ «تێكدەر»، هاوسەنگییە ئەمنییەكانی جیهانی هەژاندووە.

 ڕاپۆرتەكە ئاماژە بەوە دەكات كە بۆ یەكەمجار، زۆربەی گەلانی وڵاتانی گرووپی حەوت (G7)، ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا وەك «مەترسییەكی ئەمنیی جددی» دەیناسێنن، نەك تەنیا بەهۆی سیاسەتە سەربازییەكانی، بەڵكو بەهۆی «جەنگی بازرگانی» و پشتگوێخستنی ڕێسا نێودەوڵەتییەكانەوە.

 كاتێك دەوڵەتێك كە خۆی داڕێژەری سیستەمی لیبڕاڵی نێودەوڵەتی بووە، دەست دەكات بە هەڵوەشاندنەوەی، داڕمانی متمانە ڕوودەدات و هاوپەیمانان چیتر ناتوانن پشت بە گەرەنتییەكانی ئەمریكا ببەستن. هەروەها پەیڕەوكردنی «یاسای بەهێزەكان» دەبێتە جێگرەوە، كاتێك ئەمریكا دەڵێت: «من پێویستم بە یاسای نێودەوڵەتی نییە»، ئەمە ڕێگە بۆ وڵاتانی دیكەش خۆش دەكات هەمان كار بكەن.

 ئایا جیهان دەتوانێت بێ ئەمریكا ڕێساكان بپارێزێت؟ ڕاپۆرتەكە ئاماژەیەكی دووفاقیی دەكات، لە ڕووی ڕای گشتییەوە و داتاكانی نیشانی دەدەن كە كەمتر لە نیوەی خەڵك لە وڵاتانی جیهان پێیانوایە سەركردایەتیی ئەمریكا «پێویستە» بۆ چارەسەری كێشەكان. بەڵام لە ڕووی واقیعەوە، ڕاپۆرتەكە هۆشداری دەدات كە پاراستنی ڕێساكان بێ ئەمریكا «تێچوویەكی زۆر گەورەی» دەوێت و وڵاتانی دیكە دەبێت وەبەرهێنانی زۆر گەورە لە هێزی ماددی و سەربازیی خۆیاندا بكەن.

هەر بۆیە جێگەی گاڵتەجاڕییە، سەرۆكی ئەو وڵاتەی كە زیاتر لە هەر وڵاتێكی دیكە ڕۆڵیان هەبووە لە داڕشتن، پاراستن و بەرگریكردن لە سیستەمی نێودەوڵەتی دوای ١٩٤٥، ئێستا لە پێشەنگی هەڵوەشاندنەوەی ئەو سیستەمەدان. كەواتە ئەگەر ئەمریكا نەتوانێت پابەند بێت بەو پرەنسیپە بنەڕەتییەی سیستەمی یاسایی نێودەوڵەتی كە ڕۆژێك خۆی بانگەشەی بۆ دەكرد، ئەوا سیستەمە نەخۆشەكە بەرەو داڕمانی تەواوەتی دەچێت، لەمەش زیاتر لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ ڕۆژنامەی نیویۆرك تایمز، ترەمپ بە ئاشكرا ددانی بەوەدا نا كە «من پێویستم بە یاسای نێودەوڵەتی نییە». هەروەها ڕاپۆرتەكە دەڵێت: جیهان لەبەردەم مەترسییەكی گەورەدایە چونكە «پۆلیسی جیهان» خۆی بووەتە «یاسا شكێن». هەرچەندە گەلانی جیهان چیتر وەك جاران سەركردایەتیی ئەمریكایان لا پیرۆز نییە، بەڵام بێ-ئەمریكایی بوونی جیهان پێویستی بە گۆڕانكارییەكی قورسی ماددی و سەربازیی هاوپەیمانەكان هەیە.

 سەربەخۆیی ستراتیژیی ئەوروپا

ڕاپۆرتەكە دەڵێت: ئەوروپا لە نێوان «ئینكاركردنی ڕاستییەكان» و «قبوڵكردنی واقیعدا» گیرۆدە بووە. ئەم پرسە لە بەشی دووەمی ڕاپۆرتەكەدا « كێشەكانی دابڕان – Detachment Issues بە وردی خراوەتە ڕوو، كە باس لەوە دەكات، ئایا ئەوروپا دەتوانێت لە پشتبەستنی بە ئاسایشی درەوە» ببێتە «بەرهەمهێنەری ئاسایش؟

 واقیعی نوێ: ئەو سەردەمەی ئەوروپا تەنیا خەریكی خۆشگوزەرانی بوو و ئاسایشەكەی لە سەرشانی ئەمریكا بوو، كۆتایی هاتووە. ئەوروپا ئێستا لە نێوان ئینكاركردن و قبووڵكردنی واقیعدا ماوەتەوە.

 كێشەی وابەستەیی بەردەوام: لە ڕاپۆرتەكەدا هاتووە: «ئەو سەردەمەی كە تێیدا ئەوروپا دەیتوانی وەك گەرەنتیكەرێكی ئەمنیی بێ ئەملا و ئەولا پشت بە ئەمریكا ببەستێت، كۆتایی هات. دەبێت سەركردە ئەوروپییەكان ئەم واقیعە قبووڵ بكەن و بەو پێیەش بجووڵێنەوە، بەڵام ئەوروپا تەنانەت كاتێك دەیەوێت سەربەخۆ بێت، هەڵەیەك دەكات كە وابەستەییەكەی بە ئەمریكاوە قووڵتر دەكاتەوە. لە نێوان ٢٠٢٢ بۆ ٢٠٢٤، وڵاتانی ئەوروپا (51%)ی چەكەكانیان لە ئەمریكا كڕیوە. ئەمە ڕێگرە لەوەی ئەوروپا پیشەسازیی سەربازیی خۆی بونیاد بنێت.

 ڕووبەڕووبوونەوەی ڕووسیا: ڕووسیا لە «ئابووریی جەنگ»دایە و ٤٠٪ی بوودجەكەی بۆ سەربازییە. ئەوروپا تەنیا كاتێك دەتوانێت ببێتە دابینكاری ئاسایش كە هەماهەنگیی تەواو لە نێوان سوپاكانیدا دروست بكات، لە جەنگی هەیبریددا یەكگرتوو بێت و گرفتە داراییەكانی چارەسەر بكات.

ئەم واقیعە ئاماژەیە بۆ ئەوەی كە ئەوروپا مەحكووم نییە بە وابەستەیی، بەڵام «تەمەڵە» لە گرتنەبەری ڕێگەی سەربەخۆیی. دەبێت دەست بكات بە دروستكردنی سوپایەكی یەكگرتووی ئەوروپی و پیشەسازییەكی سەربازیی هاوبەش، دەنا لە «ناوچەیەكی خۆڵەمێشی» مەترسیداردا دەمێنێتەوە.

 سیاسەتی «بازرگانییانە» بەرانبەر «پەیڕەوی یاسایی»

ڕاپۆرتی ٢٠٢٦ی میونشن بە وردی باس لەوە دەكات كە چۆن گۆڕینی دیپلۆماسی لە «پەیڕەوی یاسایی»یەوە بۆ «سیاسەتی بازرگانییانە» (Transactional). ئەم جۆرە سیستەمە «deals-based order» كە تێیدا ئەنجامدانی مامەڵە جێگەی دیپلۆماسیی بنەما-پەیماننامە دەگرێتەوە، دەبێتە خاڵی پێچەوانەی ئەو شێوازەی كە بونیادنەرە ئیدیالیستەكانی دامەزراوەكانی ئەمریكا لە چلەكان و پەنجەكاندا بۆ برەودان بە ئاشتی و خۆشگوزەرانی پەیڕەویان دەكرد، ئەمەش هەڵوەشاندنەوەی خودی بنەماكانی سەقامگیریی جیهانییە.

 هاوپەیمانی وەك پەیوەندیی كڕیار و فرۆشیار: هاوپەیمانییە ئەمنییەكان چیتر وەك «كۆمەڵگەیەك لەسەر بنەمای بەهاكان» نابینرێن، بەڵكو دەبنە «پەیوەندییەكی ناسكی نێوان سەرپەرشتیار و كڕیار» (Patron-client relationships). ئەمریكا ئاسایش دەفرۆشێت و وڵاتانی دیكە دەبێت بیكڕن.

 ئۆكرانیا و ڤەنزوێلا وەك كارت: جەنگی ئۆكرانیا چیتر وەك پرسێكی سەروەری نابینرێت، بەڵكو وەك «كێشەیەكی شیاوی دانوستان لە نێوان سەركردە بەهێزەكاندا» دەبینرێت (لاپەڕە ٢٨). هەروەها هەنگاوەكانی وەك داگیركردنی گرینلاند، یان مامەڵە بە نەوتی ڤەنزوێلا وەك بەشێك لە «دۆكتۆرینی دۆنڕۆ» باس كراون.

 سەرهەڵدانی یاسای بەهێزەكان: ئەم شێوازە جیهان بەرەو سیستەمێك دەبات، كە تێیدا تەنیا «زلهێزە ناوچەییەكان» بڕیار دەدەن، ئەمەش واتای كۆتاییهاتنی ئەو ڕێسا گەردوونییانەیە كە پارێزگارییان لە وڵاتە بچووكەكان دەكرد.

سیاسەتی «بازرگانییانە»ی ترەمپ كوشندەیە بۆ وڵاتە بچووكەكان. كاتێك یاسا نامێنێت و تەنیا «مامەڵەی نێوان سەركردەكان» دەبێتە بڕیاردەر، جیهان دەبێتە دارستانێك كە تێیدا بەهێزەكان ئەوەی دەیانەوێت دەیكەن.

 «دۆكتۆرینی دۆنڕۆ» و پێشێلكردنی یاسای نێودەوڵەتی

لە ڕاپۆرتەكەدا هەردوو ناوی «مۆنرۆ و دۆناڵد ترەمپ» لێكدراوە و ناوی لێنراوە دۆكترینی «دۆنرۆ» وەك ئاماژەیەك بۆ درێژەپێدان بە دۆكترینی مۆنرۆ، لەم چوارچیوەیەدا ڕاپۆرتەكە ئاماژە بەوە دەكات، كە ئەمریكا لەژێر سایەی ترەمپدا، چیتر خۆی بە پابەند بە یاسای نێودەوڵەتی نازانێت.

١. ئۆپەراسیۆنی ڤەنزوێلا:

ڕفاندنی نیكۆلاس مادۆرۆ، لەلایەن هێزەكانی ئەمریكاوە، وەك «پێشێلكارییەكی ئاشكرای سەروەریی دەوڵەت» لە ڕاپۆرتەكەدا باس كراوە. بەرپرسانی ترەمپ ئەمەیان وەك «جێبەجێكردنی یاسای ناوخۆیی بە پشتگیری پێنتاگۆن» وێنا كرد، ئەمەش مانای ئەوەیە كە ئەمریكا چیتر سنووری نێوان یاسای ناوخۆ و یاسای نێودەوڵەتی ناناسێت.

٢. چاوی ترەمپ لەسەر گرینلاند و كەنەدا:

هەڕەشە بەردەوامەكانی ترەمپ بۆ كڕینی گرینلاند لە دانیمارك و باسكردنی كەنەدا وەك «ویلایەتی ٥١»ـەكمی، بووەتە هۆی بێزاریی قووڵی ئەوروپییەكان. ئەمە نیشانەی سەرهەڵدانی جۆرێكە لە «ئیمپریالیزمی نوێ» كە تێیدا زلهێزەكان خاكی وڵاتانی دیكە وەك كاڵای بازرگانی دەبینن.

 

 هەژموونی چین لە ناوچەی هیندۆ-پاسفیك

ناوچەی هیندۆ-پاسفیك، لە قۆناغی گۆڕانكارییەكی مێژووییدایە. پاشەكشە و سیاسەتی «مامەڵەگەرانەی» ئەمریكا نەك هەر ڕێگە بۆ چین خۆش دەكات، بەڵكو هاوپەیمانەكانی ئەمریكای ناچار كردووە، بە دوای بژاردەی دیكەدا بگەڕێن.

 داخوڕانی باڵادەستیی ئەمریكا: لە لاپەڕە ٧٥ی ڕاپۆرتەا هاتووە: «سەردەمی هەژموونیی ئەمریكا لە ناوچەی هیندۆ-پاسفیك كۆتایی هاتووە». چین ئێستا چەقی كێشكردنی ئابووریی ناوچەكەیە و وەك «هێزی باڵادەستی ڕاستەقینە» دەردەكەوێت.

 سیاسەتی باجی ئەمریكا: سیاسەتی «باجەكانی ڕۆژی ڕزگاری» (Liberation Day tariffs) ترس و پشێوی دروست كردووە. تەنانەت هیندستان كە هاوبەشێكی سەرەكی بوو، باجی (50%)ی بەسەردا سەپێنراوە.

 وەرچەرخان بەرەو Hedging: چونكە ئەمریكا چیتر «پشت و پەنایەكی جێگیر» نییە، هیندستان و وڵاتانی ASEAN دەستیان كردووە بە باشكردنی پەیوەندییەكانیان لەگەڵ چین، و متمانەی گەلانی تایوان و ژاپۆن بە ئەمریكا گەیشتووەتە نزمترین ئاست. هەروەها دەتوانین بڵێن:

 چین پێشتر بووەتە چەقی كێشكردنی ئابووریی ناوچەكە: هەموو وڵاتانی ناوچەكە بازرگانییان لەگەڵ چین زیاترە وەك لە ویلایەتە یەكگرتووەكان و كۆی بەرهەمی ناوخۆیی (GDP) چین لە كۆی بەرهەمی هەموو دراوسێكانی پێكەوە زیاترە.

 هاوبەشەكان خەریكە گومان دەخەنە سەر ئەوەی كە ئایا ویلایەتە یەكگرتووەكان توانای هەیە، یان ئامادەیە پشتیان بگرێت، تەنانەت ئەگەر ئەوان شوێن داواكارییەكانی ئەمریكاش بكەون بەرانبەر بە چین.

 لە كاتێكدا هەندێك وڵات باجی مانەوە لە سایەی ڕەزامەندیی واشنتۆن دەدەن، كارەكتەرە ناوچەییە فرە-ئاڕاستەكانی دیكە خەریكی ‹گرەوكردن لەسەر هەر دوولا «(hedging their bets)ن.

 ئەمریكا بە سیاسەتی «ئەمریكا لە پێشەنگە» و سەپاندنی باج، هاوپەیمانەكانی بەرەو ئامێزی چین پاڵناوە. لە كاتێكدا ئەمریكا وەك هێزێكی ناجێگیر دەردەكەوێت، چین ئەم هەلە دەقۆزێتەوە بۆ ئەوەی خۆی وەك بەدیلێكی جێگیر بناسێنێت.

 

 جەنگی باجەكان و ئابووریی جیهانی

ڕاپۆرتی ٢٠٢٦ی میونشن لە بەشی چوارەمدا (Terms of Trade)، وێنەیەكی نالەباری ئابووریی جیهانی دەكێشێت و ئاماژە بەوە دەكات، كە «نادیاریی ئابووری» گەورەترین مەترسییە.

 نادیاریی ئابووری: ترس و نادیاری زیانی لە خودی باجە گومرگییەكان زیاترە؛ دوای ئەوەی ترەمپ باجی گشتگیری سەپاند، پێوەرەكانی نادیاری گەیشتنە ئاستێك كە سێ ئەوەندەی قەیرانی دارایی ٢٠٠٨ بوو.

 جیهانی بلۆكە گەورەكان: جیهان بەرەو سیستەمێك دەچێت كە تێیدا زلهێزەكان «مامەڵەی دوولایەنە» دەسەپێنن، ئەمەش بۆ وڵاتە بچووكەكان ژینگەیەكی دوژمنكارانە دروست دەكات.

 ئایا WTO دەمێنێت؟ هەرچەندە ئەمریكا پشتی تێكردووە، بەڵام ٧٢ لە سەدی بازرگانیی جیهانی هێشتا لەژێر ڕێساكانی WTOدایە و وڵاتانی وەك یەكێتیی ئەوروپا خەریكی دروستكردنی هاوپەیمانیی نوێن بۆ پڕكردنەوەی شوێنی ئەمریكا. لەم چوارچێوەیەدا ئاماژە بە گوتەیەكی ڤیڤیان بالاكریشنان ( وەزیری سەنگاپورا) دەكات كە گوتویەتی: «ئەگەر سیستەمی بازرگانیی جیهانی دابڕمێت و هەموو شتێك ببێتە زنجیرەیەك مامەڵەی دوولایەنەی بێ كۆتایی، ئەوا ژیان بۆ نەتەوە بچووكەكان زۆر دوژمنكارانە دەبێت».

 

 مردنی بە هەزار زام: قەیرانی هاوكارییە مرۆییەكان

سیستەمی هاوكارییە مرۆییەكان و گەشەپێدانی جیهانی لەبەردەم قەیرانێكی بوونگەراییدایە و پاشەكشەی ئەمریكا تەنیا كێشەی دارایی نییە، بەڵكو گۆڕینی تەواوەتی فەلسەفەی هاوكارییەكانە.

 كارەساتی مرۆیی: داخستنی USAID و بڕینی بوودجەی ئاژانسەكانی UN دەبێتە هۆی ١٤ ملیۆن گیان لەدەستدان تا ساڵی ٢٠٣٠ تەنیا لە سوودان، ١٥٠٠ چێشتخانەی خێرخوازی داخران.

 ئایا مۆدێلێكی نوێ هەیە؟ وڵاتانی دیكەی وەك ئەڵمانیا خەریكی چاكسازیین، وەك یەكخستنی ئاژانسەكان و خۆماڵیكردنی هاوكارییەكان، بەڵام ئەمە ناتوانێت بۆشاییەكەی ئەمریكا پڕ بكاتەوە.

 چین و دۆلاری سیاسی: چین ئێستا بووەتە دووەم گەورەترین بەشداربووی بوودجەی UN (٢٠٪ لە ساڵی ٢٠٢٥) و هاوكارییەكان دەبەستێتەوە بە بەرژەوەندییە سیاسییەكانی و پڕۆژەی BRI. لەم چوارچێوەیەدا جۆن ماهاما (سەرۆكی گانا) دەڵێت: «ئەمە تەنیا كێشەی نەبوونی بوودجە نییە. ئەمە قەیرانی خەیاڵ، بۆشاییەكی هاوپشتی و شكستی قووڵی بەرپرسیارێتییە هاوبەشەكانە».

 ئەوروپا لە ناو تەمومژی «دابڕان»دا

ئەوروپا لە ساڵی ٢٠٢٦دا لە هەموو كاتێك زیاتر هەست بە بێ-ئاسایشی دەكات. ڕاپۆرتەكە ئەم دۆخەی ناو ناوە: «دڵەڕاوكێی پشتگوێخستن» (Abandonment Anxiety).

 

 جەنگی هەیبریدی ڕووسیا:

ڕووسیا سوودی لە كشانەوەی ئەمریكا وەرگرتووە و جەنگەكەی هێناوەتە ناو وڵاتانی ناتۆ. تەنیا لە پاییزی ٢٠٢٥دا، چەندین كردەوەی تێكدەركاری، ئاگركەوتنەوە و پێشێلكردنی كایەی ئاسمانی لە پۆڵەندا و وڵاتانی باڵتیك تۆمار كراون. ڕووسیا دەیەوێت لە ڕێگەی ئەم «ناوچە خۆڵەمێشییانەوە» ئیرادەی ئەوروپا تاقی بكاتەوە.

 ئۆكرانیا وەك قوربانیی «مامەڵەی بازرگانی»

ڕاپۆرتەكە باس لەوە دەكات، ترەمپ وا سەیری جەنگی ئۆكرانیا دەكات، كە تەنیا «كێشەیەكی بازرگانییە». ئەو گوشارێكی زۆری خستووەتە سەر كیێڤ بۆ ئەوەی خاكەكەی ڕادەستی ڕووسیا بكات. ئەمەش وای كردووە وڵاتانی ئەوروپی تێبگەن كە گەرەنتییە ئەمنییەكانی ئەمریكا چیتر متمانەیان پێ ناكرێت. فریدریش مێرز، ڕاوێژكاری ئەڵمانیا، بە ڕاشكاوی گوتی: «نابێت تەنیا بوەستین و تەماشا بكەین، لە كاتێكدا جیهان دووبارە ڕێك دەخرێتەوە.»

 

 داهاتووی ڕۆژئاوا: ناسنامە، یان جوگرافیا؟

ڕاوێژكاری ئەڵمانیا دەڵێت: «ڕۆژئاوا ئێستا تەنیا ناوێكی جوگرافییە، نەك ڕایەڵەیەكی نەریتی كە هەموومان پێكەوە گرێ بدات، ئەمەش گوزارشت لە داڕمانی بەها هاوبەشەكان دەكات»، كەواتە دەكرێت بڵێین: ڕۆژئاوا تووشی «دابەشبوونێكی ناسنامەیی» بووە. ئێستا تەنیا یەك ڕۆژئاوا نییە، بەڵكو دوو دیدگای تەواو دژبەیەك هەن بۆ ڕۆژئاوا: ئایا «ڕۆژئاوا» وەك هاوپەیمانییەكی بەها-بەند كۆتایی هاتووە؟ ئایا دەكرێت «ڕۆژئاوایەكی نوێ» بونیاد بنرێت، كە تێیدا ئەوروپا و هاوبەشەكانی (وەك كەنەدا و ژاپۆن) ببنە جێگرەوەی سەركردایەتیی ئەمریكا؟

ڕاپۆرتی ٢٠٢٦ی میونشن بە شێوەیەكی زۆر قووڵ و تا ڕادەیەك پڕ لە دڵەڕاوكێ وەڵامی ئەم پرسە دەداتەوە. چەمكی «بێ-ڕۆژئاوایی» (Westlessness) كە میونشن لە ساڵانی ڕابردوودا دەستی پێكردبوو، لەم ڕاپۆرتەدا گەیشتووەتە لووتكە، بۆیە دەپرسین:

1. ئایا «ڕۆژئاوا» وەك هاوپەیمانییەكی بەها-بەند كۆتایی هاتووە؟

ئێستا دوو دیگا بۆ ڕۆژئاوا هەیە كە بریتین لە:

 دیدگای لیبڕاڵ-نێودەوڵەتی: كە ئەوروپا و كەنەدا و باڵی لیبڕاڵی ئەمریكا نوێنەرایەتی دەكەن (جەخت لە مافی مرۆڤ و یاسا دەكەنەوە).

 دیدگای ناسیۆنالیستی-نالیبڕاڵ: كە ئیدارەی ترەمپ و پارتە ڕاستڕەوەكانی ئەوروپا نوێنەرایەتی دەكەن (جەخت لەسەر ڕەگەز، ئایین و بەرژەوەندیی تەسك دەكەنەوە).

بۆیە، وەك فریدریش مێرز دەڵێت: «ئەو بەستەرە نەریتییەی (Normative bond) كە جاران ڕۆژئاوای پێكەوە دەبەست، ئێستا پچڕاوە.

2. ئایا «ڕۆژئاوایەكی نوێ» بێ ئەمریكا دروست دەكرێت؟

ڕاپۆرتەكە ئاماژە بەوە دەكات كە ئەمە تەنیا بیرۆكە نییە، بەڵكو «هەوڵێكی ناچارییە». وڵاتانی وەك ژاپۆن، كەنەدا و ئەندامانی یەكێتیی ئەوروپا خەریكی دروستكردنی هاوپەیمانیی نوێن (وەك لە بواری بازرگانیدا لە بەشی ٤دا هاتووە). بەڵام ڕاپۆرتەكە هۆشداری دەدات كە ئەم «ڕۆژئاوا نوێیە» بێ هێزی سەربازیی ئەمریكا، زۆر لاواز دەبێت، مەگەر ئەوەی ئەو وڵاتانە خۆیان ببنە «بونیادنەری بوێر» و پارەیەكی زۆر خەرج بكەن.

بێگومان ڕاپۆرتی ٢٠٢٦ی كۆنفڕانسی ئاسایشی میونشن، جیهانێكی وێنا كردووە كە لە ژێر پڕۆسەی تێكداندایە (Under Destruction). ئەو نادڵنیاییەی بە هۆی سیاسەتەكانی ترەمپ، هەژموونی چین، و دەستدرێژییەكانی ڕووسیاوە دروست بووە، كۆتایی بە سەردەمی دوای جەنگ هێناوە. پەیامی سەرەكیی كۆنفڕانسەكە ئەوەیە كە چیتر «هیوا» بە تەنیا بەس نییە و دەبێت ئەو وڵاتانەی باوەڕیان بە یاسا و مافی مرۆڤ هەیە، ببنە «بونیادنەری بوێر» تاوەكو ڕێگری لە داڕمانی تەواوەتیی شارستانییەت بكەن.