فەرهاد محەمەد، ئەندامی بازنەی گفتوگۆ و ئەندامی بەشی ڕۆشنبیری و ڕاگەیاندنی پارتی دیموكراتی كوردستانە و سەرنووسەری گۆڤاری گوڵانە. لە گفتوگۆی ئەم جارەی «بازنەی گفتوگۆ»دا (خوێندنی باڵا و توانا زانستییەكانی نەتەوە) بەم جۆرە دید و تێڕوانین و پێشنیارەكانی خستە ڕوو.

 

لە جیهانی نوێ و سەدەی بیست و یەكدا، پێوەر و هاوكێشەكانی مانەوە و باڵادەستیی نەتەوەكان گۆڕانكارییەكی ڕیشەییان بەسەردا هاتووە. چیتر هێزی وڵاتان تەنیا بە لوولەی تفەنگ، ژمارەی تانك و ڕیزبەندی سەربازەكان لە بەرەكانی جەنگدا ناپێورێن. وەك جۆزیف نای، بیرمەندی گەورەی ستراتیژی ئەمریكی و خاوەنی تیۆری «هێزی نەرم»، ئاماژەی پێ دەكات، «هێزی ڕاستەقینەی وڵاتان لەم سەردەمەدا لە ناو تاقیگەكان، هۆڵەكانی زانكۆكان و سەنتەرەكانی توێژینەوەدا دروست دەبێت». بۆ نەتەوەی كورد، كە هەمیشە لە ناوچەیەكی پڕ لە مەترسی، ململانێی جیۆپۆلیتیكی و هەڕەشەی بەردەوامدا دەژی، تێگەیشتن لەم هاوكێشە نوێیە تەنیا بابەتێكی خۆشگوزەرانی، یان پێشكەوتنی ئەكادیمی نییە، بەڵكو خودی مەسەلەی مانەوە، دیمۆگرافیا و ئاسایشی نەتەوەییە.

لەم سۆنگەیەوە، وتە بەنرخەكەی جەنابی سەرۆك بارزانی لە دوای ڕاپەرینی ساڵی 1992 كە گوتی: «بۆ من شەرەفە پاسەوانی زانكۆیەكی كوردستان بم»، هەڵگری مانایەكی سیمبوولی و ستراتیژیی یەكجار گەورەیە. ئەم وتەیە ئاماژەیەكی ڕوونە بۆ ئەوەی كە زانست پایەیەكی سەرەكیی دەوڵەتدارییە و، پاراستنی زانكۆ هاوتایە بە پاراستنی سنوورەكانی وڵات. زانكۆ دەبێت ببێتە «عەقڵی دەوڵەت- « The States Brain، ئەو شوێنەی كە تێیدا گرفتە ئاڵۆزەكانی كۆمەڵگە، ئابووری و حكومەت شیكار دەكرێن و چارەسەری زانستییان بۆ دەدۆزرێتەوە.

سەرەڕای ئەوەی لە دوای ڕاپەڕینە مەزنەكەی ساڵی ١٩٩١ـەوە، كەرتی خوێندنی باڵا و ژمارەی زانكۆكان لە هەرێمی كوردستان گەشەیەكی بەرچاوی بە خۆیەوە بینیوە و ئێستا هەرێم خاوەنی (١٦) زانكۆی حكوومی و چەندین زانكۆی ئەهلی و پەیمانگەیە، بەڵام بە وردبوونەوە لەم دۆخە، دەردەكەوێت كە ئەم گەشەكردنە ڕووبەڕووی چەندین گرفتی بونیادی و ستراتیژی بووەتەوە، كە پێویستیان بە چارەسەری بەپەلە هەیە:

یەكەم: گەشەی ئاسۆیی لەسەر حیسابی گەشەی ستوونی:

گەشەكردنەكە زیاتر لە زیادبوونی ژمارەی زانكۆ، باڵەخانە و وەرگرتنی ژمارەیەكی زۆری قوتابیدا (چەندێتی) ڕەنگی داوەتەوە، نەك لە بەرزكردنەوەی ئاستی زانستی، داهێنان و كوالێتیی توێژینەوەكان (چۆنێتی). ئێمە خاوەنی هەزاران هەڵگری بڕوانامەی ماستەر و دكتۆراین، بەڵام پرسیارەكە ئەوەیە، ئایا ئەم بڕوانامانە چەند گۆڕانكارییان لە واقیعی هەرێمدا كردووە؟ لە هەمان كاتدا ڕانكی زانكۆكانمان لە ئاستی جیهانیدا هێشتا زۆر لە دواوەیە و وەك پێویست نەبوونەتە سەرچاوەی متمانەی زانستیی نێودەوڵەتی.

دووەم: چەقی خوێندن تەنیا لەسەر وانەگوتنەوەیە:

سیستمی زانكۆكانمان زیاتر جەخت لەسەر «پرۆسەی كلاسیكیی خوێندن و وەرگرتنی زانیاریی ئامادەكراو» دەكاتەوە، نەك «بەرهەمهێنانی مەعریفەی نوێ و داهێنان». زانكۆكان تا ڕاددەیەكی زۆر بوونەتە «كارگەی دەرچوواندنی قوتابی» بۆ بازاڕێك كە ئیستیعابی ئەو هەموو دەرچووەی نییە، ئەمەش بۆشاییەكی گەورەی دروست كردووە، لە جیاتی ئەوەی زانكۆ ببێتە مەڵبەندی توێژینەوە و دۆزینەوەی هەلی كار لە ڕێگەی داهێنانەوە، بووەتە هۆكارێك بۆ زیادكردنی ڕێژەی بێكاری لە نێو توێژی خوێندەواردا.

سێیەم: بارگرانیی دارایی بێ داهات:

زانكۆكان ساڵانە بوودجەیەكی گەورەیان بۆ تەرخان دەكرێت بۆ مووچە و خەرجییەكان، بەڵام بە هۆی نەبوونی توێژینەوەی بەرهەمدار و پڕۆژەی پیشەسازییەوە، هیچ داهاتێك بۆ حكومەت ناگەڕێننەوە. واتە زانكۆكان بەكاربەری پارەن، نەك بەرهەمهێنەری سەرمایە، لەكاتێكدا لە وڵاتە پێشكەوتووەكان زانكۆكان كێشە ئابووری و پیشەسازییەكان چارەسەر دەكەن و خۆیان سەرچاوەی داهاتن.

بۆ ئەوەی زانكۆكانی كوردستان لەم دۆخە چەقبەستووە دەربچن و ڕۆڵی ڕاستەقینەی خۆیان وەك بزوێنەری كۆمەڵگە بگێڕن، پێویستە حكومەتی هەرێم و وەزارەتی خوێندنی باڵا ئەم هەنگاوە ستراتیژییانە بە جددی بگرنەبەر:

- گۆڕینی فەلسەفەی زانكۆ بۆ سەنتەری توێژینەوە:

نابێت زانكۆ تەنیا شوێنی وانەگوتنەوە بێت. دەبێت حكومەت سیستمێك دابڕێژێت كە كەرتی تایبەت، كۆمپانیاكان و وەبەرهێنەران ناچار بكات، یان هانیان بدات كە سپۆنسەری توێژینەوە زانستییەكان بكەن لە ناو زانكۆكاندا. بۆ نموونە، كۆمپانیایەكی نەوت دەبێت كێشە تەكنیكییەكانی خۆی لە ڕێگەی بەشە ئەندازیارییەكانی زانكۆوە چارەسەر بكات، نەك پەنا بۆ كۆمپانیای بیانی ببات.

- دامەزراندنی ئەنجومەنێكی باڵای نیشتمانی بۆ توێژینەوە:

پێویستە پردێكی پەیوەندیی پتەو و سیستماتیك لە نێوان وەزارەتی خوێندنی باڵا و وەزارەتە خزمەتگوزارییەكانی وەك «كشتوكاڵ، پیشەسازی، كارەبا، ئاوەدانكردنەوە، شارەوانی و...هتد» دروست بكرێت، بۆ ئەوەی كێشەكانی ئەم سێكتەرانە ببرێنە سەنتەری توێژینەوە زانستییەكانی زانكۆكان و بكرێنە بابەتی ماستەر و دكتۆرا. دواتر ئەنجامی توێژینەوەكان وەك چارەسەری زانستی ڕادەستی ئەنجومەنی وەزیران بكرێنەوە بۆ جێبەجێكردن، بەمەش توێژینەوە دەبێتە پێداویستییەكی واقیعی، نەك تەنیا مەرجێك بۆ وەرگرتنی بڕوانامە.

- بەستنەوەی بوودجە بە توێژینەوەوە:

لە جیاتی ئەوەی زانكۆ تەنیا چاوەڕێی وەزارەتی دارایی بێت بۆ دابینكردنی مووچە، دەكرێت وەزارەتەكانی دیكە بوودجەی تایبەت بدەن بە كۆلێژە پەیوەندیدارەكان، بۆ نموونە، وەزارەتی كشتوكاڵ بوودجەیەك تەرخان بكات بۆ كۆلێژی كشتوكاڵ بە مەرجی دۆزینەوەی چارەسەر بۆ جۆرێك لە نەخۆشیی گەنم، یان باشتركردنی بەرهەمی پەتاتە، بەمەش زانكۆ دەبێتە بەشێك لە چارەسەری كێشەكان، نەك بارگرانی لەسەر بوودجەی گشتییەوە.

-  تەركیز لەسەر ئاسایشی ستراتیژی:

دەبێ ئاراستەی توێژینەوەكان لە بابەتە كلاسیكییەكانەوە بگۆڕدرێن بەرەو ئەو بوارانەی كە بۆ مانەوەی هەرێم چارەنووسسازن. گرنگترینی ئەو بوارانەش بریتین لە:

• ئاسایشی سایبێری: بۆ پاراستنی ژێرخانی ئەلیكترۆنی حكومەت و هاووڵاتیان لە هێرشە دەرەكییەكان.

• ئاسایشی خۆراك و ئاو: دۆزینەوەی ڕێگەچارە بۆ وشكەساڵی و بەدیهێنانی خۆژێنی لە خۆراكدا، تاوەكو كارتێكی فشار نەبێت بەدەست وڵاتانی دراوسێوە.

• وزە: توێژینەوە لەسەر وزەی جێگرەوە و پاك، بۆ ئەوەی ئابووریی كوردستان تەنیا پشت بە نەوت نەبەستێت.

لە كۆتاییدا، دەبێت هەموومان بگەینە ئەو قەناعەتەی كە قۆناغی شانازیكردن بە كردنەوەی زانكۆی دیكە و زیادكردنی ژمارەی دەرچووانەوە كۆتایی هاتووە. ئەگەر بمانەوێت لەم ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستە ئاڵۆز و پڕ كێشمەكێشەدا وەك نەتەوەیەكی بەهێز بمێنینەوە و وەڵامی گومانەكان بدەینەوە، دەبێت زانكۆكانمان لە قۆناغی «خوێندن و فێربوون»ـەوە بگوازینەوە بۆ قۆناغی «داهێنان و چارەسەر». تەنیا بە زانست، مەعریفە و عەقڵ دەتوانین پارێزگاری لە دەستكەوتەكانمان بكەین و زانكۆكانمان بكەینە ئەو هێزە نەرمەی كە دوژمنان حیسابی بۆ دەكەن، پێش ئەوەی بیر لە هێزی سەربازیمان بكەنەوە.