توانای بەرهەمهێنانی زانست و مەعریفە لە زانكۆكاندا، چ لە كوردستان بێت، یان لە زانكۆكانی جیهان، پێویستە بە شێوەیەكی ڕاستەوخۆ بە ئاستی مەعریفی و پێشكەوتنی كۆمەڵایەتییەوە گرێ بدرێتەوە، مەحاڵە زانكۆ داببڕێت لەو چوارچێوە كۆمەڵایەتییەی كە لێی پەیدا بووە، چونكە زانكۆ لە بنەڕەتدا بەرهەمی ئەو ژینگەیە و ڕەنگدانەوەی ئاستی پێگەیشتنی كۆمەڵگەكەیە.

ئەگەر بەم پێوەرە سەیری زانكۆكانی كوردستان بكەین، تا ڕاددەیەكی زۆر ڕۆڵیان لە بەرهەمهێنانی مەعریفی و لێهاتوویی زانستیدا هەیە، بەڵام ئەم مەعریفەیە وەك هەر بەرهەمێكی دیكەی كۆمەڵایەتی، هێشتا وەك ڕەنگدانەوەی ئاستی ئێستای پێگەیشتنی كۆمەڵگەی ئێمە دەردەكەوێت، واتە وەك تەجدییس (شێواندن، یان شێوازی تایبەت)ی ئاستی پێشكەوتنی كۆمەڵایەتی لێرە دەبینرێت.

پرسیار دەكرێت كە زانكۆكانی ئێمە تا چەند دەتوانن لەگەڵ زانكۆ پێشكەوتووەكانی جیهان كێبڕكێ بكەن؟ ڕەنگە ئەمە كارێكی قورس و زەحمەت بێت، چونكە ئەو توانا و كەلوپەل و سەرچاوە ماددییانەی لە بەردەست زانكۆكانی ئێمەدان، لە ئاست و پێوەری ئەو كەرەستانەدا نین كە لە زانكۆ پێشكەوتووەكانی دونیادا هەن. لەگەڵ ئەوەشدا هەوڵێكی باش لە زانكۆكانماندا هەیە بۆ ئەوەی زانكۆ تەنیا لەناو گۆشەی ئەكادیمیادا نەمێنێتەوە، بەڵكو پەیوەست بێت بە بەشەكانی دیكەی ژیانی كۆمەڵایەتی، وەك بازاڕی كار و ناوەندە كەلتوورییەكانی دەرەوەی زانكۆ. ئەم هەوڵانە لەپێناوی زیاتر بەكارهێنانی مەعریفە لە ژیانی ڕۆژانە و پیشەییدا بەردەوامن.

بە ڕاشكاوی و ددانپێدانانەوە دەبێت بڵێین كە هەوڵەكانمان هێشتا سیستمی نین، یان لە ئاستی پێویستدا نین. هەرچەندە زانكۆ ڕۆڵی خۆی هەیە و هەوڵ دەدات، بەڵام هێشتا بەرهەمهێنانی كۆمەڵایەتی، واتە ئەو پێشكەوتنە كۆمەڵایەتییەی لە كۆمەڵگەكانی ئێمەدا هەیە، لەو ئاستانەدا نییە كە بتوانین ئاماژە بۆ زانكۆ بكەین و بڵێین بە تەواوی ڕۆڵی سەرەكی هەبووە لە پێشكەوتنی كۆمەڵایەتیدا. سەرباری بوونی زانكۆكان لە ماوەی دە ساڵی ڕابردوودا، زۆرێك لە دیاردە نێگەتیڤەكانی كۆمەڵگە هێشتا بوونیان هەیە و زانكۆ نەیتوانیوە بە تەواوی بیانگۆڕێت. زانكۆ لەگەڵ هەموو بەشەكانی دیكەی كۆمەڵگە دەڕوات، واتە لەگەڵ ئاست و لایەنەكانی دیكەی ژیانی كۆمەڵایەتی، هەندێ جار بەرەو پێشەوە دەچێت و هەندێ جاریش لەوانەیە بوەستێتەوە، یان بەرەو دواوە بگەڕێتەوە.

كورتەی قسەكان ئەوەیە كە بەداخەوە، زانكۆ كە وا چاوەڕوان دەكرا ببێتە خاڵی وەرچەرخان لە ڕۆڵی پێشكەوتنی كۆمەڵایەتیدا، هێشتا ئەو ڕۆڵە گەورەیەی نییە. گەیشتن بە زانكۆیەكی بەرهەمدار و چارەسەركەر پێویستی بە هەوڵی سیستماتیك و دابینكردنی توانا و سەرچاوەی پێویست هەیە كە لە ئاستی پێشكەوتووی جیهانیدا بێت، نەك تەنیا هەوڵی دڵسۆزانەی ناڕێكخراو. گۆڕینی دیاردە نێگەتیڤەكان لە ڕێگەی زانكۆوە، پێویستی بەوەیە كە زانكۆ خۆی لە ڕەنگدانەوەیەكی سادەی كۆمەڵگە بگۆڕێت بۆ هێزێكی پێشخەری سیستمی و كاریگەر.