ئابۆرییا كوردستانێ و خواندنهك
بێوارحسێن زێباری
ل تهڤایا جیهانێ و درێژاهییا مرۆڤایهتییێ چو دهولهتهك نهبوون كو قهیرانا ئابۆری تێدا دهرباز نهببیت، ل وهلاتێن پێشكهفتی و ههتا وهلاتێن نهپێگههشتی. قهیرانا ئابۆری د دووڤدا ژی د گهل قهیرانێن دارایی ههبوون، ئێك ژ سیستهمێن ڕاستمالان كو ههتا نوكه ڕهێن وان تهمامی نههاتنه دیتن و ههر ئهڤه ژی خواندنهكه بۆ قهیرانێن هاتینه پێش. گهلهك جاران كو ئهڤ ڕهشهبایه ژی ل جههكێ جودا ڕادبیت و بنهمایێن ئابۆری دخولقینیت یان ژی بهرهڤ ژناڤچۆنێ دبهت و د وی دهمیدا دێ بینی كو تووشی گهلهك شكهستنان دبن و ههتا هندهك ژ وانان ژی دبنه ئهگهرێ ژدهستدانا گهلهك پله و پۆستان و ههتا د گهل ژدهستدانا ڕوحا وان كو ژ لهشێ وان بهێته دهر.
ئهگهر هاتوو ته نهزانی بیت یان ژی ب چ فۆرمه پێلێن بایێ قهیرانان دێ بهرهڤ ههرێما كوردستانێ هێت. بهلێ وهكی دهـێته زانین كو ئهڤه وهكی ئهزموونهكێ بوو، خۆ شارهزایێن ئابۆری باشتر دزانن كا چ دهێته ڕوو دان. ئهڤه ژی ههر دهمێ دورستبوونا ڤان قهیران و كاودانێن ژیانێ ب سهر وهلاتییاندا بهـێـــته خوارێ، ئانكو ئهو دبیته ئهگهرێ هندێ ئهڤه دێ وێ باوهرییێ كێم كهت یان ژی لاواز كهت د ناڤبهرا وهلاتییان و حكوومهتێ، چونكی د وی دهمیدا حكوومهت یا نهچاره كو هندهك گوهۆڕینان بكهت دا بها و باجان و دا بۆ هندێ زێدهتر بشێت خۆ وهلاتییێن خۆ خلاس بكهت ژ وان نهخۆشی و قهیرانان، ژ بهر هندێ ئهڤ چهنده دبیته ئهگهرێ وێ چهندێ كو ناكۆكی و دوبهرهكی دكهڤیته د ناڤبهرا واندا، ل ڤێرێ ژی د وی دهمیدا حكوومهتێ دڤێت كو ئهو ئاستێ باوهرییێ ژ دهست دایی ژ لایێ جهماوهریڤه بزڤڕیتهڤه بۆ وی ئاستێ بهرێ، لێ ئهو دێ یا زهحمهت و گران بیت و كارهكێ نه یێ ساناهییه و ساناهی ژی نابیت و دبیته ئهگهرێ ژدهستدانا وێ باوهرییێ یان ژی ژدهستنهدانا وان بۆ لایێ خۆ.
د ڤی سهردهمی ژیدا قهیران و داكهفتن و بلندبوونا ئابۆرییا جیهانێ، گۆتن ل سهر ئابۆرییا كوردستانێ وهكی پڕهكا گهلهك سهرهكی یا بهێزه و پێگههێ مانێیه ل بهرانبهر گهف و ههڤڕكییا دهرهكی و ناڤخۆیی، ژ وان پێشبینییێن كو بنهمایێن ئابۆری و پێكهاتهیێن ههرێما كوردستانێ پێك دهێن، چونكی د ڤێ قویناغێ دا كو جیهان تێدا دهرباز دبیت ئابۆری بوویه بنهمایێ سهرهكی ههمی پێگههێن بهێز. تهنانهت گرنگی و سهقامگیری و سهروهریا سیاسیا ههر قهوارهیهكی، ئێدی ئهگهر هاتوو دهولهت یان ههرێمهكا فیدرالی یان ژ ئێكهتییهكا كارگێری و سهربخۆ بیت، بهنده ب هێزبوونا سهقامگیری و گهشهكرنا ئابۆرییه ، لهوا د جیهانێدا ئهڤرۆ پێگههـ و ئاستێ ب هێز یێ ههمی قهواره و دهولهت و پێكهاتێن سیاسی و دهستهلاتێ ب ئاستێ بهێزبوونا ئابۆری بیت و بۆ هندێ دا ئهو خۆ ل سهر پێیان بگریت و درهباز ببیت ژ وان كاودانان و نهخۆشییان.
بهلێ سیستهمێ ئابۆری یێ ههر وهلاتهكی، پهیوهندییهكا ڕاستهوخۆ ههیه ب سیستهمێ سیاسی یێ وی وهلاتی. زانا و شارهزایێن سیاسهتمهدار، ڕۆلێ ئێكلاكهر د پێشكهفتن و ئارامییا سیستهمێ ئابۆریدا ههیه و بۆ هندێیه كو دا تووشی ڕوودانێن خرابتر نهبن و وان نهسهقامگیری ژی نهڤێت ههبیت و ههردهما دڤێت دوور بن ژ وان ڕوودانان.
د نوكهدا ئهو ڕاستی بۆ ههمییان ئاشكرا بوویه و كو نهفت ژێدهرێ دهولهمهندبوونێ نینه و نابیت ژی ب تنێ ژی گرنگی ب ڤی داهاتی بهێته دان، ژ بهر كو ئهگهر هاتوو ئهڤ داهاته كو گهلهك جاران ئهم دبینین ل جیهانێ ئهو ب كهیف و دووڤ بهرژهوهندییێن خۆ بهایێ وێ دگوهۆڕن و بۆ هندێ دا ب تنێ د ئاستێ پێدڤیاتییا وان یان ژی بهرژهوهندییا واندا بیت و ژ دهستێ وان نهچیته دهر. ههردهما ئهڤ داهاته ل بن كۆنترۆلا وان دهركهفت ئانكو ئهو داهات ب كهیفا وان و دووڤ حهز و ئارهزوویێن وان معامله پێ ناهێته كرن. ئهو نابیته ئهگهرێ بنیاتێ ئابۆرییهكا بهێز، بهلكو ب ڕێیا بكارئینانا ناڤخۆیی بهێته كرن و ببیته پالپشتی و پشتهڤانی بۆ گهشهكرنا وێ د بوارێن دیدا، ب تایبهتی چاندنێ، لهوا ئێدی دهمێ هندێ هاتییه و ههردهم درهنگ نینه، چونكی ئاخ و ئاڤ و ههوا نهمرن و دمینن، بهلێ پێدڤییه دهستهلاتا نوكه یا حكوومهتێ ب ڕژدی سیاسهتا ژیانێ و گهشهكرنا كهرتێ چاندنێ و تهرش و كهوالی و ژێدهرێن ئاڤ و گهشتوگوزاری و كو ڤان ههمی تهمامكهرێن ئێكودونه و ئهڤه دێ ببیته ئێك ژ پلانێن گهلهك گرنگ و كار زێدهتر ل سهر بهێته كرن بۆ هندێ بشێن ڤێ پلانێ ژی ب ڕژدی وهربگرن و ببنه خودانێ ئابۆرهكێ سهرهكی و ههتا ئهو گهڤ و هێرشێن ل سهر ئاخ و ئابۆرێ ههرێمێ ژی ههبیت كو ئهو چهنده نههێته ڕوو دان كو ببنه خودانێ قهیران و ژدهستدانا داهات و ههتا باوهرییا خهلكی ژی د دهستی واندا نهمینیت، ژ بهر هندێ گرنگه ئهڤ كاره ب دورستی بهێته كرن و ڕژدی كار ل سهر پلانێن خۆ یێن گرنگ د ڤان كهرتاندا بكهن و ببنه خودانێ ئابۆرهكێ ئازاد و سهركهفتی و دیار، نه وهكی ماسیفرۆشی ماسییهكێ بفرۆشیت د ئاڤێدا و خودان پارێ خۆ بدهت و چو ماسی ژی هێژ نهگههشتینه د دهستێ ویدا، چونكی پێدڤییه وێ ڕاستییێ بزانن كو چو وهلاتێن پێشكهفتی پیشهسازی ل دونیایی نینه و د ههمان دهمدا ژی وهلاتهكێ چاندنێ نهبیت، چونكی ئهو ئهو پێشئێخستنا چاندن و تهرش و كهوالی و ژێدهرێن ئاڤێ كو ل پیشهسازییێ دهێنه دورست كرن، ئهو پترییا بهرههمێ چاندنێیه كو دووماهییێ د هێته ب كار ئینان بۆ دورستكرنا كارگههێ بۆ پیشهسازیكرنا چاندنێ و د دووڤڕا بۆ بازرگانیكرنێ دچیت، لهوا دهێته ههژمارتن كو بێ چاندنهكا گهشهكری و بهێز یا ناڤخۆیی ئهوا د وی دهمیدا نابیته خودان پیشهسازییهكا مهزن و یا سهقامگیر ل دهڤهرێ، بهر هندێ دهلهك گرنگه زێدهتر گرنگی ب كهرتهكی ب تنێ نههێته دان و د ههمی بواراندا گرنگی پێ بهێته دان، بۆ هندێ بشێن زێدهتر مفایی ببین و ئهو بهرههمێ ل دهڤهرێ پتر مفایی ژێ ببینن، بلا ئهو بهرههم یێ مه ب خۆ بیت و دا ئهوا دكهڤیته د ناڤا بازاڕیدا ژی زێدهتر نههێته ڕهزیل كرن و بازاڕێن مه پێ بهێنه ساخ كرن، دا د وی دهمیدا ژی جۆتیارێن مه ژی دهست ژ زهڤیێن خۆ و بهرههمێ خۆ بهرنهدهن و دا ئهو تۆڤێ مه ههی ژی یێ جۆتیارێن مه ب خۆ نههێته بهرزه كرن و ههر ئهو تۆڤ بیت یێ مه ب خۆ ههیی و نههــێته مراندن.
چاندن تاكه بهرههمه بۆ ههمی بوارێن دیتر یێن ئابۆری و زهمانهتا تهناهییا وهلاتی، چونكی ئهو ب خۆ چاندن ڕامانا وێ داناكارییه بۆ ڕێژهكا گهلهك مهزن یا ئاكنجیبوونێ و ب وی ڕهنگی ژی دێ بێكارییێ ژی كێم كهت و ناهیلیت ژی ئهو كهسێن پێگههشتی یان چۆیه سهر 18 سالییێ و زێدهتر ببیته خودانێ كارێ خۆ یێ كوردهواری، كو وهكی ( شڤانی و چاندن و ڕهز و باغ و وان جۆره كارێن دیتر ژی و ههتا ببنه خودان كارگههێن مهزن یێن چاندنێ). ژ بیرا مه نهچیت و دڤێت بزانین كو ههر چاندنه ژی دهرگههـ بۆ پیشهسازی و بازرگانی و گهشتیاری و چهندین بوارێن دیتر ڤهدكهتن و ههر چاندنه ژی تاجا سهرێ ههر ملهتهكییه كو خۆ پێ خودان بكهت. ئێدێ دهمێ هندێ یێ هاتی كو خهلك ب خۆ هزر د هندێدا بكهت كا چ تشتێ باشه بكهت و چ تشتێ خرابه ژی نهكهت، چونكی گرنگیدان ب ئابۆری ئێكه ژ بنهمایێن سهرهكی بۆ ههبوونا چاندنهكا ستراتیژی و ببیته خودان داهاتهكێ دیاركری و ئاشكرا، بۆ هندێ بشێن ژ وان قهیران و كاودانێن سرۆشتی دهێنه بهراهییا وان دهرباز بكهن. ئهگهرێ دورستبوونا قهیرانان ل ههرێما كوردستانێ ل ئاستێ ناڤخۆیی و دهرڤه ژی كو ئهڤه تشتهك بوو یێ گشتی بوو، پترییا دهولهتان ئهڤ كاودانێن نهخۆش ب سهری هاتن و د سالێن بۆریدا كو پشتی ب لیبرالیزما نوو هاتنه دورست كرن و بهلێ ئهگهرێ دهرڤه كو بۆ سرۆشتێ گشتی یا ئابۆرییا خۆ بوو ل بن سیبهرا سیاسهتهكا ڕاستمالی یا پاشكهفتی و گرێدایی بوو ب ناڤهندا ڕاستمالیڤه.
چارهسهركرنا قهیرانێن ئابۆری ب ڕێیا پێشكێشكرنێ بوو و دڤێت بشێت ئهو بنهما و مهرجێن تایبهت ب كوردستانێڤه بهرچاڤ بهێنه وهرگرتن و ب گشتی سرۆشتێ جڤاكی و كهلتۆری و هێزا بهرههمهێنهران و وزا مرۆڤان ب گرنگ وهربگریت، ههر دیسا ژی كو ئهڤ سیاسته بهێته پهیڕهوكرن ب كرنا مهدهنییهت و پێشكهفتنا جڤاكی و چارهسهركرنا وان دیاردێن ئێخستنا جڤاكی و ههژارییێ.
ئهڤه ژی وێ چهندێ دخوازیت كو وهلاتی د كرنا گهشهپێدانا پشكداریكرنێ پێ بهێته كرن و ب ڕێیا دانانا سیستهمهتهكێ زانستی و واقعیانه بیت و باج و ڕسۆمات د گهل بهرفرههكرنا بیمهیێن جڤاكی و پێداچۆنهكا ب قانوون وهبهرهێنانێ یا بیانی، دانانا قانوونا كاری و قانوونا بێمهیێ جڤاكی و ڕێكخستنا سیاسهتا نهفتێ و داهاتێ وێ ب شێوازهكێ ڕۆهن و ئاشكرا و دیار بۆ هندێ ل ڤان كاودانێن ههنێ مه ئاماژی دایێ بهێنه خلاس كرن.
- ئهگهرێن خراب یێن ڕهوشا ئابۆرییا ههرێمێ ڤهدگهڕیت بۆ ڤان خالان:
١- پشتبەستن ب سێکتەرێن نەفت و پشتگوهئێخستنا سێکتەرێن دیتر، وەکی (چاندن، پیشەسازی، گەشتوگوزار و سامانێن سرۆشتی و ..... ھتد ).
٢- نەبوونا بۆدجهیهكێ تایبەت ب ھەرێمڤه ل پشتی سالا ٢٠١٤، چونکی حکوومەتا عێراقێ و حکوومەتا ھەرێما کوردستانێ پێگر نهبوون ب ڕێککەفتنەكا سیاسی و دەستووری. وهك یا پێدڤی نهبوو ل دووڤ وێ خالێ.
٣- داكهفتنا بهایێ نەفتێ.
٤- ھنارتنا ههمی یان پڕانییا پێدڤییێن تاکی ژ دهرڤه بێ گوهدان ب بەرھەمێ ناڤخۆیی و بزاڤكرن بۆ گەشەکرن و زێدهکرنێ.
٥- سەرفکرنا ٧٥%ێ یا بۆدجەیی بۆ وەزارەتان و ٢٥%ێ بۆ وەبەرھێنانێ و ئەڤە ژی تهلهفدان و سهرفكرنا مالێ گشتییە .
٦- نەبوونا دهلیڤێن کاری و زێدهبوونا ڕێژا بێکارییێ، ب تایبەتی ژ لایێ دەرچۆیێن زانکۆ و پەیمانگههانڤه .
٧- کێمبوونا داھاتێ تاکی، ب تایبەت ل ناڤ مووچەخۆران کو کارتێكرنهكا ڕاستەوخۆ یا ھەی ل سەر بازاڕ و بازرگانییێ.
