سۆرێن كەیڵ وانەبێژ و توێژەر لە زانكۆی پاساو لە ئەڵمانیا بۆ گوڵان: كێشەی سەرەكیی فیدڕاڵیزمی عێراق نەبوونی بونیادێكی ڕوونی بەڕێوەبردنی پەیوەندییەكانی هەرێم و بەغدایە
سۆرێن كەیڵ، وانەبێژ و توێژەرە لە زانكۆی پاساو لە ئەڵمانیا. لە توێژینەوەكانیدا بایەخ بە پرسەكانی پەیوەست بە دابەشكردنی دەسەڵات، دیموكراسی و فیدڕاڵیزم، نامەركەزییەت و بنیادنانی دامەزراوەكان لە قۆناغی دوای شەڕ و ناكۆكی دەدات. لەم ڕووەوە چەندین توێژینەوەی ئەنجام داوە، لە نێویاندا توێژینەوە لەسەر فیدڕاڵیزمی عێراق، وەك ڕاوێژكار لە ڕێكخراوەكانی وەك نەتەوە یەكگرتووەكان و ڕێكخراوی ئاسایش و هاریكاری لە ئەوروپا و بەلقان و باشووری ڕۆژهەڵاتی ئاسیا و لەم دواییەشدا لە ئەفریقا كاری كردووە. گوڵان دیمانەیەكی لەگەڵ ئەنجام دا و چەند بابەتی پەیوەندیدار بە پسپۆڕییەكەی، لە نێویاندا كێشە و ئالنگارییەكانی فیدڕاڵیزم لە عێراقدا تاوتوێ كران.
* لە توێژینەوەكەتاندا بە ناوی «فێربوون لە عێراقەوە»، باس لەوە دەكەن كە چۆن سووریای دوای شەڕ دەكرێت پەند و وانە لە عێراق وەربگرێت. بە گوێرەی ئەو دەرئەنجامانەی بەدەستتان هێناوە، ئایا ئەو بنەما سەرەكییانەی سیستمە فیدڕاڵییەكان، یان سیستمە نامەركەزییەكان چین كە بكرێت لە كۆمەڵگەكانی دوای شەڕ و ناكۆكیدا بگیرێنەبەر، بە چەشنێك كە ئالنگاری و كێشەكانی عێراق دووبارە نەبنەوە؟
- لە ڕاستیدا بنەما سەرەكییەكە ئەوەیە كە ئەو كۆمەڵگەیە ئەوە یەكلا بكاتەوە، كە ئایا چ جۆرە سیستمێكی فیدڕاڵی دەوێت، ئەمەش بەو مانایە دێت كە دەبێت لایەنەكان ئەوەندەی دەكرێت لەم ڕووەوە ڕوون و ڕاشكاو بن، بەڵام دەبێت لە هەمان كاتدا كاتی پێویستیش بڕەخسێنن بۆ ئەوەی سازشی پێویست بێتەئاراوە. ئەم دووانە هەردووكیان لە عێراقدا بوونیان نییە. دەستووری عێراق لەژێر گوشاری ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا بە پەلە نووسرایەوە، لە دەرئەنجامدا دەستوورێكی تەمومژاوی دەرچوو. بۆ نموونە لە بارەی پرسەكانی پەیوەست بە خاوەندارێتی و بەڕێوەبردنی سامانی نەوتەوە و دروستكردنی ئەنجومەنی ئیتیحادی، یان دادگای دەستوورییەوە.
* چۆن دەكرێت فیدڕاڵیزم بە چەشنێك بنیاد بنرێت كە هاوسەنگی ڕابگرێت لە نێوان خۆبەڕێوەبەری و حوكمڕانیی هاوبەش لەو كۆمەڵگەیانەی كە بەدەست دابەشبوونەوە دەناڵێنن، بە بێ ئەوەی ئەمە ببێتە هۆی قووڵكردنەوەی دابەشبوونەكان، یان برەودان بە تەوژمەكانی جیابوونەوە؟
- دەكرێت فیدڕاڵیزم هاوكار بێت لە ئاوێتەكردنی وڵاتان. بە ڕای من داڕشتنی بونیادێكی ڕاست و دروست بۆ ئۆتۆنۆمیی گرووپە جیاوازەكان و بوونی پەیوەندی بەهێز لە نێوان حكومەتەكان لە وڵاتەكەدا پرسی سەرەكییە. ئێمە ئەزموونی سەركەوتووی فیدڕاڵیزمان لە ئەوروپا و ئەمریكای باكوور هەیە، هەروەها لە وڵاتە فرەییەكانی وەك هیندستان و مالیزیا، كە تێیاندا فیدڕاڵیزم هۆكارێك بووە بۆ بەدیهێنانی ئاشتیی كۆمەڵایەتی و كەمكردنەوەی ئالنگارییەكانی پەیوەست بە فرەییەوە. فیدڕاڵیزم نابێتە هۆی برەودان بە جیابوونەوە، بەڵكو نەبوونی بونیادێكی فیدڕاڵییە كە وا لە گرووپەكان دەكات، بیر لە سەربەخۆیی و جیابوونەوە بكەنەوە، بە چەشنی ئەوەی لە ئیسپانیا و كەتەلۆنیا بینیمان. هەروەها من پێم وایە ئەمە حاڵەتەكەیە لە عێراقدا. لە عێراقدا، هەرێمی كوردستان ئۆتۆنۆمییەكی زۆری هەیە، بەڵام بونیادێكی ڕوون نییە بۆ بەڕێوەبردنی پەیوەندییەكانی نێوان هەرێم و بەغدا. ئەمە ئالنگارییە سەرەكییەكە بووە، كە بەردەوام وەك كێشەیەكی سەرەكییش لە عێراقدا دەمێنێتەوە.
* لە توێژینەوەكەتدا دەربارەی فیدڕاڵیزم وەك ئامرازێك بۆ چارەسەری كێشەكان، ئاماژە بە سەركەوتن و شكست دەكەی لەم ڕووەوە. ئایا چ هۆكارێك زیاتر كاریگەری هەیە لەوەی فیدڕاڵیزم ببێتە هۆی خاوكردنەوەی ناكۆكییەكان، یان بە پێچەوانەوە تۆخكردنەوەیان؟
- دوو هۆكار دەبێت لەبەرچاو بگیرێن، یەكەم: پەیوەستە بەو بونیاد و پرۆسانەی سیستمە فیدڕاڵییەكەوە كە جێبەجێ دەكرێن. واتە تاوەكو لە دەستووردا بە ڕوونی ڕۆڵ و دەسەڵات و سەرچاوە و پرۆسەكان دیاری بكرێن، ئەوا بوارێكی كەمتر دروست دەبێت بۆ ناكۆكی و ئالنگارییە گەورەكان. واتە هێنانەئارای سەروەریی یاسا و دەسەڵاتێكی دادوەریی سەربەخۆ زۆر گرنگن لەم ڕووەوە. دووەم: بەندە بە ڕەفتاری نوخبەكانەوە. ئایا ئامادەن بۆ پابەندبوون بەو ڕێككەوتنانەی كە ئەنجامیان داوە؟ ئایا ڕێز لە دامەزراوەكان دەگرن و پرۆسە دەستوورییەكان دەگرنەبەر، یان بۆ بەرژەوەندی خۆیان بەكاریان دەهێنن، یان فەرامۆشیان دەكەن؟
* توێژینەوەكەتان دەربارەی هاتنەئارا و داكشانی بونیادە فیدڕاڵییەكان چەند تێڕوانینێكی تیۆری لەخۆ دەگرێت. چۆن ئەم تێڕوانینانە هاوكارمان دەبن، بۆ تێگەیشتن لە لاوازی، یان خۆڕاگریی سیستمە فیدڕاڵییەكان لە دۆخی عێراق یان بۆسنیا؟
- لەو توێژینەوەیەدا پتر تیشك دەخەینەسەر سەرهەڵدانی بونیادە فیدڕاڵییەكان و كاركردن، یان شكستیان. بۆ نموونە كاتێك سیستمەكان جێبەجێ دەكرێن، كە بە تەواوەتی بونیادی فیدڕاڵی لەخۆ نەگرێت، یان كاتێك فیدڕاڵیزمێكی ئیتنی تێكەڵ دەگیرێتەبەر كە هاوبەشیكردنێكی توندی دەسەڵاتی تێدا گیرابێتەبەر (وەك ئەوەی حاڵەتەكەیە لە بۆسنیا)، ئەو كاتە دەكرێت پێشبینی ئەوە بكەین، كە ئەم سیستمە بە ڕاددەیەكی گەورە ناكارا دەبێت. هەروەها مشتومڕی ئەوە دەكەین كە بونیادەكان گرنگییەكی گەورەیان هەیە، بەڵام دەبێت هێندە مرونەتیان هەبێت كە بە گوێرەی كات خۆیان بگونجێنن و هەمواركردنەوەیان تێدا بكرێت. ئالنگاریی سەرەكی بۆ عێراق و بۆسنیا و هێرزگۆڤینیا بریتییە لەوەی كە سیستمەكانیان قابیلی گۆڕانكاری نین، لە تێڕوانینی هەمووانیشەوە ئەدایەكی باشیان نییە، ڕێگایەكی ڕوونیش نییە بۆ گۆڕینیان، سەرباری چەند هەوڵێك لەم بارەیەوە.
* چۆن كاراكتەرە نێودەوڵەتییەكان- وەك نەتەوە یەكگرتووەكان، یەكێتیی ئەوروپا، ڕێكخراوە هەرێمایەتییەكان كاریگەرییان دەبێت لەسەر ئەگەری گرتنەبەری حوكمڕانیی فیدڕاڵی، یان نامەركەزی لە كۆمەڵگەكانی دوای شەڕدا؟ پێویستە لەم ڕووەوە هۆشداری لە چی بدرێت؟
- لە ئێستادا كاراكتەرە نێودەوڵەتییەكانی وەك نەتەوە یەكگرتووەكان، یەكێتیی ئەوروپا، یان ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كەمتر گرنگییان هەیە لە داڕشتنە دەستوورییەكاندا. بۆ نموونە ڕۆڵێكی بەهێزیان نەبووە لە سووریا – لە ئێستادا- یان پێشتر لە تونس، یان میسر دوای شۆڕشەكانی بەهاری عەرەبی. ئەمە بەو مانایە نایەت، كە توركیا، سعودیە، یان ئیمارات و قەتەر بەرژەوەندییان نییە لە پرۆسە سیاسییەكەی سووریادا. مەبەستم ئەوەیە چیتر ئەم ئەركە گەورە نێودەوڵەتییانە نابینین، كە دەستوورەكان لەژێر كاریگەرییەكی گەورەی دەرەكیدا بنووسرێنەوە، وەك ئەوەی لە بۆسنیا، كۆسۆڤۆ و ئەفغانستان بینیمان لە ماوەی 30 ساڵی ڕابردوودا.
* ئەگەر فیدڕاڵیزم تووشی داكشان بێت، یان لاواز بێت، ئایا چ میكانیزمێك (دەستووری، دامەزراوەیی، یان كۆمەڵایەتی) دەتوانێت دووبارە سیستمەكە بەهێز بكاتەوە؟
- هەروەك پێشتر ئاماژەم پێكرد، سەروەریی یاسا زۆر گرنگە. بوونی دادگای بەهێز و سەربەخۆ هاوكارە لە پاراستنی فیدڕاڵیزم و دیموكراسی لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا لە سەردەمی ئیدارەی یەكەمی سەرۆك دۆناڵد ترەمپدا، ئومێدەكەش ئەوەیە لە ئیدارەی دووەمی ترەمپیشدا ئەم ڕۆڵەیان هەبێت. هەروەها ڕۆڵێكی گرنگیان هەبوو لە بەرازیل و بەردەوامن لە پاراستنی مافی هەندێ لە ویلایەتەكانی لە هیندستان. هەرچۆنێك بێت، ئەوان بە تەنیا ناتوانن سیستمەكە ڕزگار بكەن. بەڵكو دەبێت لایەنەكانی دیكەش، وەك پارتە سیاسییەكان، ڕێكخراوەكانی كۆمەڵگەی مەدەنی و پەرلەمانی بەهێز و نوخبەیەكی پابەند هاوكار بن لە سەرخستنی فیدڕاڵی. واتە ئەگەر كەس پابەند نەبێت، ئەوا بە ئاسانی داكشان ڕوودەدات. لە نیپاڵ، تەنیا یەك گرووپ هەیە كە بە ڕاستی پابەند بێت بە پاراستنی فیدڕاڵیزم و سەرخستنیەوە، لە كاتێكدا لە تونس كەس بایەخ بە پرسی بە نامەركەزیكردن نادات و خەڵك و كاراكتەرە سەرەكییەكان وەك پێویست بەرهەڵستییان نەكرد، لە پێناو دیموكراسی كاتێك سەرۆكی وڵاتەكە حكومەتی هەڵوەشاندەوە و پەرلەمانی هەڵپەسارد.
* زۆرجار فیدڕاڵیزم ڕەخنەی ئەوە لەخۆ دەگرێت كە زۆر ئاڵۆزە، یان جێبەجێكردنی زەحمەتە لەو وڵاتانەی بە قۆناغی ڕاگوزەریدا تێدەپەڕن. ئایا ئەم ڕەخنانە تا چەند پێكاویانە؟
- یەكەم، من پێم وایە ئەو سیستمانەی فیدڕاڵیزم جێبەجێ ناكەن، ئەوانیش ئاڵۆزی لەخۆ دەگرن. هەوڵدان بۆ تێگەیشتن لە پرۆسەی بڕیاردان و ڕێكخستنی كارگێڕیی گشتی لە فەڕەنسا كارێكی ئاسان نییە، بەڵام ئاڵۆزتر نییە بە بەراورد بە ئەڵمانیا. دووەمیان، ئەگەر بڵێین فیدڕاڵیزم ڕەهەندێكی دیكەی ئاڵۆز بێنێتە ئاراوە، ئەوا باوەڕم وایە كە لایەنە باشەكانی فیدڕاڵیزم قەرەبووی ئەم ئاڵۆزییە و پرۆسە خاوەكانی بڕیاردان دەكەنەوە. وەك پەرەپێدانی ئابووری بە هۆی ململانێی نێوان ویلایەتەكانەوە، تا دەگاتە ئەزموونی سیاسی و ڕێزگرتن لە كەلتوور و گرووپە جیاوازەكان و مافەكانیان لە پەیوەندی بە بڕیاردانی چارەنووسەوە.
* بەدەر لە عێراق و سووریا، ئایا چ كەیسێك هەیە كە نەتوانراوە سوودیان لێوەربگیرێت بۆ فیدڕاڵیزم، یان بە نامەركەزیكردن وەك ئامرازێك بۆ بە دیموكراتیكردن؟
- وڵاتانی وەك سووریا و لیبیا و وڵاتانی دیكە، كە تێیدا فیدڕاڵیزم چووەتە نێو گوتاری سیاسییان، پێویستییان بەوە نییە كە زۆر بڕواننە ئەزموونی وڵاتانی ئەمریكا، ئەڵمانیا، یان سویسرا، بەڵكو دەكرێت لە ئەزمونی وڵاتانی بۆسنیا و هێرزگۆڤینیا و ئەفریقای باشوور، یان نیپاڵ بڕوانن. ئەم وڵاتانەی دوای ئەوەی لە دەست دیكتاتۆریەت ڕزگاریان بووە و فیدڕاڵیزم و نامەركەزییەتییان بەكار هێناوە، وەك ئامرازێك بۆ ئیدارەدانی فرەیی و پاراستنی بونیادە دیموكراتییەكان. دەكرێت زۆر پەندیان لێوەربگیرێت لە پەیوەندی بەوەی لە چیدا سەركەوتوو بوون، كە دەكرێت دووبارە بكرێنەوە و لە چیدا شكستیان هێناوە بۆ ئەوەی خۆیانی لێ لابدەن.
