(*)

 

 

پێشەکی

 پرسی کورد تەنها کێشەیەکی نەتەوەیی یان نەژادی نییە ؛ بەڵکو یەکێکە لە ئاڵۆزترین دۆخە جیۆپۆلیتیکییەکان لە سیاسەتی نێودەوڵەتیی مۆدێرندا. کوردەکان، کە ژمارەیان زیاتر لە ٦٠-٧٠ ملیۆن کەسە، گەورەترین نەتەوەی بێ دەوڵەتن لە جیهاندا. سەرەڕای بوونی مێژووییان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەشدارییە بەردەوامەکانیان لە ئاسایشی ناوچەکە، بەتایبەتی لە شەڕی دژی گرووپە توندڕەوەکان، دانپێدانانی نێودەوڵەتی بە دەوڵەتێکی سەربەخۆی کوردی هێشتا بوونی نییە. ئەم وتارە مشتومڕی ئەوە دەکات کە دژایەتیکردنی ویلایەتە یەکگرتووەکان، هێزە ئەورووپییەکان، ڕووسیا و دەوڵەتە سەرەکییەکانی ناوچەکە بۆ سەربەخۆیی کوردستان بە پلەی یەکەم بەهۆی بەرژەوەندیی جیۆپۆلیتیکی، پاراستنی دەسەڵات، و لێکدانەوەی ئابووری-ستراتیژییە، نەک بەهۆی نیگەرانی لە سەقامگیریی ناوچەکە یان یاسای نێودەوڵەتی. لە ڕاستیدا، دەرکەوتنی کوردستانێکی سەربەخۆ دەتوانێت بە شێوەیەکی بەرچاو ململانێکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کەم بکاتەوە، کە ئەمەش بە دیاریکراوی ئەو ئەنجامەیە کە هەڕەشە لە بەرژەوەندییە سیاسی و ئابوورییە چەسپاوەکان دەکات.

１.  کاریگەریی جیۆپۆلیتیکی و هەڵکەوتەی کوردستانی گەورە

 هۆکارێکی سەرەکی بۆ دژایەتیکردنی دەوڵەتداریی کوردی لە پێوەرە جوگرافییەکان و شوێنی ستراتیژیی کوردستاندا دەردەکەوێت. دەوڵەتێکی کوردیی ئەگەری، ناوچەگەلێکی فراوان لە باشووری ڕۆژهەڵاتی تورکیا، باکووری ڕۆژئاوای ئێران، باکووری عێراق، و باکووری سووریا لەخۆدەگرێت. ئەم ناوچەیە:

دەوڵەمەندە بە سەرچاوە سروشتییەکان، بەتایبەتی نەوت، گاز، و ئاو.
دەکەوێتە چوارڕیانێکی ستراتیژی لە نێوان ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئەنادۆڵ، و ئاسیای ناوەڕاست.
لە ڕووی سەربازییەوە گرنگە بەهۆی سرووشتە شاخاوییەکەیەوە، کە لە مێژوودا یارمەتیدەر بووە بۆ بەرگری.
دەوڵەتێکی لەم شێوەیە وڵاتێکی بچووک یان لاواز نابێت. بە پێچەوانەوە، دەستبەجێ وەک هێزێکی گەورەی ناوچەیی دەردەکەوێت، چ لە ڕووی خاک و چ لە ڕووی دیمۆگرافییەوە. ئەم ڕاستییە ڕاستەوخۆ هەڕەشەیە بۆ سەر ئەو دەوڵەتانەی کە ئێستا هەن و دەسەڵات، ناسنامە، و شەرعییەتەکەیان بەندە بە سنوورەکانی ئێستایانەوە. بۆ تورکیا، ئێران، عێراق و سووریا، سەربەخۆیی کورد بە واتای ئەمانە دێت :

لەدەستدانی خاک و سەرچاوەکان.
کەمبوونەوەی ژمارەی دانیشتووان.
لاوازبوونی کاریگەریی هەرێمی.
لاوازکردنی هێزی سەربازی، ئابووری و جیۆپۆلیتیکییان.
قەیرانی شەرعییەتی ناوخۆیی.
لە ڕوانگەی هێزە جیهانییەکانەوە، ئەم گۆڕانکارییە هاوپەیمانییە دێرینەکان و ڕێکخستنە ستراتیژییەکان کە لە دەوری ئەم دەوڵەتانە بنیات نراون، تێکدەدات. لە ڕوانگەی سیاسەتی هێزەوە، ئەم دابەشکردنەوەیەی خاک و کاریگەرییە بۆ حکومەتەکانی ناوچەکە و هێزە جیهانییەکانیش کە پشت بەم هاوسەنگییە هێزەی ئێستا دەبەستن، قبوڵکراو نییە.

２.  کەمبوونەوەی هێزی دەوڵەتانی ناوچەکە و کۆتایی هاتنی هەڕەشە هەرێمییەکان

 نەزمی سیاسیی ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ڕێگە بە ژمارەیەکی کەم لە دەوڵەتان دەدات، بەتایبەتی تورکیا و ئێران، کە هێزی خۆیان زۆر لەوەدەرتر لە سنوورەکانیان نمایش بکەن. ئەم دەوڵەتانە:

بەشداری دەکەن لە شەڕی بەوەکالەت.
هەڕەشە لە وڵاتانی دراوسێ دەکەن.
کاریگەری دەکەنە سەر ململانێ هەرێمییەکان لە عێراق، سووریا، یەمەن و لوبنان.
ئەگەر کوردستان دابمەزرێت، ئەم دەوڵەتانە لە ڕووی جوگرافی و سیاسییەوە پارچە پارچە دەبن. توانایان بۆ:

نمایشکردنی هێزی سەربازی.
کۆنترۆڵکردنی ڕێڕەوە بازرگانییەکان.
باڵادەستی بەسەر دەوڵەتانی دراوسێ.
بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەبێتەوە. بۆ نموونە:

دەستگەیشتنی ڕاستەوخۆی ئێران بە عێراق و سووریا سنووردار دەبێت.
دەستگەیشتنی تورکیا بە سووریا و ململانێ عەرەبییەکان بچووک دەبێتەوە.
سووریا قوڵایی ستراتیژیی باکووری لەدەست دەدات.
عێراق چیتر نابێتە گۆڕەپانێکی ناوەندی بۆ ململانێی هێزە هەرێمییەکان.
لە ئەنجامدا، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە چەند هێزێکی باڵادەستی هەرێمییەوە دەگۆڕێت بۆ سیستەمێکی هاوسەنگتر لە دەوڵەتە بچووکەکان، کە ئەمەش ئەگەری شەڕە گەورەکان کەم دەکاتەوە. بە شێوەیەکی سەرنجڕاکێش، سەقامگیری زیاتر پێویستی بە "بەڕێوەبردنی ئاسایش"ـی دەرەکی کەم دەکاتەوە، کە ئەمەش هەموو کاتێک بۆ هێزە جیهانییەکان بەسوود نییە.

３.  بۆچی کەمبوونەوەی ململانێکان بۆ هێزە جیهانییەکان قازانجی نییە

 گریمانەیەکی باو هەیە کە هێزە جیهانییەکان بەدوای ئاشتی و سەقامگیریدا دەگەڕێن. لە ڕاستیدا، ناسەقامگیریی بەڕێوەبراو زۆرجار باشتر خزمەت بە بەرژەوەندییەکانیان دەکات. گرژییە بەردەوامەکان ڕێگە بە هێزە دەرەکییەکان دەدات کە:

بنکەی سەربازی بهێڵنەوە.
پاساویان هەبێت بۆ دەستێوەردانەکان.
کاریگەری بکەنە سەر سیاسەتی ناوخۆیی دەوڵەتانی ناوچەکە.
ڕێککەوتنی ئابووری و ئەمنی درێژخایەن مسۆگەر بکەن.
ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست یەکێک بووە لە گەورەترین بازاڕەکانی جیهان بۆ:

چەک.
مەشق و ڕاهێنانی سەربازی.
تەکنەلۆژیای ئەمنی.
کوردستانێکی سەقامگیر و بەهێز دەبێتە هۆی تێکدانی ئەم سیستەمە لە ڕێگەی کەمکردنەوەی پێویستی بە "گرەنتیی ئەمنی" بەردەوامی دەرەکی. ئەگەر ناوچەکە هاوسەنگتر و کەمتر جەمسەرگیر بێت، کڕینی چەک بەم قەبارە گەورەیە کەم دەبێتەوە. کوردستانێکی بەهێز و سەقامگیر دەتوانێت وەک بەربەست و هێزێکی سەقامگیرکەر کار بکات، و ئەو هەڕەشانە کەم بکاتەوە کە ئێستا هۆکارن بۆ بەسەربازیکردن.

４.  بازرگانیی چەک، سیاسەتی ترس، و ڕکابەریی سعودیە-ئێران

 ڕکابەریی نێوان سعودیە و ئێران نیشانی دەدات کە چۆن ترس دەگۆڕدرێت بۆ دەستکەوتی ئابووری و سیاسی بۆ هێزە ڕۆژئاواییەکان. سعودیە، لە ترسی فراوانخوازی و کاریگەریی ئێران، بووەتە یەکێک لە گەورەترین کڕیارانی چەک لە جیهاندا، کە چەک بە پلەی یەکەم لە ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئەوروپا دەکڕێت. ئەم کەڵەکەبوونەی چەک:

هۆکارە ڕیشەییەکانی ململانێ چارەسەر ناکات.
ئەکتەرە ناوچەییەکان لە دۆخی وابەستەیی بە دابینکەرانی بیانی دەهێڵێتەوە.
دۆخێکی هەمیشەیی گرژی دەهێڵێتەوە.
ئەگەر کوردستان دابمەزرێت، دەستگەیشتنی ئێران بە ناوچەکە بە شێوەیەکی بەرچاو سنووردار دەبێت. کەمبوونەوەی کاریگەریی ئێران دەبێتە هۆی:

کەمبوونەوەی هەستی هەڕەشەی بوون لای سعودیە.
کەمبوونەوەی داواکاری بۆ کڕینی چەکی گەورە.
کەمبوونەوەی کارتەکانی فشار لای ڕۆژئاوا بەسەر وڵاتانی کەنداو.
لەم ڕوانگەیەوە، ئاشتی نەک تەنها لە ڕووی سیاسییەوە نەگونجاوە، بەڵکو لە ڕووی ئابووریشەوە تێچووی هەیە.

５.  ململانێی مەزهەبی و بەدیلی کوردی

 بەشێکی زۆری ناسەقامگیریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ڕێگەی دابەشبوونی شیعە-سوننە شرۆڤە دەکرێت، بەڵام ئەم گێڕانەوە مەزهەبییانە زۆرجار ململانێ جیۆپۆلیتیکییە قوڵەکان دەشارنەوە. ئێران، تورکیا، عێراق و سووریا بە بەردەوامی ناسنامەی مەزهەبییان وەک ئامرازێک بۆ جوڵاندنی دانیشتووان و پاساوهێنانەوە بۆ دەستێوەردان بەکارهێناوە. کەچی کوردەکان لە ڕووی مێژووییەوە ناسنامەی سیاسیی خۆیان بە پلەی یەکەم لەسەر بنەمای هێڵە مەزهەبییەکان ڕێکناخەن. کۆمەڵگای کوردی تەواوی چینەکان لەخۆدەگرێت:

موسڵمانی سوننە.
کوردی شیعە.
ئێزیدییەکان.
مەسیحی و جوولەکەکان.
کەمینە ئایینییەکانی دیکە.
ئەم فرەییە کاریگەریی جوڵاندنی مەزهەبی لاواز دەکات. بۆیە دەوڵەتێکی کوردی یەکێک لە بەهێزترین ئامرازەکان لەناودەبات کە ئەکتەرە هەرێمی و جیهانییەکان بۆ کۆنترۆڵکردن و دابەشکردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەکاریدەهێنن. کوردستانێکی سەربەخۆ تەختەی شەترەنجی مەزهەبیی ئێستا تێکدەدات بە ناساندنی ئەکتەرێکی نامەزهەبی و فرەیی بۆ ناوچەکە، شتێک کە نە ڕژێمە سەرکوتکارەکانی ناوچەکە و نە هێزە جیهانییەکان ڕانەهاتوون بە بەڕێوەبردنی، و ململانێی مەزهەبی تێیدا جێی نابێتەوە و زۆر ئەستەمە پێشوازی لێ بکرێت.

６.  کوردستان وەک هێزێکی سەقامگیرکەر و ئاشتیخواز

 نیگەرانییەکی دیکەی سەرەکی ئەوەیە کە کوردستان دەتوانێت ببێتە سەقامگیرترین و بەهێزترین دەوڵەت لە ناوچەکەدا، نەک لە ڕێگەی دەستدرێژییەوە، بەڵکو لە ڕێگەی یەکگرتوویی ناوخۆیی، جوگرافیای ستراتیژی، و سەرچاوە سروشتییەکان. کوردستانێکی ئایندەیی بە ئەگەری زۆرەوە ئەولەویەت دەدات بە:

سەقامگیریی ناوخۆیی.
گەشەپێدانی ئابووری.
بێلایەنیی دیپلۆماسی.
هاوکاریی هەرێمی.
بە پێچەوانەی زۆرێک لە دەوڵەتانی ناوچەکە، بزوتنەوە سیاسییە کوردییەکان بە گشتی هەوڵی دانپێدانانیان داوە نەک باڵادەستی. کوردستانێکی ئاشتیخواز، دیموکرات، سەقامگیر و گشتگیر ڕەتیدەکاتەوە کە وەک ئەمانە ڕەفتار بکات لە رووی:  

گۆڕەپانی شەڕی بەوەکالەت.
ئامرازێک بۆ دەزگا هەواڵگرییە بیانییەکان.
بنکەیەک بۆ تێکدانی سەقامگیریی ناوچەکە.
برەودان بە هاوکاری لە جیاتی ڕووبەڕووبوونەوە.
ئەم هەڵوێستە سەربەخۆیە هەڕەشەیە بۆ سەر ستراتیژییە جیۆپۆلیتیکییەکانی ئەو هێزانەی کە ڕاهاتوون بە دەستکاری کردنی دەوڵەتە لاوازەکان. دەوڵەتێکی لەو شێوەیە ڕێگە نادات خاکەکەی وەک گۆڕەپانی شەڕ بۆ ململانێی هێزە جیهانییەکان بەکاربهێنرێت. ئەم سەربەخۆییە لە کاریگەری دەرەکی، بە دیاریکراوی ئەو شتەیە کە وای لێدەکات ببێتە هەڕەشە بۆ سەر ئەکتەرە باڵادەستە جیهانی و هەرێمییەکان.

７.  حوکمڕانیی کوردی، لێبوردەیی کۆمەڵایەتی، و جیاوازیی هەرێمی

 سەرەڕای دەیان ساڵ لە سەرکوتکردن و پەراوێزخستن، ناوچە کوردییەکان توانایەکی بەرچاویان نیشانداوە بۆ:

پێکەوەژیانی کۆمەڵایەتی.
پاراستنی کەمینەکان.
بەشداریی ڕەگەزی (ژنان).
کرانەوەی سیاسیی ڕێژەیی.
پێکەوەژیان لە نێوان کورد، عەرەب، تورکمان، مەسیحی، ئێزیدی و ئەوانی تر.
ڕێزگرتن لە فرەیی ئایینی.
جەختکردنەوەیەکی کولتووری بەهێز لەسەر شکۆ، ئازایەتی، و بەرەنگاربوونەوەی ستەم.
بە پێچەوانەی زۆرێک لە ڕژێمەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست کە لەسەر بنەمای تاکڕەوی و دەرکردن و سەرکوت بنیات نراون، کوردستان دەتوانێت مۆدێلێکی سیاسیی پێشبڕکێکار پێشکەش بکات، کە لەسەر بنەمای گشتگیری بنیات نراوە نەک سەرکوتکردن. ئەم نموونەیە تەحدای شەرعییەتی ڕژێمە دراوسێکان دەکات و دەبێتە ئیلهامبەخش بۆ گرووپە پەراوێزخراوەکانی شوێنەکانی دیکە. دەوڵەتێک کە لەسەر ئەم پرەنسیپانە دامەزرابێت، تەحدای ئەو گێڕانەوە باڵادەستانە دەکات کە دەڵێن ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە سروشتی خۆی ناسەقامگیرە یان توانای حوکمڕانی ئاشتیانەی نییە.

８.  ترسە گەورەکە: ناوچەیەکی ئاشتیخواز بەبێ کۆنترۆڵی دەرەکی

 قوڵترین ترس سەبارەت بە سەربەخۆیی کورد، شەڕ نییە، بەڵکو ئاشتییە. ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستێکی ئاشتیخواز دەبێتە هۆی:

کەمکردنەوەی بوونی سەربازیی بیانی.
کۆتایی هێنان بە پاساوی دەستێوەردانە بێ کۆتاییەکان.
لاوازکردنی کاریگەریی پیشەسازیی چەک.
بەهێزکردنی خەڵکی ناوچەکە بۆ دیاریکردنی چارەنووسی خۆیان.
کوردستانێکی بەهێز دەتوانێت وەک بەربەستێک لە دژی دەستکاری کردنی ناوچەکە کار بکات، و ئەوەش ئەنجامدانی ململانێکان یان پاراستنی باڵادەستی بۆ هێزە جیهانییەکان سەختتر دەکات.

دەرەنجام

 بەردەوامی ڕەتکردنەوەی دەوڵەتداریی کوردی ڕێکەوت نییە و پێویستییەکی یاساییش نییە. بەڵکو ئەنجامی لێکدانەوەی جیۆپۆلیتیکیی بە ئەنقەستە لەلایەن هەردوو هێزە هەرێمی و جیهانییەکانەوە. کوردستانێکی سەربەخۆ سنوورەکان دادەڕێژێتەوە، ململانێکان کەم دەکاتەوە، دەوڵەتە باڵادەستەکانی ناوچەکە لاواز دەکات، و ئەو سیستەمانە تێکدەدات کە قازانج لە ناسەقامگیری دەکەن. بۆ ئەوانەی کە لە ئاژاوە سوودمەند دەبن، کوردستانێکی ئاشتیخواز و بەهێز چارەسەر نییە؛ بەڵکو هەڕەشەیە.

 

(*)

پڕۆفیسۆری یاریدەدەر لە ستراتیژی و داهێنان- زانکۆی پۆلیتەکنیکی هەولێر