فرانسۆا پییەر گینگراس، پڕۆفیسۆری دیراساتی سیاسییە لە زانكۆی ئۆتاوای لە كەنەدا، شارەزا و تایبەتمەندی چەند بوارێكی گرنگە، وەك سیاسەتی كەنەدا و كیوبیك، پارتە سیاسییەكانی كەنەدا و ناسیۆنالیزم و پەیوەندیی سیاسی. گوڵان لە میانەی دیمانەیەكدا چەند پرسێكی لەگەڵدا تاوتوێ كرد، كە پتر پەیوەست بوون بە دۆخی فیدڕاڵی لە كەنەدا و چۆنیەتیی ئیدارەدانی ئەم فیدڕاڵییەتە و پەرەسەندنەكانی پەیوەست بە پارتە سیاسییەكان و چەند بابەتێكی دیكەی پەیوەندیدار.

 

* ئەگەر پرسیار لە ئەزموونی فیدڕاڵیی كەنەدا بكەین، ئایا دابەشبوونی دەستووری دەسەڵات و گفتوگۆی سیاسی لە كەنەدا بە چەشنێك بووە كە توانیبێتی ئیدارەیەكی باشی ناكۆكیی نێوان حكومەتی فیدڕاڵی و خواستی درێژخایەنی كیوبیك بۆ سەربەخۆیی بكات؟ بۆچی ئەم بارگرژییە هێشتا بەردەوامە، سەرەڕای بەردەستبوونی ڕێگاچارەی دامەزراوەیی و ئاشتییانە و سەرباری ئەوەی ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی لەو وڵاتەدا دەنگی پێویستی نەهێنا؟

- لە ڕاستیدا كێشە و ناكۆكی لەنێوان حكومەتە جیاوازەكاندا سەرهەڵدەدات، بۆ نموونە ئەگەر بڵێین، هەرێمە فیدڕاڵییەكان دەسەڵاتی حەسرییان هەبێت لە بوارەكانی تەندروستی و پەروەردەدا، ئایا دەكرێت لەسەر ئاستی وڵاتەكە ستانداردێكی گشتگیر دابنێین. سەرباری جیاوازیی بەرژەوەندییەكانی هەرێم و پارێزگاكان لەگەڵ حكومەتی ناوەندیدا، ئەم كێشە و ناكۆكییانە بە شێوەیەكی ئاسایی و ئاشتییانە و لە ڕێی پرۆسە بەركارەكان و گفتوگۆی سیاسییەوە یەكلا دەكرێنەوە. واتە گومان لەسەر یەكبوونی نیشتمانی دروست نابێت. پارتە نیشتمانییەكان بەرژەوەندییەكی زۆریان هەیە لە بەدیهێنانی سەقامگیریی دەستوورییدا. ئەوەی پەیوەست بێت بە كەنەداوە، ئەوا لە دوای پەیماننامەی پاریس لە ساڵی 1763 (كە دەستی لە موستەعمەرە فەڕەنسییە نوێیەكە هەڵگرت بۆ تاجی بەریتانی)، هەمیشە خواستێكی بەهێزی سەربەخۆی هەبووە لای ئەو هەرێمەی ئێستا پێی دەوترێت «كیوبیك»، كە تایبەتمەندیی كەلتووریی خۆی هەیە و زمانی فەڕەنسی لەو هەرێمەدا زمانی فەرمییە. لەسەر ئاستی ئەم هەرێمە، هەر چوار پارتەكە پشتیوانی لە ئاست و ڕاددەی جیاوازی سەربەخۆیی سیاسی بۆ كیوبیك دەكەن، دوو پارتییان پشتگیری لە بیرۆكەی ئەوە دەكەن، كە پێویستە هەرێمی كیوبیك ببێتە دەوڵەتێكی سەربەخۆ. لە ماوەی پەنجا ساڵی ڕابردوودا، دەسەڵات لەم هەرێمەدا دەستاودەستی كردووە لە نێوان پارتی كیوبیكی پشتیوانیكار لە سەربەخۆیی و پارتی لیبڕاڵی لایەنگری فیدڕاڵی. دوو ڕاپرسی ئەنجام دران لەبارەی سەربەخۆییەوە، بەڵام هچیان زۆرینەیەكی ڕوونی دەنگی دانیشتووانی كیوبیكییان بەدەست نەهێنا (40.44% لە ساڵی 1980 و 49.42% لە ساڵی 1995)-، بەڵام هێشتا ئەم پرسە مایەی مشتومڕێكی گەرمە. لەسەر ئاستی فیدڕاڵی، یەك پارتی سیاسی هەیە، كە بارەگاكەی لە كیوبیكە و پشتیوانی لە سەربەخۆیی ئەم هەرێمە دەكات و، لە نێو گفتوگۆكانی نێو پەرلەماندا پێداگری دەكات لەسەر ئەولەوییەتدان بە بەرژەوەندییەكانی كیوبیك. باقی حزبە فیدڕاڵییەكان لە وڵاتەكەدا هەوڵی گونجاندنی بەرژەوەندییە هەرێمییەكان- لە نێواندا كیوبیك- دەدەن و لەم ڕووەوە بە ڕاددە و ئاستی جیاواز سەركەوتنیان بەدەست هێناوە.

* ئەوە ئاشكرایە كە لە كەنەدا فرەییەكی كەلتووری هەیە، پرسیارەكە ئەوەیە چۆن پارتە سیاسییەكان ئەم فرەییە لەگەڵ شوناسی كەنەدیدا دەگونجێنن؟

- لە ماوەی سەت ساڵی ڕابردوودا، ئەو كەنەدییانەی لە دەرەوەی وڵاتدا لە دایك بوون، (كە نزیكەی 22% بووە)، لە ڕووی مێژووییەوە، زۆرینەی كۆچبەران لە ئەوروپاوە هاتوونەتە ئەم وڵاتە و لە ئێستادا لە ئاسیا و ئەفریقا و ئەمریكای لاتینەوە ڕووی تێدەكەن. ڕەنگە چاودێران لەم فرەییە بڕوانن و بڵێین كە خەسڵەتی سەرەكیی شوناسی كەنەدی بریتییە لە كۆدەنگی لەبارەی ئەوەی لە ئەمریكا نەچن (واتە هاوشێوەی ئەمریكا نەبن). بە دڵنیاییەوە، ئەمە زیادەڕەوی لەخۆ دەگرێت، لەگەڵ ئەوەشدا ئەمە هەقیقەتێكی زۆر لەخۆ دەگرێت. لە ئێستادا، سەرجەم پارتە سیاسییە فیدڕاڵییەكانی كەنەدا (جگە لە كوتلەی كیوبیك كە پشتیوانی لە سەربەخۆیی هەرێمەكە دەكات)، سیاسەتی فەرمی پەیوەست بە فرە كەلتوورییەوە قبووڵ دەكەن، ئەو سیاسەتەی كە هانی كەنەدییەكان – لە ڕەچەڵەك و ڕیشەی جیاواز- دەدات، كە هەوڵی پاراستنی خەسڵەتە ڕەسەنەكانی خۆیان بدەن، ئەمەش بەرجەستەبوونی كەنەدایە وەك تابلۆیەكی ڕەنگاوڕەنگ. لە ڕاستیدا، دوو گرووپ هەن كە خواستی ئەوەیان هەیە ددانپێدانان بەدەست بهێنن، یەكەمیان: ئەو كەسانەن كە پێیان دەوترێت خەڵكانی ڕەسەنی وڵاتەكە و ئەوانەی پێش ئیستعماری ئەورووپی لەم وڵاتەدا نیشتەجێ بوون. كەنەدییە فەڕەنسییەكان كە باب و باپیرانیان بناغەی كۆمەڵگەی كەنەدییان لە سەدەی 17دا بنیاد ناوە. هەرچەندە دەبێت ئاماژەش بەوەش بكەین، كە فرەیی كەلتووری سیاسەتی فەرمی هەرێمی كیوبیك نییە، كە تێكڕای پارتەكانی ئەم هەرێمە- ئەوانەی پشتیوانكار و ئەوانەی بەرهەڵستكاری سەربەخۆیین- پاڵپشتی لە فرەیی كەلتووری دەكەن، ئەویش بە واتای ئاوێتەكردنی كۆچبەران و كەمینە كەلتوورییەكان، بە ئامانجی پەرەپێدانی پێكەوەژیانی ئاشتییانە لە كۆمەڵگەیەك كە تێیدا فەڕەنسی زمانی هاوبەشە و فرەیی كەلتووریشی تێدا ڕەچاو دەكرێت، لە هەمان كاتدا نرخاندنیان هەیە بۆ كەلتووری هاوبەش. واتە لە فرەیی كەلتووری كەنەدی جیاوازە، لەو ڕووەوە كە جەخت دەكاتەوە لەسەر ئاوێتەكردن لە كەلتوورێكی هاوبەشدا، نەك پاراستنی كەلتووری فرەیی بەو شێوەیەی كە هەیە.

* پرسیارێكی دیكە، پەیوەستە بەوەی ئایا بەنامەركەزیكردن و بزووتنەوە جەماوەرییەكان بوونەتە هۆی ئەوەی پارتە سیاسییەكان بایەخێكی كەمتریان هەبێت؟

- لە ڕاستیدا هەمیشە بزووتنەوەی جەماوەری هەبووە، كە شێوازێكە لە پشتیوانیكردن و لەسەر ئاستی ناوخۆییەوە سەرچاوە دەگرێت، كە هاوڵاتییانی ئاسایی، نەك دامەزراوەكان، ڕوڵی سەرەكییان تێیدا هەیە. بزووتنەوە جەماوەرییەكان زۆر پێش دامەزراندنی پارتە سیاسییەكان هەبوون و لە ئارادا بوون. ئەوەی لە ئەمڕۆدا جیاوازە بریتییە لە تەكنەلۆژیای زانیاری، كە بزووتنەوە جەماوەرییەكان دەتوانن بانگەشەكانیان لەو ڕێگەیەوە پەخش بكەن و بەرفراوانی بكەن و بیگەیەننە ژمارەیەكی زیاتری خەڵكی. لەم ڕووەوە توانای گردبوونەوە و سازبوونیان زۆر زیاترە بە بەراورد بە ڕابردوو. واتە بە مرونەتێكی زیاترەوە داواكاری و خواست و بانگەشەكانیان دەگەیەنن. هەروەها بزووتنەوە جەماوەرییەكان دەتوانن سیستمە سیاسییەكە بهەژێنن، بەڵام بە دەگمەن سەركەوتوو بوون، لە هێنانەئارای چارەسەركردنێكی درێژخایەن بۆ كێشە و داواكارییەكانیان لە مەودای دووردا، یان ئەوەتا بەرەو هەڵوەشاندنەوە دەچن، یان ئاڵوگۆڕییان بەسەردا دێت و دەبنە ڕێكخراوێك لە چەشنی گرووپەكانی بەرژەوەندییەكان، یان پارتە سیاسییەكان، یان باندی چەكداری.

* ئایا پارتە سیاسییەكان دەتوانن درێژە بە خۆیان بدەن لە كاتێكدا كە خەڵكی دەتوانن لە ڕێگەی پێگە ئەلیكترۆنییەكانەوە خۆیان ڕێك بخەن، واتە بێ ئەوەش پشتیوانییەكی فەرمییان هەبێت؟

- من ناتوانم پێشبینی پاشەڕۆژ بكەم، بەڵام پێموایە پارتە سیاسییەكان (یان بونیادە هاوشێوەكان) دەمێننەوە- بەلای كەمەوە لە سیستمە دیموكراتییەكان و كۆمەڵگە ئاڵۆزەكاندا. ئامانجی پارتە سیاسییەكانیش بریتییە لە مومارەسەكردنی دەسەڵات- یان مومارەسەكردنی دەستڕۆیشتوویی-بەسەر دابەشكردنی سەرچاوەكانەوە لە كۆمەڵگەیەكی دیاریكراودا. هەندێ لە پارتەكان لە بنەڕەتدا ئامرازێكی ئایدیۆلۆژین و هەندێ لە پارتەكانیش تەنیا لە سەروەختی هەڵبژاردنەكاندا چالاك دەبن و پڕۆگرامەكانی خۆیان دەخەنەڕوو و بانگەشەیان بۆ دەكەن، هەندێكیشیان تێكەڵێكن لە هەردووكیان. پێگە ئەلیكترۆنی و دیجیتاڵییەكانیش ئامرازی پەیوەندیكردنن و دەكرێت بەكار بهێنرێن بۆ گوزارشتكردن لە خواست و داواكارییەكان و بڵاوكردنەوەی بیرۆكە و بۆچوونەكان، هەروەها بۆ ئاسانكاریكردنی گردبوونەوە و سازبوونەكان.

بزووتنەوە جەماوەرییەكانی تۆڕێكی نافەرمیی كارلێكین و دەبنە هۆی برەودان بە داواكاری و خواستە دەستەجەمعییەكان. واتە گرووپێك نین كە بڕیاری سیاسی دەربكەن. ئاستی ڕێكخستنی پێویست بۆ پشتیوانیكردن بۆ زامنكردنی شەرعییەتی حوكمڕانی لە كۆمەڵگەیەكی دیموكراسیی ئاڵۆز و فرەڕەنگدا هێندە بەرزە، بە چەشنێك كە ناتوانم پێشبینی لە ئارادانەمانی پارتە سیاسییەكان، یان بونیادە فەرمییە هاوشێوەكان بكەم. لەلایەكی دیكەوە، ڕەنگە جووڵە و بزاوتەكان لە ڕێی پێگە دیجیتاڵییەكانەوە ببنە هۆی ناسەقامگیركردنی دیموكراسییەكان و زەمینە دروستكردن بۆ سەرهەڵدان، یان دووبارە سەرهەڵدانەوەی ڕژێمە توتالیتارییەكان، تەنانەت لەو وڵاتانەشدا كە نەریتێكی دوور و درێژی دیموكراسیشیان هەیە.

* ئایا دەكرێت لە ئەنجامی لاوازبوونی پارتە سیاسییەكاندا پانتایی دیموكراتی بۆ شێوازە ڕاستەوخۆكانی دیموكراسی بێنەئاراوە و دروست ببن؟

- ڕەشبینی لە بارەی پارتە تەقلیدییەكانەوە و بێ متمانەیی بە كاراكتەرە سیاسییەكان و ناسەقامگیربوونی دیموكراسییەكان بۆی هەیە، سەربكێشن بۆ دروستبوونی بۆشایی. ئەگەر بە سادەیی گوزارشتی لێبكەین، مۆدێلە بەدیلەكانی حوكمڕانی بریتییە لەو شێوازانەی كە لەسەر كۆدەنگی بەندن، ئەوەی پێی دەوترێت «حوكمڕانیی دیموكراسی»، لەگەڵ شێوازە جیاوازەكانی تاكڕەوی، لە نێویاندا هەندێ لەو شێوازانەی كە لە پشت پەردەی لیبڕاڵییەوە كار دەكەن. بەڵام دەكرێت حوكمڕانی لە ڕێی كۆدەنگییەوە لە كۆمەڵگە بچووكەكان و لەسەر ئاستە لۆكاڵییەكان سەركەوتوو بێت، بەڵام ڕێگاچارەیەكی ناواقیعییە لە كۆمەڵگە گەورە و ئاڵۆزەكاندا. دیموكراسی، ڕاستەوخۆ شێوازێكی حكومەتە كە تێیدا زۆرینە بڕیار لە سیاسەت و یاساكان دەدەن، نەك لەلایەن تێكڕای دەنگدەرانەوە. كەواتە سەرباری بوونی پێگە دیجیتاڵییەكان و بوونی توانا و ئەگەری گفتوگۆكردن و دەنگدان لە ڕێی ئەلیكترۆنییەوە، بەڵام ئاڵۆزیی پرسەكان بووەتە هۆی ئەوەی كە هەڵوێستی جیاوازیان لێبكەوێتەوە، كە بە تێپەڕبوونی كات گرووپەكان ئەم هەڵوێستانە گەڵاڵە دەكەن و سەرچاوەی ماددییان بۆ كۆدەكەنەوە، بۆ پشتیوانیكردن لە دیدگا و تێڕوانینەكانیان. بەم شێوەیە ئێمە دووبارە دەگەڕێینەوە بۆ پارتە سیاسییەكان، یان ڕێكخراوە سیاسییە هاوشێوەكان.