د.یاسین ساڵح، بەڕێوەبەری گشتی نێردراوان و پەیوەندییە ڕۆشنبیرییەكانە لە وەزارەتی خوێندنی باڵا و توێژینەوەی زانستیی حكومەتی هەرێمی كوردستان و دەرچووی كۆلێژی زانستە سیاسییەكانە و پسپۆڕ و تایبەتمەندە لە پرۆسەی بونیادنانی نەتەوە و دەوڵەت. لە گفتوگۆی ئەمجارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (خوێندنی باڵا و توانا زانستییەكانی نەتەوە)، لە ڕوانگەی فەلسەفەی سیاسییەوە هەڵوەستەی لەسەر پەیوەندییەكانی نێوان زانكۆ و بونیادنانی نەتەوەی كرد و بەمجۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خستەڕوو.

 

سەرەتا زۆر سوپاسی بازنەی گفتوگۆ دەكەم بۆ ڕێكخستنی ئەم گفتوگۆیە كە تایبەتە بە «خوێندنی باڵا و توانا زانستییەكانی نەتەوە»، ئەمەش بەو شێوەیە لای من ڕاڤەی بۆ دەكەم، كە ڕۆڵی زانكۆ لە بونیادنانی نەتەوە چی دەبێت، بۆیە بە حوكمی ئەوەی من تایبەتمەندم لە زانستی سیاسەت لە چوارچێوەی چەمكی بونیادنانی نەتەوە هەڵوەستە لەسەر ڕۆڵی زانكۆ لەم پرۆسەیەدا دەكەم.

ئاشكرایە یەكێك لە بەرهەمە ناوازەكانی قۆناغی مۆدیرنە دامەزراندنی زانكۆكانە، مۆدێرنەش لە دەرەوەی ئەوەی پێی دەگوترێت «پێشینەگەراكان -primordialism» كە جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە، نەتەوە بە سرووشتی خۆی وەك گرووپی جیاواز بوونی هەبووە، بەڵام مۆدیڕنەكان «modernism» دەڵێن نەتەوە بە شێوەیەكی سرووشتی بوونی نییە و دەبێت لە چوارچێوەی پرۆسەیەكدا كە پێی دەگوترێت بونیادنانی نەتەوە «nation building» دروست بكرێت، یەكێك لە بەرهەمەكانی مودێرنەش كە زانكۆكانە ڕۆڵێكی گرنگ لە پرۆسەی بونیادنانی نەتەوە دەگێڕێت.

ئەم بیركردنەوەی مودێرنە، ڕەنگدانەوەی شۆڕشی پیشەسازییە كە تیایدا بە هۆی دروستبوونی پیشەسازییەوە كاری دەست كۆتایی پێدێت و خەڵك ناچار دەبێت ڕوو بكاتە شارە گەورەكان و لەناو كارگە و دامەزراوەكانی دیكە بەرهەمی مۆدیرنە كار بكەن، بەمەش پەیوەندی تاك بە خێزان و خێڵ و هۆزەوە دەپچڕێت و پەیوەندییەكی تازە لە چوارچێوەیەكی گەورەتردا دروست دەكاتەوە، كە ئەویش چوارچێوەی نەتەوەیە.

زانكۆ كە یەكێكە لە داهێنانەكانی مۆدێرنە، ئەگەر نەیتوانی پەیوەندیی تاكەكان لە چوارچێوەی نەتەوە دروست بكاتەوە و پێناسەیان بكات، كەواتە یەكێك لە ئەركە گرنگەكانی خۆی لەدەست داوە، بۆیە دەبێت لە چوارچێوەی ئەو بۆچوونەی كە پێی وایە نەتەوە دروست دەكرێت، دەبێت زانكۆكانی ئێمەش پەیوەندییەكی دیكە لە نێوان تاكەكان لە سەرووی خێزان و خێڵەوە لە چوارچێوەی نەتەوەدا دروست بكاتەوە.

ژینگەی زانكۆش كە لە دەڤەر و وڵاتی جیاوازەوە قوتابیان بۆ خوێندن ڕووی تێدەكەن، ئەو پەیوەندییە كۆنەی كە لەسەر بنەمای خێزان و خێڵ بونیاد نراوە دەپچڕێنێت و لە جێی ئەو جۆرێك لە یەكگرتوویی نەتەوەیی دروست دەكات. بەداخەوە وەك ئاماژەشیان پێكرد، زانكۆكانی كوردستان نەیانتوانیوە لەم ئەركە سەركەوتوو بن، لەبەر ئەوەی ئەو فراوانبوونە ئاسۆییەی لەسەر ئاستی زانكۆكانی هەرێمی كوردستان بە خۆیەوە بینیوە و ئێستا لە هەموو شار و قەزایەك زانكۆ هەیە، ئەوا لەسەر ئاستی نەتەوە ئاوێتەبوون «integration» دروست نابێت، كە ئەمەش یەكێكە لە بنەماكانی دروستكردنی نەتەوە بەپێی تیۆری مۆدێرنیزم.

ئێستا لە كوردستاندا ڕێژەیەك بۆ زانكۆكانی كوردستان دانراوە بەوەی دەبێت ڕێژەی 80% ی قوتابیانی شارەكە وەربگرێت و 20% قوتابیانی شار و ناوچەكانی كوردستان بێت، بەڵام ئەمەش وەك خۆی جێبەجێ ناكرێت و دوای ساڵێك خۆیان دەگوازنەوە بۆ شارەكانی خۆیان، بۆیە ئەمە بۆشاییەكی گەورە لەبەردەم ئەو ئاوێتەبوونە دروست دەكات. لەوانەیە هەندێك بڵێن ئەم پرسە پەیوەندی بە باری دارایی خێزانەكانەوە هەیە و حكومەت ناتوانێت پرسی بەشە ناوخۆیی و خەرجیی قوتابیان دابین بكات، بەڵام بۆ پرۆسەی بونیادنانی نەتەوە ئەمە پرسێكی گرنگە و دەبێت لانی كەم بە ڕێژەی 40% لە هەر زانكۆیەك قوتابیان لەدەرەوەی شارەكەی خۆیان بن، بۆیە گرنگە پرۆپۆزەڵێك لەلایەن زانكۆكانەوە ئامادە بكرێت بۆ ئەوەی ڕێژەیەكی دیاریكراوی قوتابیانی ناوچە جیاوازەكانی كوردستان لە زانكۆكان ڕەنگدانەوەی هەبێت و پێویستە حكومەتی هەرێمی كوردستان بوودجەیەكی تایبەت بۆ ئەم پرۆسەیە تەرخان بكات و بەشی ناوخۆیی و خەرجی قوتابیان دابین بكات.

لەم پرۆسەیەدا زانكۆ ئەو دامەزراوەیەیە كە دابڕان و پچڕانی پەیوەندییەكان لەسەر ئاستی خێزان و خێڵ دەگۆڕێت بۆ تاك «individual» و جیای دەكاتەوە لە گرووپ «خێزان و خێڵ»»، بەڵام بەداخەوە ئێمە لە كوردستان جارێكی دیكە گەڕاوینەتەوە بۆ گرووپ «خێزان و خێڵ» و نەمانتوانیوە لە چوارچێوەی قەوارەی سیاسیی هەرێمی كوردستان مامەڵەی دەوڵەت بكەین كە تیایدا تاك لەناو دەوڵەتدا ناسنامەی نەتەوەیی پێناسە دەكاتەوە. كە بەداخەوە زانكۆكانی ئێمە ئەگەر هەوڵیشیان دابێت، ئەو ژینگەیە بۆ ئاوێتەبوون دروست بكەن، لە ئاستێكی نزمدا بووە و نەیتوانیوە لەم پرۆسەیە ڕۆڵە گەورەكەی خۆیان ڕاڤە بكەن.

سەبارەت بە دروستكردن و پەرەپێدانی سەرمایەی مرۆیی لەناو زانكۆكانمان، بێگومان ئێمە نزیكەی كەمتر لە 60ساڵە زانكۆمان هەیە، ئەگەر لە ماوەی ڕابردوو زانكۆكانی كوردستان توانیبێتیان تا ڕاددەیەك پەرە بە سەرمایەتی مرۆیی بدەن، ئەوا لە ئێستادا لە قەیرانداین، قەیرانی ئەم 10-12 ساڵەی ڕابردوو ڕێگر بووە لەوەی زانكۆكان بتوانن پەرەپێدان لە سەرمایەی مرۆیی ئەم نیشتمانە بكەن، بۆیە لەم چوارچێوەیەدا زانكۆكانی ئێمە نەیانتوانیوە لێهاتوویی ئاست بەرز لەو كەسانەدا دروست بكەن كە بتوانن لەسەر ئاستی كۆمەڵگە و نیشتمان ڕۆڵی كاریگەریی خۆیان بگێڕن.

پرسی كارامەیی «Skill» و جۆرێتی «Quality» كە پێویستە لەناو زانكۆدا دروست بكرێت، ڕاشكاوانە دەڵێم لەناو زانكۆكانی ئێمەدا دروست ناكرێت، یەكێك لەو هەڵانەی لەناو سێكتەری خوێندنی باڵا كردوومانە، ئەوەیە كە ئێمە دەمانەوێت جێگە بۆ هەموو كەسێك لەناو زانكۆكاندا بكەینەوە، ئەمە لە كاتێكدا زۆر سێكتەرمان لە كۆمەڵگە هەیە تەنیا پەیوەندی بە كاری دەستەوە هەیە، یان سادەن و هیچ پێویست ناكات بیانهێنینە ناو زانكۆكان و پارەیەكی زۆریان تێدا خەرج بكەین و سەرەنجامیش هیچ سوودێكی بۆ كۆمەڵگە نەبێت.

ئەم ڕاشكاوییە ئەوەمان بۆ دەخاتە ڕوو كە پرۆسەكانی دروستكردنی كارامەیی «Skill» هەروەها لێهاتوویی «Qualification» لە ناو زانكۆكانی ئێمە لە قەیراندایە و پێویستی بە گۆڕانكاری هەیە. دەبێت بزانین بازاڕی كاری ئێمە پێویستی بە چ كارامەیی و لێهاتووییەك هەیە، كەواتە یەكێك لە گرفتەكانی ئێمە جۆرێكە لە ناتەبایی «mismatch» لە نێوان زانكۆكان و بازاڕی كار « Job Market» دا.

لەم چوارچێوەیەدا ئەگەر سەیری زانكۆكانی خۆمان بكەین، دەبینین ئەو كادرانەی لە زانكۆكانی ئێمە دەردەچن، بازاڕی كاری كوردستان پێویستی پێیان نییە، یان دەرچووی زانكۆكە ئەو كارامەیی و لێهاتووییەی نییە كە لەناو بازاڕی كاری ئێمەدا جێگەی خۆی بكاتەوە، لەمەش زیاتر لەوانەیە پسپۆڕانی بواری زانستە مرۆڤایەتییەكان ڕەخنەی توندم لێبگرن، بەڵام چیتر بەشی زانستە مرۆڤایەتییەكانی زانكۆكانی كوردستان ناتوانێت بازاڕی كاری ئێمە پڕ بكاتەوە.

لە ئێستادا پێشكەوتنەكانی تەكنەلۆژیا و زیرەكیی دەستكرد بە ئاستێكی هێندە خێرا دەچنە پێشەوە كە توێژینەوە زانستییەكان مەزندەی ئەوە دەكەن، هەتا ساڵی 2030 لەسەر ئاستی جیهان 85 ملیۆن كەس كاری كلاسیكی لەدەست دەدەن و كاری تازە دروست دەبێت و، بۆ ئەوەی لەگەڵ ئەم بارودۆخە و ئەو كارە تازانەی لەم ژینگە تازەیەی تەكنەلۆژیا دروست دەبێت، ئەوا دەبێت زانكۆكانیش ئاراستەی دروستكردنی كارامەیی و لێهاتوویی بگۆڕن بەو ئاراستەی كە بازاڕی كاری تازە پێویستی پێیەتی.

خاڵێكی دیكە كە دەبێت جەختی لەسەر بكەینەوە ئەوەیە كە دەبێت زانكۆ ناوەندی بەرهەمهێنانی هزر بێت، یەكێك لەو ژێرخانانەی كە دەوڵەتی لەسەر بونیاد دەنرێت، دوای بونیادنانی ژێرخانەكانی كۆمەڵگە و دامەزراوەی سەربازی، بێگومان هزرە. ئەوانەی توێژینەوەیان لەسەر دەوڵەتی عێراق كردووە، ڕاشكاوانە ئەوەیان دەستنیشان كردووە كە لەوانەیە عێراق بتوانێت لە بونیادنانی ژێرخان و دامەزراوەی سەربازی سەركەوتوو بێت، بەڵام ئەوەی كێشەی بۆ دەوڵەتی عێراق دروست كردووە، كێشەی هزرە، ڕاشكاوانەتر ئەو هزرە نەبووە كە ناسنامەیەكی هاوبەشی هاووڵاتیبوون بۆ تەواوی گەلانی عێراق دروست بكات و هەموویان خۆیان بە هاونیشتمانی ئەم دەوڵەتە بزانن، لە كوردستانیش ئێمە هەمان كێشەمان هەیە، ئێستا ئێمە هەموومان شانازی بەوە دەكەین كە لە ڕووی ئاسایش و سەقامگیرییەوە هەنگاوی زۆر باشمان هەڵگرتووە، لە بونیادنانەوەی ژێرخانەكان كاری زۆرمان كردووە، بەڵام لەسەر ئاستی هزر، نەمانتوانیوە بۆشایی نێوان جیاوازییە سیاسییەكان پڕبكەینەوە و یەكبوونێكی كوردی و كوردستانی دروست بكەین. ئەمەش ڕاشكاوانە مانای ئەوەیە نەمانتوانیوە بە ڕێگەی زانكۆكانی كوردستان شوناسی كوردستانیبوون دروست بكەین.